มหาภารตะ · อัธยายะ 3.284
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.284.1
ततस्तत्रैवरामस्य समासीनस्य तैः सह ।
समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात्तदा ॥ ३.२८४.१ ॥
ครั้งนั้น ขณะที่พระรามประทับอยู่ที่นั่นพร้อมกับพวกพ้อง วานรผู้เป็นเลิศทั้งหลายก็มาประชุมกัน ตามพระดำรัสของสุครีพ
3.284.2
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।
श्वशुरो वालिनः श्रीमान्सुषेणो राममभ्ययात् ॥ ३.२८४.२ ॥
สุเษณะผู้รุ่งเรือง บิดาของวาลิน ถูกล้อมด้วยวานรว่องไวนับพันโกฏิ เข้าไปเฝ้าพระราม
3.284.3
कोटीशतवृतोवाऽपिगजो गवय एव च ।
वानरेन्रौ महावीर्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम् ॥ ३.२८४.३ ॥
คชะและคเวยะ จอมวานรสองตนผู้มีพลังยิ่งใหญ่ ถูกล้อมด้วยร้อยโกฏิ ปรากฏให้เห็นแยกกันคนละส่วน
3.284.4
षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन्प्रत्यदृश्यत ।
गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ॥ ३.२८४.४ ॥
โคลางคูละ ข้าแต่มหาราช และคเวากษะผู้มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัว ปรากฏให้เห็น พร้อมกับนำวานรมาหกหมื่นโกฏิ
3.284.5
गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः ।
कोटीशतसहस्राणि हरीणां समकर्षत ॥ ३.२८४.५ ॥
คันธมาทนะผู้อาศัยอยู่บนเขาคันธมาทน์และเป็นที่เลื่องชื่อ นำวานรมาหลายแสนโกฏิ
3.284.6
पनसो नाम मेधावी वानरःसुमहाबलः ।
कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥ ३.२८४.६ ॥
ปนสะ วานรผู้มีปัญญาและมีกำลังมหาศาล นำวานรมาสิบโกฏิ สิบสองโกฏิ และสามสิบห้าโกฏิ
3.284.7
श्रीमान्दधिमुखो नाम हरिवृद्धोऽतिवीर्यवान् ।
प्रचकर्ष महासैनयं हरीणां भीमतेजसाम् ॥ ३.२८४.७ ॥
ทธิมุขผู้รุ่งเรือง วานรชราผู้มีความกล้าหาญยิ่ง นำกองทัพใหญ่ของวานรผู้มีเดชน่าสะพรึงกลัวออกมา
3.284.8
कृषणानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम् ।
कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥ ३.२८४.८ ॥
ท่านนำหมีดำที่มีลายบนใบหน้า ผู้มีการกระทำน่าสะพรึงกลัว มาสิบโกฏิ สิบสองโกฏิ และสามสิบห้าโกฏิ
3.284.9
एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः ।
असङ्ख्येया महाराज समीयू रामकारणात् ॥ ३.२८४.९ ॥
ข้าแต่มหาราช ทั้งเหล่านี้และจอมวานรผู้เป็นหัวหน้าฝูงอื่นอีกมากมาย มาประชุมกันเป็นจำนวนนับไม่ถ้วน เพื่อพระราม
3.284.10
गिरिकूटनिभाङ्गानां सिंहानामिव गर्जताम् ।
श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्रतत्रप्रधावताम् ॥ ३.२८४.१० ॥
เสียงอึกทึกของวานรได้ยินอยู่ทุกหนทุกแห่ง พวกมันวิ่งพุ่งไปข้างหน้าและคำรามเหมือนราชสีห์ รูปร่างของพวกมันเหมือนยอดเขา
3.284.11
गिरिकूटनिभाः क्नचित्केचिन्महिषसन्निभाः ।
शरदभ्रप्रतीकाशाः केचिद्धिङ्गुलकाननाः ॥ ३.२८४.११ ॥
บางตัวเหมือนยอดเขา บางตัวเหมือนควาย บางตัวคล้ายเมฆฤดูสารท และบางตัวมีสีเหมือนป่าแดงดังดิงคุละ
3.284.12
उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराः ।
उद्धुन्वन्तोऽपरे रेणून्समाजग्मुः समन्ततः ॥ ३.२८४.१२ ॥
วานรทั้งหลายกระโดดขึ้น ตกลง และกระโจนไปมา บางตัวสลัดฝุ่นออก มาประชุมกันจากทุกทิศ
3.284.13
सवानरमहासैन्यः पूर्णसागरसन्निभः ।
निवेशमकरोत्तत्रसुग्रीवानुमते तदा ॥ ३.२८४.१३ ॥
ด้วยกองทัพวานรอันยิ่งใหญ่ ดุจมหาสมุทรที่เต็มเปี่ยม เขาจึงตั้งค่ายพักอยู่ที่นั่นตามความยินยอมของสุครีพ
3.284.14
ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः ।
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥ ३.२८४.१४ ॥
ครั้งนั้น เมื่อจอมวานรเหล่านั้นมาประชุมกันโดยรอบ ในวันดิถีอันเป็นมงคล ภายใต้ฤกษ์ดาวอันดี และในมุหูรตะที่ได้รับการเคารพบูชา
3.284.15
तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निव ।
प्रययौ राघवः श्रीमान्सुग्रीवसहितस्तदा ॥ ३.२८४.१५ ॥
กองทัพที่จัดเป็นกระบวนแล้ว ดุจจะยกโลกทั้งหลายขึ้น พระราฆพผู้รุ่งเรืองก็ออกเดินทางพร้อมกับสุครีพ
3.284.16
मुखमासीत्तु सैन्यस्य हनूमान्मारुतात्मजः ।
जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभयः ॥ ३.२८४.१६ ॥
หน้ากองทัพคือหนุมาน บุตรแห่งพระวายุ ส่วนพระสาวมิตรีผู้ไม่หวาดกลัวจากทิศใด ๆ เป็นผู้คุ้มกันทางท้าย
3.284.17
बद्धगोधाङ्गुलित्रणौ राघवौ तत्रजग्मतुः ।
वृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव ॥ ३.२८४.१७ ॥
พระราฆพทั้งสองพระองค์ สวมปลอกนิ้วหนังตัวเงินตัวทอง เสด็จไปที่นั่น มีมหาอำมาตย์วานรล้อมรอบ ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่มีดาวเคราะห์ล้อมรอบ
3.284.18
प्रबभौ हरिसैन्यं तत्सालतालशिलायुधम् ।
सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति ॥ ३.२८४.१८ ॥
กองทัพวานรนั้น ซึ่งถืออาวุธเป็นต้นสาละ ต้นตาลและก้อนหิน รุ่งโรจน์ ดุจยุ้งข้าวขนาดใหญ่มากที่หันหน้าสู่พระอาทิตย์ขึ้น
3.284.19
नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता ।
ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये ॥ ३.२८४.१९ ॥
กองทัพอันยิ่งใหญ่ มีนล นีละ องคทะ กราถะ ไมนทะ และทวิวิทะคุ้มกัน ได้เคลื่อนไปเพื่อให้บรรลุภารกิจของพระราฆพ
3.284.20
विविधेषु प्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च ।
प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु विवेषु च ॥ ३.२८४.२० ॥
ในสถานที่ต่าง ๆ อันประเสริฐ ซึ่งอุดมด้วยรากไม้และผลไม้มากมาย เต็มไปด้วยน้ำผึ้งและเนื้อสัตว์ ทั้งในบริเวณที่มีน้ำและในป่า กองทัพนั้นได้ตั้งค่าย
3.284.21
निवसन्ती निराबाधा तथैवगिरिसानुषु ।
उपायाद्धिरिसेना सा क्षारोदमथ मागरम् ॥ ३.२८४.२१ ॥
ในทำนองเดียวกัน กองทัพลิงนั้นพักอาศัยอยู่บนไหล่เขาโดยไม่มีอุปสรรค แล้วก็เดินทางต่อไปยังมหาสมุทรเค็ม
3.284.22
द्वितीयसागरनिमं तद्बलंबहुलध्वजम् ।
वेलावनं समासाद् निवासमकरोत्तदा ॥ ३.२८४.२२ ॥
กองทัพนั้นเหมือนมหาสมุทรอีกแห่งหนึ่ง มีธงมากมาย เมื่อถึงป่าริมฝั่งทะเลแล้ว ก็ตั้งที่พักอยู่ที่นั่น
3.284.23
ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषत ।
मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः ॥ ३.२८४.२३ ॥
ครั้งนั้น พระรามผู้รุ่งโรจน์ โอรสของท้าวทศรถ ตรัสกับสุครีพท่ามกลางหัวหน้าลิงทั้งหลาย ด้วยถ้อยคำที่ถึงเวลาพอดี
3.284.24
उपायः कोनु भवतां मतः सागरलङ्घने ।
इयं हि महती सेना सागरश्चातिदुस्तरः ॥ ३.२८४.२४ ॥
"ท่านทั้งหลายเห็นว่าอุบายใดเหมาะที่จะใช้ข้ามมหาสมุทร กองทัพนี้ยิ่งใหญ่ และมหาสมุทรก็ข้ามได้ยากยิ่ง"
3.284.25
तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः ।
समर्था लङ्घने सिन्दोर्न तत्कृत्स्नस्य वानराः ॥ ३.२८४.२५ ॥
ที่นั่น ลิงอื่น ๆ ที่คิดว่าตนฉลาดหลักแหลม กล่าวว่า "พวกเราสามารถข้ามแม่น้ำสินธุได้ แต่ลิงทั้งหมดนั้นข้ามได้ไม่ครบทุกตัว"
3.284.26
केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः ।
नेति रामस्तु तानसर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत ॥ ३.२८४.२६ ॥
บางตนคิดจะข้ามด้วยเรือ บางตนคิดจะข้ามด้วยแพต่าง ๆ แต่พระรามทรงปลอบโยนลิงเหล่านั้นทั้งหมด แล้วตรัสตอบว่า "ไม่"
3.284.27
शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः ।
क्रान्तुं तोयनिधिं वीरानैषा वो नैष्ठिकी मतिः ॥ ३.२८४.२७ ॥
ลิงทั้งหลายไม่อาจข้ามมหาสมุทรซึ่งกว้างร้อยโยชน์ได้ทั้งหมด วีรชนทั้งหลาย นี่ไม่ควรเป็นความตั้งใจขั้นสุดท้ายของพวกท่าน
3.284.28
नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथा ।
वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत् ॥ ३.२८४.२८ ॥
เรือสำหรับส่งกองทัพข้ามไปมีไม่เพียงพอ และถ้าผู้เช่นเราจะไปทำร้ายพ่อค้าทั้งหลายได้อย่างไร
3.284.29
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेण वै परः ।
प्लवोडुपप्रतारश्चनैवात्रमम रोचते ॥ ३.२८४.२९ ॥
กองทัพของเราแผ่กระจายออกไป ข้าศึกอาจโจมตีเราทางช่องว่างได้ การข้ามด้วยแพและแพเล็กนั้นไม่เป็นที่พอใจของเราในที่นี้
3.284.30
अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतः ।
प्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्ति मां ततः ॥ ३.२८४.३० ॥
แต่เราจะเริ่มปราบมหาสมุทรนี้ด้วยอุบาย เราจะนอนลงโดยอดอาหาร แล้วมหาสมุทรก็จะปรากฏต่อเรา
3.284.31
न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्यनमहं ततः ।
महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ॥ ३.२८४.३१ ॥
หากมันไม่แสดงทาง เราจะเผามันด้วยอาวุธใหญ่ที่ไม่มีวันพลาด ซึ่งลุกโชติช่วงยิ่งกว่าไฟและลม
3.284.32
इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः ।
प्रतिशिस्ये जलनिधं विधिवत्कुशसंस्तरे ॥ ३.२८४.३२ ॥
เมื่อตรัสดังนี้แล้ว พระราฆวะกับพระสุมิตรา ก็ชำระล้างด้วยน้ำ แล้วนอนลงตามพิธีบนเตียงหญ้ากุศ ริมมหาสมุทร
3.284.33
सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम् ।
देवो नदनदीमर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः ॥ ३.२८४.३३ ॥
ต่อมา มหาสมุทร เทพผู้รุ่งโรจน์ เป็นเจ้าแห่งแม่น้ำและลำธาร ล้อมรอบด้วยฝูงสัตว์น้ำ ได้ปรากฏต่อพระราฆวะในความฝัน
3.284.34
कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः ।
इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः ॥ ३.२८४.३४ ॥
"โอรสของพระนางเการเยา" มหาสมุทรตรัสด้วยถ้อยคำอันไพเราะ ล้อมรอบด้วยเหมืองอัญมณีนับร้อย แล้วกล่าวถ้อยคำเหล่านี้
3.284.35
ब्रूहि किं तेकरोम्यत्रसाहाय्यं पुरुषर्षभ ।
ऐक्ष्वाको ह्यस्मि ते ज्ञाती राम सत्यपराक्रमः।
एवमुक्तः समुद्रेण रामो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ३.२८४.३५ ॥
"ขอทรงบอกเราเถิด บุรุษผู้เลิศ เราจะช่วยอะไรท่านได้บ้าง พระราม ผู้มีความกล้าหาญที่แท้จริง เราเป็นเชื้อสายของพระอิกษวากุ และเป็นญาติของท่าน" เมื่อมหาสมุทรกล่าวดังนั้น พระรามจึงตรัสถ้อยคำเหล่านี้
3.284.36
मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते ।
येन गत्वादशग्रीवं हन्याम कुलपांसनम्।
राक्षसंसानुबन्धं तं मम भार्यापहारिणम् ॥ ३.२८४.३६ ॥
"เจ้าแห่งแม่น้ำและลำธาร ข้าพเจ้าขอให้ทางแก่กองทัพของข้าพเจ้า เพื่อที่เมื่อไปถึงแล้ว เราจะสังหารยักษ์สิบคอนั้น ผู้เป็นความอัปยศของวงศ์ตระกูล พร้อมบริวารของมัน ผู้ลักพาภริยาของข้าพเจ้าไป"
3.284.37
यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान् ।
शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रयतिमन्त्रितैः ॥ ३.२८४.३७ ॥
หากท่านไม่ยอมให้ทางแก่ข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าจะขอดังนี้ ข้าพเจ้าจะทำให้ท่านแห้งเหือดด้วยลูกศรที่ร่ายด้วยมนตร์แห่งทิพยาวุธ
3.284.38
इत्येवंब्रुवतः श्रुत्वारामस्य वरुणालयः ।
उवाचव्यथितोवाक्यमितिबद्धाञ्जलिःस्थितः ॥ ३.२८४.३८ ॥
ครั้นได้ยินพระรามตรัสดังนี้ มหาสมุทร ที่อยู่ของพระวรุณ มีความเดือดร้อน ยืนประนมมือ แล้วกล่าวถ้อยคำเหล่านี้
3.284.39
नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव ।
शृणु चेदं वचोराम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर ॥ ३.२८४.३९ ॥
ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาจะขัดขวางท่าน และข้าพเจ้ามิใช่ผู้ขัดขวางความประสงค์ของท่าน พระราม ขอท่านฟังถ้อยคำนี้ และเมื่อฟังแล้ว จงทำสิ่งที่ควรทำ
3.284.40
यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस् व्रजतोऽऽज्ञया ।
अन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषोबलात् ॥ ३.२८४.४० ॥
หากข้าพเจ้าจะให้ทางแก่ท่าน และให้กองทัพของท่านไปตามคำสั่งของข้าพเจ้า แม้คนอื่นก็จะสั่งข้าพเจ้าเช่นนี้ด้วยอำนาจของธนู
3.284.41
अस्तित्वत्रनलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः ।
त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः ॥ ३.२८४.४१ ॥
ที่นี่ โอ้ผู้สืบเชื้อสายของกากุตสถ มีวานรนามว่านละ ซึ่งช่างฝีมือทั้งหลายยกย่องนับถือ เขาเป็นบุตรของตวัษฏฤ ผู้เข้มแข็ง เป็นหลานของวิศวกรรม
3.284.42
स यत्काष्ठं तृणं वाऽपिशिलां वा क्षेप्स्यते मयि ।
सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति ॥ ३.२८४.४२ ॥
ไม่ว่าเขาจะขว้างไม้ หญ้า หรือแม้แต่หินลงมาบนข้า ข้าจะรับไว้ทั้งหมด และนั่นจะเป็นสะพานสำหรับท่าน
3.284.43
इत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह ।
कुरु सेतुं समुद्रे त्वंशक्तो ह्यसि मतो मम ॥ ३.२८४.४३ ॥
เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว เขาก็อันตรธานหายไป จากนั้นพระรามตรัสกับนละว่า "จงสร้างสะพานข้ามมหาสมุทรเถิด ตามความเห็นของข้า เจ้าสามารถทำได้"
3.284.44
तेनोपायेन काकुत्स्थः सतुबन्धमकारयत् ।
दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम् ॥ ३.२८४.४४ ॥
ด้วยวิธีนั้น กากุตสถ (พระราม) ได้ให้สร้างสะพาน กว้างสิบโยชน์ ยาวหนึ่งร้อยโยชน์
3.284.45
नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि ।
रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः ॥ ३.२८४.४५ ॥
สะพานนั้นเป็นที่รู้จักในนามสะพานนละ และยังโด่งดังบนพื้นพิภพจนถึงทุกวันนี้ ด้วยเคารพคำสั่งของพระราม สะพานจึงยังคงตั้งมั่นอยู่ดุจขุนเขา
3.284.46
तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्चद्विभीषणः ।
भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह ॥ ३.२८४.४६ ॥
ขณะนั้น วิภีษณะผู้มีจิตใจธรรมะ น้องชายของเจ้าแห่งรากษส ได้มาถึงที่นั้นพร้อมกับเสนาอำมาตย์สี่คน
3.284.47
प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः ।
सुग्रीवस्य तु शङ्काऽभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्मह ॥ ३.२८४.४७ ॥
พระรามผู้มีจิตใจกว้างขวางได้ต้อนรับเขาด้วยถ้อยคำอันงดงาม แต่ความสงสัยได้เกิดขึ้นในสุครีพว่า เขาอาจเป็นสายลับ
3.284.48
राघवः सत्यचेष्टाभिः सम्यक्व चरितेङ्गितैः ।
यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत् ॥ ३.२८४.४८ ॥
พระราฆวะทรงทดสอบเขาอย่างละเอียดจากการกระทำอันซื่อสัตย์และท่าทางความประพฤติของเขา เมื่อทรงพอพระทัยโดยแท้จริงแล้ว จึงทรงให้เกียรติเขา
3.284.49
सर्वराक्षसराज्येचाप्यभ्यपिञ्चद्विभीषणम् ।
चक्रे च मन्त्रसचिवं सहृदंलक्ष्मणस् च ॥ ३.२८४.४९ ॥
ทรงสถาปนาวิภีษณะให้ปกครองราชอาณาจักรรากษสทั้งหมด และทรงตั้งให้เป็นที่ปรึกษา ลักษมณะก็รับเขาเป็นมิตรสหาย
3.284.50
विभीषणमते चैव सोऽत्यक्रामन्महार्णवम् ।
ससैन्यः सेतुना तेन मार्गेणैव नराधिपः ॥ ३.२८४.५० ॥
ตามคำแนะนำของวิภีษณะ พระองค์ผู้เป็นเจ้าของมนุษย์ได้ข้ามมหาสมุทรพร้อมกองทัพ ด้วยสะพานนั้นเอง ตามทางนั้นเอง
3.284.51
ततो गत्वासमासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशः ।
भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च ॥ ३.२८४.५१ ॥
จากนั้นพระองค์เสด็จไปถึงสวนหลายแห่งของลงกา และทรงทำลายสวนใหญ่และสวนมากมายเหล่านั้นพร้อมกับวานร
3.284.52
तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
चरौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः ॥ ३.२८४.५२ ॥
ที่นั่นมีอำมาตย์ทั้งสองของราวณะ คือรากษสศุกะและสารณะ ปลอมตัวเป็นสายลับในร่างวานร วิภีษณะจับตัวทั้งสองไว้
3.284.53
प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ ।
दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत् ॥ ३.२८४.५३ ॥
เมื่อทั้งสองรากษสผู้เที่ยวไปในยามราตรีกลับคืนสู่ร่างรากษสของตน พระรามทรงให้เหล่าทหารเห็นตัวของทั้งสอง แล้วภายหลังจึงปล่อยไป
3.284.54
निवेश्योपवने सैन्यं स शूरः प्राज्यवानरम् ।
प्रेषयामास दुत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम् ॥ ३.२८४.५४ ॥
ทรงผู้กล้าหาญนั้นให้กองทัพพักอยู่ในสวนหลวง แล้วจึงส่งองคทะซึ่งเป็นวานรผู้ยิ่งใหญ่ในหมู่วานรมากมายไปเป็นทูตถึงราวณะ