महाभारत · अध्याय 3.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.28.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥ ३.२८.१ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरणादाखल देतात — प्रह्लाद आणि विरोचनपुत्र बलि यांचा संवाद.
3.28.2
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् ।
बलिः पप्रच्छ दैत्येनद्रं प्रह्लादं पितरं पितुः ॥ ३.२८.२ ॥
बली, असुरेंद्र, महाप्राज्ञ, धर्मज्ञ, दैत्येंद्र अशा आपल्या वडिलांच्या वडिलांना, प्रह्लादाला, विचारले.
3.28.3
क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत ।
एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते ॥ ३.२८.३ ॥
'तात, क्षमा श्रेष्ठ की तेज श्रेष्ठ? माझी ही शंका यथार्थपणे सांगा, मी विचारत आहे.'
3.28.4
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥ ३.२८.४ ॥
धर्मज्ञा, यात जे श्रेयस्कर आहे ते मला निःसंशय सांगा. तो सर्व उपदेश मी यथावत पाळीन.
3.28.5
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः ।
सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते ॥ ३.२८.५ ॥
असे विचारले असता पितामहांनी त्याला हे सर्व सांगितले. सर्व निश्चयांना जाणणाऱ्या त्या प्राज्ञाने विचारणाऱ्याची शंका पूर्णपणे ओळखून उत्तर दिले.
3.28.6
न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा ।
इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ॥ ३.२८.६ ॥
'तात, तेज नेहमी श्रेयस्कर नसते; क्षमाही सदा श्रेष्ठ नसते. हे दोन्ही निःसंशय जाण.'
3.28.7
यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति ।
भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः ॥ ३.२८.७ ॥
जो सदा क्षमा करतो, हे तात, त्याला पुष्कळ दोष प्राप्त होतात. सेवक त्याचा अपमान करतात; उदासीन आणि शत्रूही तसेच करतात.
3.28.8
सर्वभूतानि चाप्यस् न नमन्ते कदाचन ।
तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता ॥ ३.२८.८ ॥
सर्व प्राणी कधीही नमत नाहीत. म्हणून, हे तात, पंडितही क्षमा सदैव वर्ज्य मानतात.
3.28.9
अवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् ।
आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः ॥ ३.२८.९ ॥
सेवक हिताकडे दुर्लक्ष करून पुष्कळ दोषांकडे वळतात. अल्पबुद्धी लोक त्याचे धन हिरावून घेण्याची इच्छा करतात.
3.28.10
यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च ।
भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च ॥ ३.२८.१० ॥
वाहने, वस्त्रे, अलंकार, शय्या आणि आसने, भोजन, पेये आणि सर्व साधने.
3.28.11
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः ।
प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात् ॥ ३.२८.११ ॥
अधिकार मिळालेले अविचारी लोक इच्छेनुसार घेतात; धन्याच्या आज्ञेने जे द्यायचे ते ते देत नाहीत.
3.28.12
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन ।
अव्रज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम् ॥ ३.२८.१२ ॥
ते त्याला धन्याला योग्य अशा सन्मानाने कधीही सन्मानित करत नाहीत. या जगात अवमान मृत्यूपेक्षाही निंद्य आहे.
3.28.13
क्षमिणं तादृशं तांत ब्रुवन्ति कटुकान्यपि ।
प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ॥ ३.२८.१३ ॥
क्षमाशील अशा माणसाला, हे तात, लोक कठोर शब्दांनीही बोलतात. सेवक, पुत्र आणि नोकर हेही उदासीन वर्तनाचे होतात.
3.28.14
अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः ।
दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः ॥ ३.२८.१४ ॥
क्षमाशीलाचा अपमान करून लोक त्याच्या पत्नींचीही इच्छा करतात; आणि त्याच्या पत्नीही अविचारी होऊन मनमानी वागतात.
3.28.15
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात् ।
अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते। ॥ ३.२८.१५ ॥
तसेच, सदा आनंदी असला तरी, स्वामीकडून थोडेही न मिळवता आणि कोणताही उपद्रव न करता, कोणी महान असला तरी त्याचा सन्मान होत नाही.
3.28.16
पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नामघातिनम् ।
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्। ॥ ३.२८.१६ ॥
लोक नागांची पूजा करतात, पण नाम नष्ट करणाऱ्या तार्क्ष्याची (गरुडाची) पूजा करत नाहीत. हे आणि इतर अनेक दोष क्षमाशील लोकांमध्ये नेहमी असतात.
3.28.17
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमांवताम् ।
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम् ॥ ३.२८.१७ ॥
आता, हे वैरोचना, हे दोष अक्षमाशील लोकांचे आहेत असे समज. आता, हे वैरोचना, हे दोष अक्षमाशील लोकांचे आहेत असे समज.
3.28.18
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः ।
क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा ॥ ३.२८.१८ ॥
अस्थानी असो वा स्थानी, सदा रजोगुणाने व्यापलेला माणूस क्रुद्ध होऊन स्वतःच्या तेजाने विविध दंड देतो.
3.28.19
मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसाऽऽवृतः ।
आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा ॥ ३.२८.१९ ॥
तेजाने वेढलेला माणूस मित्रांशीही विरोध ओढवून घेतो, आणि लोकांकडून व आपल्या नातेवाईकांकडूनही द्वेषाचा विषय बनतो.
3.28.20
सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् ।
संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः ॥ ३.२८.२० ॥
अपमानामुळे तो माणूस धनहानी, निंदा, अनादर, संताप, द्वेष, मोह आणि शत्रू यांना प्राप्त होतो.
3.28.21
क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात् ।
भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि ॥ ३.२८.२१ ॥
क्रोधाने माणसांवर अनीतीने विविध दंड लादणारा पुरुष लवकरच ऐश्वर्य, प्राण आणि स्वजनांपासूनही भ्रष्ट होतो.
3.28.22
योपकर्तॄश्च हर्तॄश्च तेजसैवोपगच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ ३.२८.२२ ॥
जो आपल्या उपकार करणाऱ्यांवर आणि हरण करणाऱ्यांवरही तेजानेच चालून जातो, म्हणून लोक त्याला घरात शिरलेल्या सापाप्रमाणे भिऊन राहतात.
3.28.23
यस्मादुद्विजतेलोकः कथं तस्य भवो भवेत् ।
अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् ॥ ३.२८.२३ ॥
जेव्हा लोक त्याला भितो, तेव्हा त्याचे कल्याण कसे होईल? त्याची उणीव पाहताच लोक निश्चितच त्याच्या विरोधात जातात.
3.28.24
तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् ।
कालेकाले तु संप्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोपि वा भवेत् ॥ ३.२८.२४ ॥
म्हणून अतिशय तेज प्रकट करू नये, आणि सदैव मृदूही राहू नये; वेळ आल्यावर मृदू आणि तीक्ष्णही असावे.
3.28.25
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ॥ ३.२८.२५ ॥
जो काळानुसार मृदू होतो आणि काळानुसार कठोर होतो, तोच या लोकी आणि त्या लोकी सुख प्राप्त करतो.
3.28.26
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् ।
ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ ३.२८.२६ ॥
क्षमेचे काळ मी सांगेन; ते मजकडून विस्ताराने ऐका. ज्ञानी लोक सांगतात त्याप्रमाणे ते कधीही सोडू नयेत.
3.28.27
पूर्वोपकारी यस्ते स्यादपराधे गरीयसि ।
उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः ॥ ३.२८.२७ ॥
जो पूर्वी तुझे उपकार करणारा असेल, त्याने मोठा अपराध केला तरीही, त्याच्या उपकाराचा विचार करून त्या अपराध्याला क्षमा करावी.
3.28.28
अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम् ।
न हि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषेण वै ॥ ३.२८.२८ ॥
अविवेकाचा आश्रय घेणाऱ्या अपराध्यांना क्षमा करावी; कारण सर्वत्र मनुष्याला पांडित्य सहज लाभत नाही.
3.28.29
अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् ।
पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथाऽनृजून् ॥ ३.२८.२९ ॥
पण त्यांनी बुद्धीने केलेल्या कृत्याला अविवेकातून झाले असे म्हटले, तर लहानशा अपराधातही पापी आणि वाकड्या माणसांना शिक्षा करावी.
3.28.30
सर्वस्यैकोपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् ।
द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत् ॥ ३.२८.३० ॥
एखाद्या प्राण्याचा एकच अपराध क्षमावा; दुसऱ्यांदा झाला तर, लहानशा अपकारासाठीही तो वधास पात्र होऊ शकतो.
3.28.31
अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि ।
क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ॥ ३.२८.३१ ॥
अजाणतेपणाने एखाद्याकडून अपराध घडला, तर त्याला क्षमा करावी असे म्हणतात—पण नीट परीक्षा करूनच.
3.28.32
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीव्रतरं मृदु ॥ ३.२८.३२ ॥
मृदुतेने कठोराचाही नाश होतो आणि मृदूचाही नाश होतो. मृदुतेने असाध्य असे काहीच नाही; म्हणून मृदुता हीच सर्वात तीक्ष्ण आहे.
3.28.33
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः ।
अन्वीक्ष्यकारणं चैव कार्यं तेजः क्षमापि वा ॥ ३.२८.३३ ॥
देश आणि काल नीट पाहून, आपले बल आणि दुर्बलता तोलून, कारणाचीही चौकशी करूनच करावे—तेज दाखवावे की क्षमा करावी.
3.28.34
नादेशकाले किंचित्स्याद्देशकालौ प्रतीक्षताम् ।
तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधितम् ॥ ३.२८.३४ ॥
अयोग्य देश आणि कालात काहीही करू नये; देश आणि काल अनुकूल होईपर्यंत वाट पाहावी. तसेच लोकभयानेही अपराध्याला क्षमा करावी.
3.28.35
एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः ।
अतोऽन्यथाऽनुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ॥ ३.२८.३५ ॥
क्षमेसाठी असे काळच सांगितले आहेत. याच्या उलट वागणाऱ्यांसाठी तेज दाखवण्याचा काळ म्हटला जातो.
3.28.36
तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप ।
धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ॥ ३.२८.३६ ॥
म्हणून, हे नराधिपा, माझ्या मते तुझ्यासाठी तेज दाखवण्याची वेळ आली आहे—धृतराष्ट्राच्या लोभी पुत्रांविरुद्ध, जे सतत अपकार करत आले आहेत.
3.28.37
न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति ।
तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ३.२८.३७ ॥
आज कुरूंच्या बाबतीत क्षमेचा काळ नाही. तेजाचा काळ आला असता तू तेज प्रकट करणे योग्य आहे.
3.28.38
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
काले प्राप्ते द्वयं चैतद्यो वेद स महीपतिः ॥ ३.२८.३८ ॥
मृदू माणूस अवमानित होतो; कठोरापासून लोक दूर जातात. योग्य काळ आला असता ही दोन्ही गोष्ट जाणतो तोच राजा.