महाभारत · अध्याय 3.285
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.285.1
प्रभूतान्नोदकेतस्मिन्बहुमूलफले वने ।
सेनां निवेश्य काकुत्स्थो विधिवत्पर्यरक्षत ॥ ३.२८५.१ ॥
अन्न व उदक विपुल असलेल्या, मुळे व फळे भरपूर असलेल्या त्या वनात काकुत्स्थ (राम) सेनेला तळ देऊन विधिपूर्वक तिचे रक्षण केले.
3.285.2
रावणः संविधं चक्रे लङ्कायां शास्त्रनिर्मिताम् ।
प्रकृत्यैवदुराधर्षा दृढप्राकारतोरणा ॥ ३.२८५.२ ॥
रावणाने लंकेत शास्त्रानुसार रचलेली संरक्षण व्यवस्था केली; ती स्वभावतःच दुर्जय होती, तिला भक्कम तट आणि वेशी होत्या.
3.285.3
अगाधतोयाः परिखा मीननक्रसमाकुलाः ।
बभूवुः सप्त दुर्धर्षाः स्वादिरैः शङ्कुभिश्चिताः ॥ ३.२८५.३ ॥
खोल पाणी असलेले, मासे व मगरींनी भरलेले सात खंदक होते; ते दुर्लंघ्य होते, खदिरलाकडाच्या खुंट्यांनी भरलेले होते.
3.285.4
कर्णाटयन्त्रा दुर्धर्षा बभूवुः सहुडोपलाः ।
साशीविषघटायोधाः ससर्जरसपांसवः ॥ ३.२८५.४ ॥
कर्णाट यंत्रे दुर्धर्ष होती; त्यात हुड दगड, विषारी सापांचे घडे, योद्धे व सर्जरसाची पूड होती.
3.285.5
मुसलालातनाराचतोमरासिपरश्वथैः ।
अन्विताश्चशतघ्नीभिः समधूच्छिष्टमुद्गराः ॥ ३.२८५.५ ॥
मुसळ, आलात, नाराच, तोमर, खड्ग व परशू यांनी युक्त, शतघ्नी व मध-मेण लावलेल्या मुद्गरांनी सज्ज.
3.285.6
पुरद्वारेषु सर्वेषु गुल्माः स्थावरजङ्गमाः ।
बभूवुः पत्तिबहुलाः प्रभूतगजवाजिनः ॥ ३.२८५.६ ॥
नगराच्या सर्व दारांवर स्थिर व फिरते गुल्म होते; पायदळाने भरलेले, विपुल हत्ती व घोडे असलेले.
3.285.7
अङ्गदस्त्वथ लङ्कायां द्वारदेशमुपागतः ।
विदितो रराक्षसेन्द्रस्य प्रविवेशगतव्यथः ॥ ३.२८५.७ ॥
नंतर अंगद लंकेच्या द्वारप्रदेशी पोहोचला. राक्षसराजाला कळवले गेल्यावर तो निर्भयपणे आत शिरला.
3.285.8
मध्ये राक्षसकोटीनां बह्वीनां सुमहाबलः ।
शुशुभे मेघमालाभिरादित्य इव संवृतः ॥ ३.२८५.८ ॥
कोट्यवधी राक्षसांच्या मध्ये अत्यंत बलवान अंगद ढगांच्या मालांनी वेढलेल्या सूर्यासारखा शोभला.
3.285.9
ससमासाद्य पौलस्त्यममात्यैरभिसंवृतम् ।
रामसंदेशमामन्त्र्य वाग्मी वक्तुं प्रचक्रमे ॥ ३.२८५.९ ॥
मंत्र्यांनी वेढलेल्या पौलस्त्याजवळ (रावणाजवळ) पोहोचून, वक्तृत्वनिपुण अंगदाने रामाचा संदेश सांगण्यास प्रारंभ केला.
3.285.10
आह त्वां राघवो राजन्कोसलेन्द्रो महायशाः ।
प्राप्तकालमिदं वाक्यं तदादत्स्व सुदुर्मते। ॥ ३.२८५.१० ॥
हे राजा, महायशस्वी कोसलेंद्र राघव तुला हे योग्य वेळेचे वचन सांगत आहे. हे दुर्बुद्धी, ते स्वीकार.
3.285.11
अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम् ।
विनश्यन्त्यनयाविष्टा देशाश्च नगराणि च ॥ ३.२८५.११ ॥
आत्मसंयम नसलेल्या आणि अन्यायात रमणाऱ्या राजाजवळ गेल्यास देश आणि नगरे अन्यायाने ग्रासली जाऊन नष्ट होतात.
3.285.12
त्वयैकेनापराद्धं मे सीतामाहरता बलात् ।
वधायानपराद्धानामन्येषां तद्भविष्यति ॥ ३.२८५.१२ ॥
सीतेचे बलात्काराने हरण करून तू एकट्याने माझा अपराध केला आहेस. निरपराधांचा वध इतरांवर होईल.
3.285.13
ये त्वया बलदर्पाभ्यामाविष्टेन वनेचराः ।
ऋषयोहिंसिताः पूर्वंदेवाश्चाप्यवमानिताः ॥ ३.२८५.१३ ॥
बल आणि गर्वाने ग्रासलेल्या तू पूर्वी वनवासी ऋषींना पीडा दिलीस आणि देवांचाही अपमान केलास.
3.285.14
राजर्षयश्च निहता रुदत्यश्चाहृताः स्त्रियः ।
तदिदं समनुप्राप्तं फलंतस्यानयस्य ते ॥ ३.२८५.१४ ॥
राजर्षी मारले गेले आणि रडणाऱ्या स्त्रिया पळवून नेल्या गेल्या; तुझ्या त्या अन्यायाचे फळ आता तुला प्राप्त झाले आहे.
3.285.15
हन्तास्मि त्वां सहामात्यैर्युध्यस्व पुरुषो भव ।
पश्य मे धनुषो वीर्यं मानुषस् निशाचर ॥ ३.२८५.१५ ॥
मी तुला तुझ्या मंत्र्यांसह मारणार आहे; युद्ध कर, पुरुष हो. हे निशाचरा, माणूस अशा माझ्या धनुष्याचा पराक्रम पाहा.
3.285.16
मुच्यतां जानकी सीता न मे मोक्ष्यमसि कर्हिचित् ।
अराक्षसमिमं लोकंकर्ताऽस्मि निशितैः शरैः ॥ ३.२८५.१६ ॥
जानकी सीतेला सोडून दे; माझ्यापासून तू कधीही सुटणार नाहीस. तीक्ष्ण बाणांनी मी हे जग राक्षसांपासून मुक्त करीन.
3.285.17
इतितस् ब्रुवाणस् दूतस् परुषं वचः ।
श्रुत्वा न ममृषे राजा रावणः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ३.२८५.१७ ॥
असे बोलताना दूताचे कठोर शब्द ऐकून राजा रावणाने ते सहन न करता क्रोधाने मूर्च्छित झाला.
3.285.18
हङ्गितज्ञास्ततो भर्तुश्चत्वारो रजनीचराः ।
चतुर्ष्वङ्गेषु जगृहुः शार्दूलमिव पक्षिणः ॥ ३.२८५.१८ ॥
तेव्हा स्वामीचा इशारा ओळखून चार निशाचरांनी त्याला चारही अवयवांवर धरले, जसे पक्षी वाघाला धरतात.
3.285.19
तांस्तथाङ्गेषु संसक्तानङ्गदो रजनीचरान् ।
आदायैव खमुत्पत्य प्रासादतलमाविशत् ॥ ३.२८५.१९ ॥
अंगदाने आपल्या अवयवांना चिकटलेल्या त्या रात्रिचरांना धरून आकाशात झेप घेतली आणि राजवाड्याच्या तळमजल्यात प्रवेश केला.
3.285.20
वेगेनोत्पततस्तस्य पेतुस्ते रजनीचराः ।
भुवि संभिन्नहृदयाः प्रहारवरपीडिताः ॥ ३.२८५.२० ॥
तो वेगाने झेपावताना ते रात्रिचर छाती फुटून, उत्तम प्रहारांनी पीडित होऊन जमिनीवर कोसळले.
3.285.21
संसक्तोहर्म्यशिखरात्तस्मात्पुनरवापतत् ।
लङ्घयित्वा पुरं लङ्कां सुवेलस्य समीपतः ॥ ३.२८५.२१ ॥
राजवाड्याच्या शिखरावर चिकटलेला तो पुन्हा खाली कोसळला; लंका नगरी ओलांडून सुवेलाजवळ.
3.285.22
कोसलेन्द्रमथागम्य सर्वमावेद्य वानरः ।
विशश्राम स तेजस्वी राघवेणाभिनन्दितः ॥ ३.२८५.२२ ॥
मग कोसलेंद्राजवळ जाऊन सर्व सांगून तो तेजस्वी वानर विसावला; राघवाने त्याचे अभिनंदन केले.
3.285.23
ततः सर्वाभिसारेण हरीणां वातरंहसाम् ।
भेदयामास लङ्कायाः ग्राकारं रघुनन्दनः ॥ ३.२८५.२३ ॥
मग वार्‍यासारख्या वेगवान सर्व वानरांच्या संपूर्ण हल्ल्याने रघुनंदनाने लंकेची तटबंदी फोडली.
3.285.24
विभीषणर्क्षाधिपती पुरस्कृत्याथ लक्ष्मणः ।
दक्षिणं नगरद्वारमवामृद्गाद्दुरासदम् ॥ ३.२८५.२४ ॥
मग विभीषण आणि ऋक्षराजाला पुढे करून लक्ष्मणाने दुर्गम अशा नगराचे दक्षिण द्वार चुरून टाकले.
3.285.25
करभारुणगात्राणां हरीणां युद्धशालिनाम् ।
कोटीशतसहस्रेण लङ्कामभ्यपतत्तदा ॥ ३.२८५.२५ ॥
उंटाच्या पिलासारख्या तांबूस शरीराचे, युद्धकुशल वानर शंभर हजार कोटींच्या संख्येने तेव्हा लंकेवर चालून गेले.
3.285.26
प्रलम्बबाहूरुकरजङ्घान्तरविलम्बिनाम् ।
ऋक्षाणआं धूम्रवर्णानां तिस्रः कोठ्यो व्यवस्थिताः ॥ ३.२८५.२६ ॥
लांब बाहू, मांड्या, हात आणि पोटऱ्यांमध्ये लोंबणारे, धुरकट रंगाचे अस्वल तीन कोटी व्यूहात उभे होते.
3.285.27
उत्पतद्भिः पतद्भिश्च निपतद्भिश्च वानरैः ।
नादृश्यत तदा सूर्यो रजसा नाशितप्रभः ॥ ३.२८५.२७ ॥
उड्या मारणाऱ्या, पडणाऱ्या आणि झेप घेणाऱ्या वानरांमुळे उठलेल्या धुळीने तेव्हा सूर्य तेज हरवून दिसेनासा झाला.
3.285.28
शालिप्रसूनसदृशैः शिरीपकुसुमप्रभैः ।
तरुणादित्यसदृशैः शणगौरैश्च वैनरैः ॥ ३.२८५.२८ ॥
शालि फुलांसारख्या, शिरीष फुलाच्या कांतीच्या, उगवत्या सूर्यासारख्या, ताग्यासारख्या गोऱ्या वानरांनी (ते सैन्य भरलेले होते).
3.285.29
प्राकारं ददृशुस्ते तु समन्तात्कपिलीकृतम् ।
राक्षसा विस्मिता राजन्सस्त्रीवृद्धाः समन्ततः ॥ ३.२८५.२९ ॥
राक्षसांनी चोहीकडून वानरांनी तांबूस केलेला प्राकार पाहिला. हे राजा, स्त्रिया व वृद्धांसह राक्षस सर्वत्र विस्मित झाले.
3.285.30
बिभिदुस्ते मणिस्तम्भान्कर्णाट्टशिखराणि च ।
भग्नोन्मथितशृङ्गाणि यन्त्राणि च विचिक्षिपुः ॥ ३.२८५.३० ॥
त्यांनी मणिस्तंभ व अलंकृत शिखरे फोडली; तुटलेल्या शिखरांची यंत्रेही इकडे-तिकडे फेकली.
3.285.31
परिगृह्य शतघ्नीश्च सचक्राः सगुडोपलाः ।
चिक्षिपुर्भुजवेगेन लङ्कामध्येमहास्वनाः ॥ ३.२८५.३१ ॥
शतघ्नी, चक्रे आणि गुडोपल घेऊन महान गर्जना करत त्यांनी बाहूंच्या वेगाने लंकेच्या मध्यभागी फेकले.
3.285.32
प्राकारस्थाश्चये केचिन्निशाचरगणास्तथा ।
प्रदुद्रुवुस्ते शतशः कपिभिः समभिद्रुताः ॥ ३.२८५.३२ ॥
तटबंदीवर उभे असलेले काही निशाचर-गणही तसेच शेकडो पळाले, वानरांनी पाठलाग केल्याने.
3.285.33
ततस्तु राजवचनाद्राक्षसाः कामरूपिणः ।
निर्ययुर्विकृताकाराः सहस्रशतसङ्घशः ॥ ३.२८५.३३ ॥
मग राजाच्या आज्ञेने इच्छारूपी राक्षस विकृत आकारांनी हजारोंच्या व शेकड्यांच्या थव्यांनी बाहेर पडले.
3.285.34
शखवर्षाणि वर्षन्तो द्रावयित्वा वनौकसः ।
प्राकारं शोभयन्तस्ते परं विस्मयमास्थिताः ॥ ३.२८५.३४ ॥
फांद्यांचा वर्षाव करत, वनवासी वानरांना पळवून, तटबंदी शोभवत ते अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
3.285.35
स मापराशिसदृशैर्बभूव क्षणादाचरैः ।
कृतो निर्वानरो भूयः प्राकारो भीमदर्शनैः ॥ ३.२८५.३५ ॥
क्षणात ती तटबंदी भयंकर दिसणाऱ्या निशाचरांच्या राशींसारखी झाली; पुन्हा वानरांपासून रिकामी केली गेली.
3.285.36
पेतुः शलविभिन्नाङ्गा बहवो वानरर्पभाः ।
स्तम्भतोरणभग्नाश्चपेतुस्तत्रनिशाचराः ॥ ३.२८५.३६ ॥
भाल्यांनी छिद्र झालेल्या शरीरांचे अनेक वानरश्रेष्ठ पडले; खांब व तोरणांनी मोडलेले निशाचरही तिथे पडले.
3.285.37
केशाकेश्यभवद्युद्धं रक्षसां वानरैः सह ।
नखैर्दन्तैश्च वीराणां खादतां वै परस्परम् ॥ ३.२८५.३७ ॥
राक्षस आणि वानर यांच्यात केसाकेशी युद्ध झाले; वीर नखांनी आणि दातांनी एकमेकांना चावू लागले.
3.285.38
निष्टनन्तो ह्युभयतस्तत्र वानरराक्षसाः ।
हतानिपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम् ॥ ३.२८५.३८ ॥
तेथे दोन्ही बाजूंचे वानर आणि राक्षस कण्हत, मारले जाऊन जमिनीवर पडूनही एकमेकांना सोडत नव्हते.
3.285.39
रामस्तु शरजालानिववर्ष जलदो यथा ।
तानिलङ्कां समासाद्य जघ्रुस्तान्रजनीचरान् ॥ ३.२८५.३९ ॥
राम मेघाप्रमाणे बाणांचे जाळे वर्षवत होता; ते लंकेला पोहोचून त्या रात्रिचरांवर प्रहार करू लागले.
3.285.40
सौमित्रिरपि नाराचैर्दृढधन्वा जितक्लमः ।
आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान्पातयामास राक्षसान् ॥ ३.२८५.४० ॥
सुमित्रेचा पुत्र लक्ष्मणही दृढ धनुर्धर होता; थकवा जिंकून वारंवार आज्ञा देत, दुर्गातील राक्षसांना नाराच बाणांनी पाडू लागला.
3.285.41
ततः प्रत्यवहारोऽभूत्सैन्यानां राधवाज्ञया ।
कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्ष्योजयोत्तरः ॥ ३.२८५.४१ ॥
नंतर राघवाच्या आज्ञेने सैन्ये माघारी फिरली; लंकेत भीषण संहार झाला होता; लक्ष्य साधून ते विजयाने श्रेष्ठ ठरले.