महाभारत · अध्याय 3.280
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.280.1
सखा दशरथस्यासीज्जटायुररुणात्मजः ।
गृध्रराजो महावीरः संपातिर्यस्य सोदरः ॥ ३.२८०.१ ॥
अरुणाचा पुत्र जटायू हा दशरथाचा मित्र होता. तो गृध्रराज, महावीर होता; त्याचा भाऊ संपाती होता.
3.280.2
स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम् ।
सक्रोधोऽभ्यद्रवत्पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ३.२८०.२ ॥
तेव्हा त्याने रावणाच्या मांडीवर बसलेल्या सीतेला, आपल्या सुनेला पाहिले; क्रोधाने तो पक्षी राक्षसराज रावणावर धावला.
3.280.3
अथैनमब्रवीद्गृध्रो मुञ्चमुञ्चेति मैथिलीम् ।
ध्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर ॥ ३.२८०.३ ॥
तेव्हा तो गृध्र त्याला म्हणाला, 'मैथिलीला सोड, सोड! मी जिवंत असताना तू तिला कसा नेशील, हे निशाचरा?'
3.280.4
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे वधूम् ।
उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर्भृशम् ॥ ३.२८०.४ ॥
तू सुनेला सोडले नाहीस तर मी जिवंत असेपर्यंत माझ्या हातून तू सुटणार नाहीस.' असे बोलून त्याने त्या राक्षसराजाला नखांनी अत्यंत फाडून टाकले.
3.280.5
पक्षतुण्डप्रहारैश्च शतशो जर्जरीकृतम् ।
चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥ ३.२८०.५ ॥
पंख आणि चोचीच्या शेकडो प्रहारांनी जर्जर झालेला तो, झऱ्यांनी युक्त पर्वतासारखा भरपूर रक्त वाहू लागला.
3.280.6
स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा ।
खड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः ॥ ३.२८०.६ ॥
रामाचे प्रिय व हित इच्छिणाऱ्या त्या गृध्राच्या प्रहारांनी जखमी झालेल्या त्याने तलवार उचलून त्या पक्ष्याचे दोन्ही बाहू तोडले.
3.280.7
निहत्य गृध्रराजं स भिन्नाभ्रशिखरोपमम् ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाऽङ्केन राक्षसः ॥ ३.२८०.७ ॥
गृध्रराजाला मारून, फाटलेल्या ढगाच्या शिखरासारखा तो राक्षस सीतेला मांडीवर घेऊन वर चढला.
3.280.8
यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्याश्रममण्डलम् ।
सरो वा सरितो वाऽपि तत्र मुञ्चति भूषणम् ॥ ३.२८०.८ ॥
वैदेही जिथे जिथे आश्रमांचे मंडल, सरोवर किंवा नदी पाहते, तिथे तिथे ती अलंकार टाकते.
3.280.9
सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्च वानरपुङ्गवान् ।
तत्र वासो महद्दिव्यमुत्ससर्ज मनस्विनी ॥ ३.२८०.९ ॥
तिने पर्वतपठारावर पाच श्रेष्ठ वानर पाहिले; तिथे त्या मनस्विनीने एक मोठे दिव्य वस्त्र टाकले.
3.280.10
तत्तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनोद्धतम् ।
मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन्मेघान्तरे यथा ॥ ३.२८०.१० ॥
वाऱ्याने उडविले गेलेले ते वस्त्र त्या पाच वानरेंद्रांच्या मध्ये पडले, जणू वीज आणि मेघ यांच्या मध्ये पिवळा प्रकाश पडावा तसे.
3.280.11
अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव ।
ददर्शाथ पुरीं रम्यां बहुद्वारां मनोरमाम् ॥ ३.२८०.११ ॥
आकाशचारी तो लवकर पार झाला, जणू आकाशात संचार करत असल्यासारखा; मग अनेक द्वारांची रमणीय, मनोहर नगरी त्याने पाहिली.
3.280.12
प्राकारवप्रसंबाधां निर्मितां विश्वकर्मणा ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां ससीतो राक्षसेश्वरः ॥ ३.२८०.१२ ॥
तटबंदी व बुरुजांनी गजबजलेल्या, विश्वकर्म्याने निर्मिलेल्या लंका नगरीत सीतेसह राक्षसराजाने प्रवेश केला.
3.280.13
एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम् ।
निवृत्तो ददृशे दूराद्भ्रातरं लक्ष्मणं तदा ॥ ३.२८०.१३ ॥
अशा प्रकारे वैदेही हरण झाल्यावर, रामाने त्या महामृगाला मारून परत येताना दुरूनच आपला भाऊ लक्ष्मणाला पाहिले.
3.280.14
कथमुत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते ।
इति तं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तोऽसीति व्यगर्हयत् ॥ ३.२८०.१४ ॥
"राक्षसांनी वसलेल्या या वनात वैदेहीला सोडून तू कसा आलास?" असे म्हणत भावाला पाहून त्याने त्याची निंदा केली.
3.280.15
मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सोपकर्षणम् ।
भ्रातुरागमनं चैवाचिन्तयन्पर्यतप्यत ॥ ३.२८०.१५ ॥
मृगरूप धारण केलेल्या राक्षसाने केलेले हरण आणि भावाचे येणे यांचा विचार करून तो अत्यंत तळमळला.
3.280.16
गर्हयन्नेव रामस्तु त्वरितस्तं समासदत् ।
अपि जीवति वैदेहीमिति पश्यामि लक्ष्मण ॥ ३.२८०.१६ ॥
राम त्याची निंदा करतच घाईने त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, "लक्ष्मणा, वैदेही अजून जिवंत असेल का, असे मला वाटते."
3.280.17
तस्य तत्सर्वमाचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः ।
यदुक्तवत्यसदृशं वैदेही पश्चिमं वचः ॥ ३.२८०.१७ ॥
लक्ष्मणाने सीतेचे ते सर्व बोल त्याला सांगितले, जे वैदेहीने अनुचितपणे, शेवटी बोलले होते.
3.280.18
दह्यमानेन तु हृदा रामोऽभ्यपतदाश्रमम् ।
स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम् ॥ ३.२८०.१८ ॥
मनात दाह होत असतानाही राम आश्रमाकडे धावला; तेव्हा त्याने पर्वतासारखा मारला गेलेला एक गिधाड पाहिला.
3.280.19
राक्षसं शङ्कमानस्तं विकृष्य बलवद्धनुः ।
अभ्यधावत काकुत्स्थस्ततस्तं सह लक्ष्मणः ॥ ३.२८०.१९ ॥
त्या राक्षसावर संशय घेऊन, बलवान धनुष्य ओढून काकुत्स्थ लक्ष्मणासह त्याच्याकडे धावला.
3.280.20
स तावुवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
गृध्रराजोस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य वै ॥ ३.२८०.२० ॥
तो तेजस्वी एकत्र उभ्या असलेल्या राम-लक्ष्मणांना म्हणाला: 'मी गृध्रराज आहे. तुमचे कल्याण असो. मी दशरथाचा मित्र आहे.'
3.280.21
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे ।
कोयं पितरमस्माकं नाम्नाऽऽहेत्यूचतुश्च तौ ॥ ३.२८०.२१ ॥
त्याचे बोलणे ऐकून दोघांनी सुंदर धनुष्ये धरली आणि म्हणाले: 'आमच्या पित्याला नावाने हाक मारणारा हा कोण?'
3.280.22
ततो ददृशतुस्तौ तं छिन्नपक्षद्वयं खगम् ।
तयोः शशंस गृध्रस्तु सीतार्थे रावणाद्वधम् ॥ ३.२८०.२२ ॥
मग त्या दोघांनी दोन्ही पंख छाटलेला तो पक्षी पाहिला. तेव्हा गृध्राने सीतेसाठी रावणाने आपला वध केल्याचे त्यांना सांगितले.
3.280.23
अपृच्छद्राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः ।
तस्य गृध्रः शिरःकम्पैराचचक्षे ममार च ॥ ३.२८०.२३ ॥
राघवाने गृध्राला विचारले: 'रावण कोणत्या दिशेला गेला?' गृध्राने मान हलवून दिशा दाखवली आणि तो मरण पावला.
3.280.24
दक्षिणामिति काकुत्स्थो विदित्वाऽस्य तदिङ्गितम् ।
संस्कारं लम्भयामास सखायं पूजयन्पितुः ॥ ३.२८०.२४ ॥
'दक्षिण' असा त्याचा इशारा समजून काकुत्स्थाने पित्याच्या मित्राचा सन्मान करत त्याचे अंत्यसंस्कार करविले.
3.280.25
ततो दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं व्यपविद्धबृसीकटम् ।
विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुशतसंकुलम् ॥ ३.२८०.२५ ॥
मग विखुरलेल्या गवताच्या चटया, फुटलेले उलटे पडलेले कलश, ओसाड आणि शेकडो कोल्ह्यांनी भरलेला तो आश्रम पाहून.
3.280.26
दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ ।
जग्मतुर्दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ ॥ ३.२८०.२६ ॥
दुःख आणि शोकाने व्यापलेले, वैदेहीच्या हरणाने पीडित झालेले ते दोघे शत्रुतापी वीर दक्षिणेकडे दंडकारण्यात गेले.
3.280.27
वने महति तस्मिंस्तु रामः सौमित्रिणा सह ।
ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः ॥ ३.२८०.२७ ॥
त्या मोठ्या अरण्यात राम सौमित्रीसह सर्वत्र पळत असलेले हरणांचे कळप पाहत होता.
3.280.28
शब्दं च घोरं सत्वानां दावाग्नरिव वर्धतः ।
अपश्येतां मुहूर्ताच्च कबन्धं घोरदर्शनम् ॥ ३.२८०.२८ ॥
वणव्याप्रमाणे वाढणारा प्राण्यांचा घोर आवाज ऐकून, क्षणभरात त्या दोघांनी भयंकर रूपाचा कबंध पाहिला.
3.280.29
मेघपर्वतसंकाशं सालस्कन्धं महाभुजम् ।
उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम् ॥ ३.२८०.२९ ॥
तो मेघ आणि पर्वतासारखा, सालवृक्षाच्या खांद्यांचा, महाबाहू, छातीत विशाल डोळे असलेला, मोठ्या उदराचा आणि मोठ्या तोंडाचा होता.
3.280.30
यदृच्छयाथ तद्रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम् ।
विषादमगमत्सद्यः सौमित्रिरथ भारत ॥ ३.२८०.३० ॥
तेव्हा त्या राक्षसाने योगायोगाने लक्ष्मणाला हाताने पकडले; हे भारता, सौमित्री तात्काळ विषादात बुडाला.
3.280.31
स राममभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम् ।
विषण्णश्चाब्रवीद्रामं पश्यावस्थामिमां मम ॥ ३.२८०.३१ ॥
त्याने रामाकडे पाहिले, ज्या दिशेने त्याचे तोंड ओढले जात होते, आणि खिन्न होऊन रामाला म्हणाला: माझी ही अवस्था पाहा.
3.280.32
हरणं चैव वैदेह्या मम चायमुपप्लवः ।
राज्यभ्रंशश्च भवतस्तातस्य मरणं तथा ॥ ३.२८०.३२ ॥
वैदेहीचे हरण, माझे हे संकट, तुमचे राज्यभ्रष्ट होणे आणि पित्याचे मरण.
3.280.33
नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम् ।
द्रक्ष्यामि प्रथिते राज्ये पितृपैतामहे स्थितम् ॥ ३.२८०.३३ ॥
वैदेहीसह कोसलाला परत आलेल्या, पितृपितामहांच्या प्रसिद्ध राज्यावर स्थित असलेल्या तुला मी पाहणार नाही.
3.280.34
द्रक्ष्यन्त्यार्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीदलैः ।
अभिषिक्तस्य वदनं सोमं शान्तघनं यथा ॥ ३.२८०.३४ ॥
कुश आणि अजशमीच्या पानांनी अभिषिक्त झालेल्या आर्याचे मुख जे भाग्यवान पाहतील, शांत मेघांमधील चंद्रासारखे.
3.280.35
एवं बहुविधं धीमान्विललाप स लक्ष्मणः ।
तमुवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्वप्यसंभ्रमः ॥ ३.२८०.३५ ॥
अशा प्रकारे बुद्धिमान लक्ष्मण अनेक प्रकारे विलाप करीत राहिला. तेव्हा संकटांतही न डगमगणारा काकुत्स्थ त्याला म्हणाला.
3.280.36
मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश्चिन्मयि स्थिते ।
शक्तो धर्षयितुं वीर सुमित्रानन्दवर्धन।
छिन्ध्यस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः ॥ ३.२८०.३६ ॥
हे नरव्याघ्रा, खिन्न होऊ नकोस; मी उभा असता कोणीही त्याला पराभूत करू शकत नाही. हे वीरा, सुमित्रेचा आनंद वाढवणाऱ्या, याचा उजवा बाहू तोड; डावा बाहू मी तोडला आहे.
3.280.37
इत्येवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः ।
खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस्तिलकाण्डवत् ॥ ३.२८०.३७ ॥
असे बोलत असताना त्याचा बाहू रामाने पाडला. अत्यंत तीक्ष्ण तलवारीने कापला गेलेला तो बाहू तिळाच्या दांड्यासारखा पडला.
3.280.38
ततोऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान्बली ।
सौमित्रिरपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम् ॥ ३.२८०.३८ ॥
नंतर बलवान सौमित्री (लक्ष्मण) यानेही तलवारीने त्याच्या उजव्या बाहूवर प्रहार केला; उभे असलेले बंधू राघव (राम) यांना त्याने पाहिले.
3.280.39
पुनर्जघान पार्श्वे वै तद्रक्षो लक्ष्मणो भृशम् ।
गतासुरपतद्भूमौ कबन्धः सुमहांस्ततः ॥ ३.२८०.३९ ॥
लक्ष्मणाने त्या राक्षसाच्या कुशीवर पुन्हा जोरदार प्रहार केला. प्राणहीन होऊन तो महाकाय कबंध जमिनीवर कोसळला.
3.280.40
तस्य देहाद्विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनः ।
ददृशे दिवमास्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन् ॥ ३.२८०.४० ॥
त्याच्या देहातून बाहेर पडलेला दिव्य रूपाचा एक पुरुष दिसला. आकाशात चढून तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी झाला.
3.280.41
पप्रच्छ रामस्तं वाग्मी कस्त्वं प्रब्रूहि पृच्छतः ।
कामया किमिदं चित्रमाश्चर्यं प्रतिभाति मे ॥ ३.२८०.४१ ॥
वक्तृत्वनिपुण रामाने त्याला विचारले — "तू कोण आहेस? विचारणाऱ्या मला सांग. हे काय विचित्र, आश्चर्यकारक वाटते आहे!"
3.280.42
तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुरहं नृप ।
प्राप्तो ब्राह्मणशापेन योनिं राक्षससेविताम् ॥ ३.२८०.४२ ॥
तो म्हणाला — "हे राजा! मी विश्वावसू नावाचा गंधर्व आहे. ब्राह्मणाच्या शापाने मला राक्षसांनी सेवलेली योनी प्राप्त झाली."
3.280.43
रावणेन हृता सीता लङ्कायां संनिवेशिता ।
सुग्रीवमभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति ॥ ३.२८०.४३ ॥
रावणाने सीतेचे हरण करून तिला लंकेत ठेवले आहे. तू सुग्रीवाकडे जा, तो तुला साहाय्य करील.
3.280.44
एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी ॥ ३.२८०.४४ ॥
ही पम्पा आहे; तिचे पाणी शुभ असून ती हंस व कारण्डवांनी भरलेली आहे. ऋश्यमूक पर्वताजवळचे हे सरोवर आहे.
3.280.45
वसते तत्र सुग्रीवश्चतुर्भिः सचिवैः सह ।
भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः ॥ ३.२८०.४५ ॥
तेथे सुग्रीव आपल्या चार मंत्र्यांसह राहतो. तो सोन्याची माळ घालणाऱ्या वानरराज वालीचा भाऊ आहे.
3.280.46
तेन त्वं सह संगम्य दुःखमूलं निवेदय ।
समानशीलो भवतः साहाय्यं स करिष्यति ॥ ३.२८०.४६ ॥
त्याला भेटून तुझ्या दुःखाचे मूळ सांग. तो तुझ्यासारख्याच स्वभावाचा आहे; तो तुला साहाय्य करील.
3.280.47
एतावच्छक्यमस्माभिर्वक्तुं द्रष्टासि जानकीम् ।
ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः ॥ ३.२८०.४७ ॥
आम्ही एवढेच सांगू शकतो: तू जानकीला पाहशील. वानरराजाला रावणाचे निवासस्थान निश्चितच ठाऊक आहे.
3.280.48
इत्युक्त्वाऽन्तर्हितो दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः ।
विस्मयं जग्मतुश्चोभौ प्रवीरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.२८०.४८ ॥
असे बोलून तो महातेजस्वी दिव्य पुरुष अंतर्धान पावला. तेव्हा दोन्ही वीर राम आणि लक्ष्मण विस्मित झाले.