ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 3.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.28.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥ ३.२८.१ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ — ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਤੇ ਵਿਰੋਚਨ-ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
3.28.2
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् ।
बलिः पप्रच्छ दैत्येनद्रं प्रह्लादं पितरं पितुः ॥ ३.२८.२ ॥
ਬਲੀ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮਹਾਂ-ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
3.28.3
क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत ।
एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते ॥ ३.२८.३ ॥
'ਤਾਤ, ਕਸ਼ਮਾ ਵੱਡੀ ਹੈ ਜਾਂ ਤੇਜ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਸ਼ਯ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।'
3.28.4
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥ ३.२८.४ ॥
ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੱਸੋ। ਉਸ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
3.28.5
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः ।
सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते ॥ ३.२८.५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਉਸ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਨੇ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸੰਸ਼ਯ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
3.28.6
न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा ।
इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ॥ ३.२८.६ ॥
'ਤਾਤ, ਤੇਜ ਸਦਾ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਕਸ਼ਮਾ ਵੀ ਸਦਾ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਮਝ ਲੈ।'
3.28.7
यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति ।
भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः ॥ ३.२८.७ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਖਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਤ, ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨੌਕਰ ਉਸਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਦਾਸੀਨ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3.28.8
सर्वभूतानि चाप्यस् न नमन्ते कदाचन ।
तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता ॥ ३.२८.८ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਾਤ, ਪੰਡਿਤ ਵੀ ਖਿਮਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ।
3.28.9
अवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् ।
आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः ॥ ३.२८.९ ॥
ਨੌਕਰ ਹਿਤ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਉਸਦਾ ਧਨ ਖੋਹਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3.28.10
यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च ।
भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च ॥ ३.२८.१० ॥
ਸਵਾਰੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਬਿਸਤਰੇ ਅਤੇ ਆਸਨ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਮਾਨ।
3.28.11
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः ।
प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात् ॥ ३.२८.११ ॥
ਅਧਿਕਾਰ ਪਾਏ ਹੋਏ ਬੇਸਮਝ ਲੋਕ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੋ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
3.28.12
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन ।
अव्रज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम् ॥ ३.२८.१२ ॥
ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਾਲਕ ਦੇ ਯੋਗ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਦਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
3.28.13
क्षमिणं तादृशं तांत ब्रुवन्ति कटुकान्यपि ।
प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ॥ ३.२८.१३ ॥
ਖਿਮਾਵਾਨ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ, ਹੇ ਤਾਤ, ਲੋਕ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੌਕਰ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਤ ਵੀ ਉਦਾਸੀਨ ਵਿਹਾਰ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3.28.14
अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः ।
दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः ॥ ३.२८.१४ ॥
ਖਿਮਾਵਾਨ ਨੂੰ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਬੇਸਮਝੀ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
3.28.15
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात् ।
अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते। ॥ ३.२८.१५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਾ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
3.28.16
पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नामघातिनम् ।
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्। ॥ ३.२८.१६ ॥
ਲੋਕ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾਮ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਖਿਮਾਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3.28.17
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमांवताम् ।
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम् ॥ ३.२८.१७ ॥
ਹੁਣ, ਹੇ ਵੈਰੋਚਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਖਿਮਾਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਝ। ਹੁਣ, ਹੇ ਵੈਰੋਚਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਖਿਮਾਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਝ।
3.28.18
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः ।
क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा ॥ ३.२८.१८ ॥
ਅਯੋਗ ਥਾਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯੋਗ ਥਾਂ, ਸਦਾ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
3.28.19
मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसाऽऽवृतः ।
आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा ॥ ३.२८.१९ ॥
ਤੇਜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਦਵੇਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
3.28.20
सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् ।
संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः ॥ ३.२८.२० ॥
ਅਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਤਾਨਾ, ਅਣਾਦਰ, ਸੰਤਾਪ, ਦਵੇਸ਼, ਮੋਹ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.28.21
क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात् ।
भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि ॥ ३.२८.२१ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨਿਆਏ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਐਸ਼ਵਰਜ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
3.28.22
योपकर्तॄश्च हर्तॄश्च तेजसैवोपगच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ ३.२८.२२ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਪਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੜੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਡਰਦੇ ਹਨ।
3.28.23
यस्मादुद्विजतेलोकः कथं तस्य भवो भवेत् ।
अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् ॥ ३.२८.२३ ॥
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3.28.24
तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् ।
कालेकाले तु संप्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोपि वा भवेत् ॥ ३.२८.२४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਦਾ ਨਰਮ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਨਰਮ ਵੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.28.25
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ॥ ३.२८.२५ ॥
ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.28.26
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् ।
ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ ३.२८.२६ ॥
ਮੈਂ ਖਿਮਾ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
3.28.27
पूर्वोपकारी यस्ते स्यादपराधे गरीयसि ।
उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः ॥ ३.२८.२७ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
3.28.28
अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम् ।
न हि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषेण वै ॥ ३.२८.२८ ॥
ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਸਿਆਣਪ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
3.28.29
अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् ।
पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथाऽनृजून् ॥ ३.२८.२९ ॥
ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਕਹਿਣ, ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਪੀਆਂ ਅਤੇ ਟੇਢੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
3.28.30
सर्वस्यैकोपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् ।
द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत् ॥ ३.२८.३० ॥
ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧ ਖਿਮਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3.28.31
अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि ।
क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ॥ ३.२८.३१ ॥
ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਹੀ।
3.28.32
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीव्रतरं मृदु ॥ ३.२८.३२ ॥
ਨਰਮਾਈ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਮ ਨੂੰ ਵੀ। ਨਰਮਾਈ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਾਧ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਨਰਮਾਈ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖੀ ਹੈ।
3.28.33
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः ।
अन्वीक्ष्यकारणं चैव कार्यं तेजः क्षमापि वा ॥ ३.२८.३३ ॥
ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਲ ਕੇ, ਕਾਰਨ ਦੀ ਵੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤੇਜ ਦਿਖਾਉਣਾ ਜਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ।
3.28.34
नादेशकाले किंचित्स्याद्देशकालौ प्रतीक्षताम् ।
तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधितम् ॥ ३.२८.३४ ॥
ਅਣਉਚਿਤ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.28.35
एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः ।
अतोऽन्यथाऽनुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ॥ ३.२८.३५ ॥
ਮਾਫ਼ੀ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤੇਜ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.28.36
तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप ।
धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ॥ ३.२८.३६ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤੇਜ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।
3.28.37
न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति ।
तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ३.२८.३७ ॥
ਅੱਜ ਕੌਰਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖ਼ਿਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੇਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.28.38
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
काले प्राप्ते द्वयं चैतद्यो वेद स महीपतिः ॥ ३.२८.३८ ॥
ਨਰਮ ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਠੋਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਰ ਕੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਜੋ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਹੈ।