महाभारत · अध्याय 3.284
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.284.1
ततस्तत्रैवरामस्य समासीनस्य तैः सह ।
समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात्तदा ॥ ३.२८४.१ ॥
तेव्हा तिथेच रामाजवळ बसलेले असताना, सुग्रीवाच्या आज्ञेनुसार श्रेष्ठ वानर एकत्र आले.
3.284.2
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।
श्वशुरो वालिनः श्रीमान्सुषेणो राममभ्ययात् ॥ ३.२८४.२ ॥
कोट्यवधी वेगवान वानरांनी वेढलेला वालीचा सासरा श्रीमान सुषेण रामाजवळ आला.
3.284.3
कोटीशतवृतोवाऽपिगजो गवय एव च ।
वानरेन्रौ महावीर्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम् ॥ ३.२८४.३ ॥
शेकडो कोट्यवधी वानरांनी वेढलेले गज आणि गवय हे दोन महापराक्रमी वानरेंद्र वेगवेगळे दिसले.
3.284.4
षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन्प्रत्यदृश्यत ।
गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ॥ ३.२८४.४ ॥
साठ हजार कोटी वानरांना ओढत आणणारा गोलाङ्गूल, हे महाराजा, आणि भयंकर दर्शनाचा गवाक्ष दिसले.
3.284.5
गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः ।
कोटीशतसहस्राणि हरीणां समकर्षत ॥ ३.२८४.५ ॥
गंधमादनावर राहणारा प्रसिद्ध गंधमादन लाखो कोटी वानरांना ओढत आणला.
3.284.6
पनसो नाम मेधावी वानरःसुमहाबलः ।
कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥ ३.२८४.६ ॥
पनस नावाचा बुद्धिमान आणि महाबलवान वानर दहा, बारा आणि पस्तीस कोटी वानरांना ओढत आणत होता.
3.284.7
श्रीमान्दधिमुखो नाम हरिवृद्धोऽतिवीर्यवान् ।
प्रचकर्ष महासैनयं हरीणां भीमतेजसाम् ॥ ३.२८४.७ ॥
दधिमुख नावाचा श्रीमान, वृद्ध, अत्यंत पराक्रमी वानरनायक भयंकर तेजस्वी वानरांचे मोठे सैन्य घेऊन पुढे आला.
3.284.8
कृषणानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम् ।
कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥ ३.२८४.८ ॥
काळ्या, चिन्हांकित तोंडाच्या, भयंकर कर्म करणाऱ्या ऋक्षांचे दहा, बारा, पस्तीस कोटी सैन्य त्याने पुढे नेले.
3.284.9
एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः ।
असङ्ख्येया महाराज समीयू रामकारणात् ॥ ३.२८४.९ ॥
हे आणि इतर अनेक वानरयूथपांचे यूथप, हे महाराजा, रामासाठी असंख्य येऊन जमले.
3.284.10
गिरिकूटनिभाङ्गानां सिंहानामिव गर्जताम् ।
श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्रतत्रप्रधावताम् ॥ ३.२८४.१० ॥
पर्वतशिखरासारखी शरीरे असलेल्या सिंहांप्रमाणे गर्जना करत धावणाऱ्या वानरांचा तुमुल ध्वनी ठिकठिकाणी ऐकू येत आहे.
3.284.11
गिरिकूटनिभाः क्नचित्केचिन्महिषसन्निभाः ।
शरदभ्रप्रतीकाशाः केचिद्धिङ्गुलकाननाः ॥ ३.२८४.११ ॥
काही पर्वतशिखरासारखे, काही म्हशीसारखे, काही शरद ऋतूतील ढगांसारखे, काही धिङ्गुल वनासारखे होते.
3.284.12
उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराः ।
उद्धुन्वन्तोऽपरे रेणून्समाजग्मुः समन्ततः ॥ ३.२८४.१२ ॥
उड्या मारणारे, पडणारे आणि उड्या घेणारे वानर, तर इतर धूळ झटकत सर्व बाजूंनी एकत्र जमले.
3.284.13
सवानरमहासैन्यः पूर्णसागरसन्निभः ।
निवेशमकरोत्तत्रसुग्रीवानुमते तदा ॥ ३.२८४.१३ ॥
वानरांच्या महासेनेसह, भरलेल्या सागरासारखा, तेव्हा सुग्रीवाच्या अनुमतीने तेथे तळ दिला.
3.284.14
ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः ।
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥ ३.२८४.१४ ॥
नंतर ते वानरश्रेष्ठ सर्व बाजूंनी एकत्र झाले असता, शुभ तिथीला, शुभ नक्षत्रावर, पूजित मुहूर्तावर.
3.284.15
तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निव ।
प्रययौ राघवः श्रीमान्सुग्रीवसहितस्तदा ॥ ३.२८४.१५ ॥
त्या व्यूहबद्ध सेनेसह, जणू लोकांना वर उचलत, तेजस्वी राघव तेव्हा सुग्रीवासह निघाला.
3.284.16
मुखमासीत्तु सैन्यस्य हनूमान्मारुतात्मजः ।
जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभयः ॥ ३.२८४.१६ ॥
सेनेचे मुख वायुपुत्र हनुमान होते; आणि मागचा भाग कोणत्याही दिशेने न घाबरणारा सौमित्रि राखत होता.
3.284.17
बद्धगोधाङ्गुलित्रणौ राघवौ तत्रजग्मतुः ।
वृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव ॥ ३.२८४.१७ ॥
बोटांना सरड्याच्या कातड्याची संरक्षक बांधलेले दोन राघव तेथे गेले; मोठ्या वानर-अमात्यांनी वेढलेले, ग्रहांनी वेढलेल्या चंद्रसूर्याप्रमाणे.
3.284.18
प्रबभौ हरिसैन्यं तत्सालतालशिलायुधम् ।
सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति ॥ ३.२८४.१८ ॥
साल आणि ताड वृक्ष व शिळा हीच शस्त्रे असलेली ती वानरसेना सूर्योदयाकडे असलेल्या मोठ्या धान्यकोठारासारखी तळपली.
3.284.19
नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता ।
ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये ॥ ३.२८४.१९ ॥
नल, नील, अंगद, क्राथ, मैंद आणि द्विविद यांनी रक्षिलेली ती अफाट सेना राघवाचे कार्य सिद्ध होण्यासाठी पुढे गेली.
3.284.20
विविधेषु प्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च ।
प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु विवेषु च ॥ ३.२८४.२० ॥
विविध, उत्तम, मुळे व फळे भरपूर, मध व मांस विपुल असलेल्या, पाण्याने युक्त ठिकाणी व वनांमध्ये (ती सेना राहिली).
3.284.21
निवसन्ती निराबाधा तथैवगिरिसानुषु ।
उपायाद्धिरिसेना सा क्षारोदमथ मागरम् ॥ ३.२८४.२१ ॥
पर्वतांच्या उतारावरही तसेच निर्बाधपणे राहात ती वानरसेना खाऱ्या समुद्राकडे गेली.
3.284.22
द्वितीयसागरनिमं तद्बलंबहुलध्वजम् ।
वेलावनं समासाद् निवासमकरोत्तदा ॥ ३.२८४.२२ ॥
दुसऱ्या सागरासारखी, अनेक ध्वजांनी युक्त ती सेना तेव्हा समुद्रकिनाऱ्याच्या वनात पोहोचून तेथे राहिली.
3.284.23
ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषत ।
मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः ॥ ३.२८४.२३ ॥
तेव्हा श्रीमान दाशरथी वानरप्रमुखांच्या मध्ये सुग्रीवाला हे कालोचित वचन म्हणाले.
3.284.24
उपायः कोनु भवतां मतः सागरलङ्घने ।
इयं हि महती सेना सागरश्चातिदुस्तरः ॥ ३.२८४.२४ ॥
'सागर ओलांडण्याचा तुमच्या मते कोणता उपाय योग्य आहे? ही सेना मोठी आहे आणि सागर अतिशय दुस्तर आहे.'
3.284.25
तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः ।
समर्था लङ्घने सिन्दोर्न तत्कृत्स्नस्य वानराः ॥ ३.२८४.२५ ॥
तेथे स्वतःला चतुर समजणारे इतर वानर म्हणाले: 'आम्ही समुद्र ओलांडण्यास समर्थ आहोत; पण सर्व वानर ते करू शकत नाहीत.'
3.284.26
केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः ।
नेति रामस्तु तानसर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत ॥ ३.२८४.२६ ॥
काहींनी नौकांनी ओलांडण्याचा निश्चय केला, तर काहींनी विविध तराफ्यांनी. पण रामाने त्या सर्वांना धीर देत 'नाही' असे उत्तर दिले.
3.284.27
शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः ।
क्रान्तुं तोयनिधिं वीरानैषा वो नैष्ठिकी मतिः ॥ ३.२८४.२७ ॥
शंभर योजने रुंद असलेला समुद्र सर्व वानरांना ओलांडता येणार नाही. हे वीरांनो, हाच तुमचा अंतिम निर्णय नसावा.
3.284.28
नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथा ।
वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत् ॥ ३.२८४.२८ ॥
सैन्याला पार नेण्यासाठी पुरेशा नावा नाहीत. आणि व्यापाऱ्यांना हानी पोहोचवणे आमच्यासारख्यांनी कसे करावे?
3.284.29
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेण वै परः ।
प्लवोडुपप्रतारश्चनैवात्रमम रोचते ॥ ३.२८४.२९ ॥
आमचे सैन्य पसरलेले आहे; शत्रू कोणत्याही फटीतून आपल्यावर हल्ला करू शकतो. तराफे आणि तरंगत्या साधनांनी ओलांडणे मला येथे पसंत नाही.
3.284.30
अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतः ।
प्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्ति मां ततः ॥ ३.२८४.३० ॥
मी उपायाने या समुद्राला वश करण्याचा प्रयत्न करीन. उपवास करून पडून राहीन; तेव्हा तो मला दर्शन देईल.
3.284.31
न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्यनमहं ततः ।
महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ॥ ३.२८४.३१ ॥
तो जर मार्ग दाखवणार नसेल, तर अग्नी आणि वायूपेक्षाही तेजस्वी, अप्रतिहत महास्त्रांनी मी त्याला जाळून टाकीन.
3.284.32
इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः ।
प्रतिशिस्ये जलनिधं विधिवत्कुशसंस्तरे ॥ ३.२८४.३२ ॥
असे बोलून सौमित्रीसह राघवाने आचमन केले आणि विधिवत कुशाच्या आसनावर समुद्रकिनारी शयन केले.
3.284.33
सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम् ।
देवो नदनदीमर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः ॥ ३.२८४.३३ ॥
नंतर नद्या आणि नद्यांचा स्वामी तो तेजस्वी देव सागर, जलचरांच्या समूहांनी वेढलेला, स्वप्नात राघवाला दर्शन देता झाला.
3.284.34
कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः ।
इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः ॥ ३.२८४.३४ ॥
कौसल्येच्या पुत्रा, असे मधुर शब्द बोलून, शेकडो रत्नखाणींनी वेढलेला तो म्हणाला.
3.284.35
ब्रूहि किं तेकरोम्यत्रसाहाय्यं पुरुषर्षभ ।
ऐक्ष्वाको ह्यस्मि ते ज्ञाती राम सत्यपराक्रमः।
एवमुक्तः समुद्रेण रामो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ३.२८४.३५ ॥
"पुरुषश्रेष्ठा, सांग, येथे तुला मी कोणती मदत करू? रामा, सत्यपराक्रमी, मी इक्ष्वाकु वंशाचा आहे; तुझा नातेवाईक." समुद्राने असे म्हटल्यावर राम हे वचन बोलला.
3.284.36
मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते ।
येन गत्वादशग्रीवं हन्याम कुलपांसनम्।
राक्षसंसानुबन्धं तं मम भार्यापहारिणम् ॥ ३.२८४.३६ ॥
"नद्या आणि नद्यांच्या स्वामी, सैन्यासाठी मार्ग दिला जावा अशी माझी इच्छा आहे; ज्यामुळे जाऊन, कुलाला कलंक असलेल्या, माझ्या पत्नीचे हरण करणाऱ्या त्या दशग्रीव राक्षसाला त्याच्या अनुचरांसह आपण ठार करू."
3.284.37
यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान् ।
शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रयतिमन्त्रितैः ॥ ३.२८४.३७ ॥
असे याचना करूनही तुम्ही मला मार्ग दिला नाही तर दिव्य अस्त्रांच्या मंत्रांनी अभिमंत्रित बाणांनी मी तुम्हाला सुकवून टाकीन.
3.284.38
इत्येवंब्रुवतः श्रुत्वारामस्य वरुणालयः ।
उवाचव्यथितोवाक्यमितिबद्धाञ्जलिःस्थितः ॥ ३.२८४.३८ ॥
रामाचे असे बोलणे ऐकून वरुणाचे निवासस्थान असलेला समुद्र व्यथित होऊन हात जोडून उभा राहिला आणि हे शब्द बोलला.
3.284.39
नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव ।
शृणु चेदं वचोराम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर ॥ ३.२८४.३९ ॥
मी तुझा प्रतिघात इच्छित नाही, मी तुला विघ्न करणारा नाही. हे राम, हे वचन ऐक; ऐकून जे कर्तव्य असेल ते कर.
3.284.40
यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस् व्रजतोऽऽज्ञया ।
अन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषोबलात् ॥ ३.२८४.४० ॥
मी तुझ्या सैन्याला आज्ञेने मार्ग दिला, तर इतरही धनुष्याच्या बळावर मला असाच आदेश देतील.
3.284.41
अस्तित्वत्रनलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः ।
त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः ॥ ३.२८४.४१ ॥
हे काकुत्स्था, येथे नल नावाचा एक वानर आहे, जो शिल्पकारांत मान्य आहे; तो त्वष्ट्याचा पुत्र असून विश्वकर्म्याचा बलवान वंशज आहे.
3.284.42
स यत्काष्ठं तृणं वाऽपिशिलां वा क्षेप्स्यते मयि ।
सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति ॥ ३.२८४.४२ ॥
तो माझ्यावर जे काही लाकूड, गवत किंवा दगड फेकेल ते सर्व मी धारण करीन; तोच तुझा सेतू होईल.
3.284.43
इत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह ।
कुरु सेतुं समुद्रे त्वंशक्तो ह्यसि मतो मम ॥ ३.२८४.४३ ॥
असे बोलून तो अंतर्धान पावल्यावर राम नलाला म्हणाला: तू समुद्रावर सेतू बांध; माझ्या मते तूच त्यास समर्थ आहेस.
3.284.44
तेनोपायेन काकुत्स्थः सतुबन्धमकारयत् ।
दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम् ॥ ३.२८४.४४ ॥
त्या उपायाने काकुत्स्थ (राम) याने सेतू बांधवला; तो दहा योजने रुंद आणि शंभर योजने लांब होता.
3.284.45
नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि ।
रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः ॥ ३.२८४.४५ ॥
हा नलसेतू म्हणून प्रसिद्ध आहे; आजही पृथ्वीवर प्रख्यात आहे; रामाची आज्ञा मान्य करून तो पर्वतासारखा धरला जातो.
3.284.46
तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्चद्विभीषणः ।
भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह ॥ ३.२८४.४६ ॥
तेथे उभा असलेला तो धर्मात्मा, राक्षसराजाचा बंधू विभीषण चार सचिवांसह आला.
3.284.47
प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः ।
सुग्रीवस्य तु शङ्काऽभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्मह ॥ ३.२८४.४७ ॥
महामना रामाने त्याचे स्वागत करून त्याला स्वीकारले; परंतु सुग्रीवाच्या मनात संशय आला की हा कदाचित हेर असेल.
3.284.48
राघवः सत्यचेष्टाभिः सम्यक्व चरितेङ्गितैः ।
यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत् ॥ ३.२८४.४८ ॥
राघवाने त्याच्या सत्य वर्तनाने व वागण्याच्या खुणांनी नीट ओळखले; खरोखर समाधान झाल्यावर त्याचा सन्मान केला.
3.284.49
सर्वराक्षसराज्येचाप्यभ्यपिञ्चद्विभीषणम् ।
चक्रे च मन्त्रसचिवं सहृदंलक्ष्मणस् च ॥ ३.२८४.४९ ॥
रामाने सर्व राक्षसराज्यावर विभीषणाचा राज्याभिषेक केला आणि त्याला मंत्रसचिव नेमले; लक्ष्मणानेही त्याला सुहृद मानले.
3.284.50
विभीषणमते चैव सोऽत्यक्रामन्महार्णवम् ।
ससैन्यः सेतुना तेन मार्गेणैव नराधिपः ॥ ३.२८४.५० ॥
विभीषणाच्या सल्ल्याने तो नराधिप सैन्यासह त्याच सेतूच्या मार्गाने महासागर ओलांडून गेला.
3.284.51
ततो गत्वासमासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशः ।
भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च ॥ ३.२८४.५१ ॥
मग तेथे जाऊन लंकेच्या अनेक उद्यानांपर्यंत पोहोचून त्याने वानरांसह मोठी व पुष्कळ उद्याने उध्वस्त केली.
3.284.52
तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
चरौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः ॥ ३.२८४.५२ ॥
तेथे रावणाचे दोन अमात्य, राक्षस शुक आणि सारण, वानररूपाने हेर म्हणून होते; विभीषणाने त्यांना पकडले.
3.284.53
प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ ।
दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत् ॥ ३.२८४.५३ ॥
ते दोन निशाचर जेव्हा राक्षसरूप धारण करून उभे राहिले, तेव्हा सैन्याला दाखवून रामाने नंतर त्यांना सोडून दिले.
3.284.54
निवेश्योपवने सैन्यं स शूरः प्राज्यवानरम् ।
प्रेषयामास दुत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम् ॥ ३.२८४.५४ ॥
त्या शूर वीराने सैन्याला एका उपवनात थांबवून, पुष्कळ वानरांतून रावणाकडे दूत म्हणून अंगदाला पाठवले.