মহাভারত · অধ্যায় 3.288
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.288.1
ततो निर्याय स्वपुरात्कुम्भकर्णः सहानुगः ।
अपश्यत्कपिसैन्यं रतज्जितकाश्यग्रतः स्थितम् ॥ ३.२८८.१ ॥
তারপর নিজের নগর থেকে অনুচরদের সঙ্গে বেরিয়ে কুম্ভকর্ণ রামজিত কাশীর সম্মুখে দাঁড়িয়ে থাকা বানরসেনা দেখলেন।
3.288.2
स वीक्षमाणस्तत्सैन्यं रामदर्शनकाङ्क्षया ।
अपश्यच्चापि सौमित्रिं धनुष्पाणिं व्यवस्थितम् ॥ ३.२८८.२ ॥
সেই সেনাদল দেখতে দেখতে রামকে দেখার ইচ্ছায় তিনি হাতে ধনুক নিয়ে দৃঢ়ভাবে দাঁড়ানো সৌমিত্রিকেও দেখলেন।
3.288.3
तमभ्येत्याशु हरयः परिवब्रुः समन्ततः ।
शैलवृक्षायुधा नादानमुञ्चन्भीषणास्ततः ॥ ३.२८८.३ ॥
তার কাছে দ্রুত এসে বানররা চারদিক থেকে ঘিরে ফেলল; পাহাড় ও গাছই ছিল তাদের অস্ত্র; তারা ভয়ংকর গর্জন করল।
3.288.4
अभ्यघ्नंश्च महाकायैर्बहुभिर्जगतीरुहैः ।
करजैरतुदंश्चान्ये विहाय भयमुत्तमम् ॥ ३.२८८.४ ॥
কেউ কেউ বিশাল দেহ ও ভূমিজাত বহু গাছ দিয়ে তাকে আঘাত করল; অন্যরা উত্তম ভয় ত্যাগ করে নখ দিয়ে তাকে আঁচড়ে ছিঁড়ল।
3.288.5
बहुधा युध्यमानास्ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः ।
नानाप्रहरणैर्भीमै राक्षसेन्द्रमताडयन् ॥ ३.२८८.५ ॥
বহুভাবে যুদ্ধ করতে করতে সেই লাফানো বানরেরা যুদ্ধের কৌশলে, নানা ভয়ংকর অস্ত্রে রাক্ষসরাজকে আঘাত করল।
3.288.6
स ताड्यमानः प्रहसन्भक्षयामास वानरान् ।
बलं चण्डबलाख्यं च वज्रबाहुं च वानरम् ॥ ३.२८८.६ ॥
আঘাত সহ্য করেও হাসতে হাসতে সে বানরদের ভক্ষণ করল—চণ্ডবল নামের বলকে এবং বজ্রবাহু নামের বানরকেও।
3.288.7
तद्दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
उदक्रोशन्परित्रस्तास्तारप्रभृतयस्तदा ॥ ३.२८८.७ ॥
রাক্ষস কুম্ভকর্ণের সেই পীড়াদায়ক কর্ম দেখে তারপ্রমুখ বানরেরা তখন ভীত হয়ে চিৎকার করে উঠল।
3.288.8
तानुच्चैः क्रोशतः सैन्याञ्श्रुत्वा स हरियूथपान् ।
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णमपेतभीः ॥ ३.२८८.८ ॥
উচ্চস্বরে চিৎকাররত সেই সেনাদের ও বানরযূথপতিদের শুনে নির্ভয় সুগ্রীব কুম্ভকর্ণের দিকে ছুটে গেলেন।
3.288.9
ततो निपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामना ।
सालेन जघ्निवान्मूर्ध्निं बलेन कपिकुञ्जरः ॥ ३.२८८.९ ॥
তারপর মহামনা কপিকুঞ্জর সুগ্রীব বেগে লাফিয়ে উঠে কুম্ভকর্ণের মাথায় শালগাছ দিয়ে সজোরে আঘাত করলেন।
3.288.10
स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस् मूर्धनि ।
बिभेद सालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत्कपिः ॥ ३.२८८.१० ॥
সেই মহাত্মা ও মহাবেগবান সুগ্রীব কুম্ভকর্ণের মাথায় শালগাছ ভেঙে ফেললেন, কিন্তু ওই কপি (কুম্ভকর্ণ) ব্যথিত হল না।
3.288.11
ततो विनद्यसहसा सालस्पर्शविबोधितः ।
दोर्भ्यामादाय सुग्रीवं कुम्भकर्णोऽहरद्बलात् ॥ ३.२८८.११ ॥
তখন শালগাছের স্পর্শে জেগে ওঠা কুম্ভকর্ণ সহসা গর্জন করে দুই বাহু দিয়ে সুগ্রীবকে ধরে বলপূর্বক হরণ করল।
3.288.12
ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा ।
अवेक्ष्याभ्यद्रवद्वीरः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ॥ ३.२८८.१२ ॥
রাক্ষস কুম্ভকর্ণ সুগ্রীবকে হরণ করে নিয়ে যাচ্ছে দেখে, মিত্রদের আনন্দদাতা বীর সৌমিত্রি (লক্ষ্মণ) তার দিকে ছুটে গেলেন।
3.288.13
सोऽभिपत्य महर्वेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम् ।
प्राहिणोत्कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ३.२८८.१३ ॥
সেই মহাবেগবান লক্ষ্মণ এগিয়ে গিয়ে সোনালি পালকের মহাশর কুম্ভকর্ণের দিকে নিক্ষেপ করলেন — শত্রুবীর-বিনাশী লক্ষ্মণ।
3.288.14
स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः ।
जगाम दारयन्भूमिं रुधिरेण समुक्षितः ॥ ३.२८८.१४ ॥
সেই শর তার দেহকবচ ভেদ করে দেহও বিদীর্ণ করে, ভূমি চিরে, রক্তে সিক্ত হয়ে চলে গেল।
3.288.15
तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम् ।
वेगेन महताऽऽविष्टस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ३.२८८.१५ ॥
এভাবে হৃদয় বিদ্ধ হয়ে সে কপীশ্বরকে ছেড়ে দিয়ে, মহাবেগে আবিষ্ট হয়ে বলল, 'দাঁড়াও, দাঁড়াও!'
3.288.16
कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः ।
अभिदुद्राव सौमित्रिमुद्यम्य महतीं शिलाम् ॥ ३.२८८.१६ ॥
মহাধনুর্ধর কুম্ভকর্ণ, শিলা অস্ত্ররূপে ধরে, বিশাল শিলা তুলে সৌমিত্রির দিকে ছুটে গেলেন।
3.288.17
तस्याभिपततस्तूर्णं क्षुराभ्यामुच्छितौ करौ ।
चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः ॥ ३.२८८.१७ ॥
সে দ্রুত ধেয়ে আসার সময় উত্তোলিত তার দুই হাত তীক্ষ্ণাগ্র ক্ষুরবাণে কেটে ফেললেন; তিনি চতুর্ভুজ হয়ে উঠলেন।
3.288.18
तानप्यस् भुजान्सर्वान्प्रगृहीतशिलायुधान् ।
क्षुरैश्चिच्छेदलघ्वस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन् ॥ ३.२८८.१८ ॥
শিলা-অস্ত্রধারী সেই সমস্ত বাহুও লঘুহস্ত সৌমিত্রি ক্ষুরবাণে কাটলেন, নিজের দক্ষতা দেখিয়ে।
3.288.19
स बभूवातिकायश्च बहुपादशिरोभुजः ।
तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर्ददाराद्रिचयोपमम् ॥ ३.२८८.१९ ॥
সে অতিকায় হয়ে উঠল, বহু পা, মাথা ও বাহুবিশিষ্ট। সৌমিত্রি ব্রহ্মাস্ত্রে পর্বতস্তূপের মতো তাকে বিদীর্ণ করলেন।
3.288.20
स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे ।
महाशनिविनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव ॥ ३.२८८.२० ॥
সেই মহাবীর্যবান যুদ্ধে দিব্য অস্ত্রে আহত হয়ে পড়ে গেল; মহাবজ্রে দগ্ধ অঙ্কুরিত বৃক্ষের মতো।
3.288.21
तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम् ।
गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ३.२८८.२१ ॥
বৃত্রের মতো সেই বেগবান কুম্ভকর্ণকে প্রাণহীন হয়ে ভূমিতে পতিত দেখে রাক্ষসেরা ভয়ে পালাল।
3.288.22
तथातान्द्रवतो योधान्दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ ।
अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धावभ्यधावताम् ॥ ३.२८८.२२ ॥
যোদ্ধাদের এভাবে পালাতে দেখে দূষণের দুই কনিষ্ঠ ভাই সৌমিত্রিকে থামিয়ে ক্রুদ্ধ হয়ে তাঁর দিকে ছুটে গেল।
3.288.23
तावाद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ ।
अभिजग्राह सौमित्रिर्विनद्योभौ पतत्रिभिः ॥ ३.२८८.२३ ॥
বজ্রবেগে আক্রমণকারী সেই দুজন ক্রুদ্ধ হয়ে ছুটে এলে সৌমিত্রি গর্জন করে বাণে উভয়কে ধরলেন।
3.288.24
ततः सुतुमुलं युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।
दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस् च धीमतः ॥ ३.२८८.२४ ॥
তখন, হে পার্থ, দূষণের কনিষ্ঠ ভাইদের এবং বুদ্ধিমান লক্ষ্মণের মধ্যে অতি ভয়ংকর, রোমহর্ষক যুদ্ধ হল।
3.288.25
महता शरवर्षेण राक्षसौ सोऽभ्यवर्पत ।
तं चापिवीरौ संक्रुद्धावुभौ तौ समवर्षताम् ॥ ३.२८८.२५ ॥
তিনি বিশাল বাণবর্ষণে সেই দুই রাক্ষসকে আচ্ছন্ন করলেন। ক্রুদ্ধ সেই দুই বীরও তাঁর উপর বাণবর্ষণ করলেন।
3.288.26
मुहूर्तमेवमभवद्वज्रवेगप्रमाथिनोः ।
सौमित्रेश्च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः ॥ ३.२८८.२६ ॥
বজ্রবেগকে যারা বিনাশ করেছিল সেই দুজনের এবং মহাবাহু সৌমিত্রির মধ্যে ক্ষণকাল এভাবে অতি ভয়ংকর সংঘর্ষ হলো।
3.288.27
अथाद्रिशृङ्गमादाय हनुमान्मारुतात्मजः ।
अभिद्रुत्याददे प्राणान्वज्रवेगस्य रक्षसः ॥ ३.२८८.२७ ॥
তখন বায়ুপুত্র হনুমান একটি পর্বতশৃঙ্গ তুলে নিয়ে বজ্রবেগ রাক্ষসের উপর ঝাঁপিয়ে পড়ে তার প্রাণ হরণ করলেন।
3.288.28
नीलश्च महता ग्राव्णा दूपणावरजं हरिः ।
प्रमाथिनमभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः ॥ ३.२८८.२८ ॥
মহাবলী বানর নীল একটি বিশাল শিলা দিয়ে দূষণের কনিষ্ঠ ভ্রাতার উপর ঝাঁপিয়ে পড়ে তাঁকে চূর্ণ করলেন।
3.288.29
ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः ।
रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम् ॥ ३.२८८.२९ ॥
তখন রাম ও রাবণের সেনাবাহিনী একে অপরের উপর ঝাঁপিয়ে পড়ায় আবার ভয়ংকর যুদ্ধ শুরু হলো।
3.288.30
शतसो नैर्ऋतान्वन्या जघ्नुर्वन्यांश्च नैर्ऋताः ।
नैर्ऋतास्तत्रवध्यन्ते प्रायेण न तु वानराः ॥ ३.२८८.३० ॥
বনের বানররা শত শত রাক্ষসকে বধ করল, আর রাক্ষসরাও বনের বানরদের বধ করল। সেখানে প্রায়ই রাক্ষসরাই নিহত হচ্ছিল, বানররা নয়।