महाभारत · अध्याय 3.289
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.289.1
ततः श्रुत्वाहतं सङ्ख्ये कुम्भकर्णं सहानुगम् ।
प्रहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम् ॥ ३.२८९.१ ॥
युद्ध में कुम्भकर्ण को उसके अनुचरों सहित मारा गया सुनकर, और महाधनुर्धर प्रहस्त तथा अत्यन्त तेजस्वी धूम्राक्ष (के मारे जाने को भी सुनकर)।
3.289.2
पुत्रमिनद्रजितं वीरं रावणः प्रत्यभाषत ।
जहिरामममित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ॥ ३.२८९.२ ॥
रावण ने अपने वीर पुत्र इन्द्रजित् से (यह) कहा — हे शत्रुघाती, राम, सुग्रीव और लक्ष्मण का वध करो।
3.289.3
त्वया हि मम सत्पुत्र यशो दीप्तमुपार्जितम् ।
जित्वावज्रधरं सङ्ख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम् ॥ ३.२८९.३ ॥
हे मेरे सुपुत्र, तुमने ही मेरे लिए दीप्त यश अर्जित किया है, क्योंकि युद्ध में वज्रधारी, सहस्राक्ष, शचीपति (इन्द्र) को तुमने जीता था।
3.289.4
अन्तर्हितः प्रकाशो वा दिव्यैर्दत्तवरैः शरैः ।
जहि शत्रूनमित्रघ्न मम शस्त्रभृतांवर ॥ ३.२८९.४ ॥
चाहे (शत्रु) छिपे हों या प्रकट, दिव्य वरदानों से प्राप्त बाणों से शत्रुओं का वध करो — हे शत्रुघाती, हे मेरे शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ।
3.289.5
रामलक्ष्मणसुग्रीवाः शरस्पर्शं न तेऽनघ ।
समर्थाः प्रतिसोढुं च कुतस्तदनुयायिनः ॥ ३.२८९.५ ॥
हे निष्पाप, राम, लक्ष्मण और सुग्रीव तुम्हारे बाणों का स्पर्श भी सहने में समर्थ नहीं हैं; तो उनके अनुयायी कैसे (सह पाएँगे)?
3.289.6
अगता या प्रहस्तेन कुम्भकर्णेन चानघ ।
खरस्यापचितिः सङ्ख्ये तां गच्छ त्वे महाभुज ॥ ३.२८९.६ ॥
हे निष्पाप, जो (प्रतिशोध) प्रहस्त और कुम्भकर्ण द्वारा (खर के लिए) पूरा नहीं हुआ, वह युद्ध में खर का प्रतिशोध है — हे महाबाहु, उसे पूरा करने जाओ।
3.289.7
त्वमद्य निशितैर्बाणैर्हत्वा शत्रून्ससैनिकान् ।
प्रतिनन्दय मां पुत्र पुरा जित्वेव वासवम् ॥ ३.२८९.७ ॥
हे पुत्र, आज तुम तीखे बाणों से शत्रुओं और उनकी सेनाओं का वध करके मुझे प्रसन्न करो, जैसे पहले तुमने वासव (इन्द्र) को जीतकर किया था।
3.289.8
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा रथमास्थाय दंशिथः ।
प्रययाविन्द्रजिद्राजंस्तूर्णमायोधनं प्रति ॥ ३.२८९.८ ॥
ऐसा कहे जाने पर वह 'ठीक है' कहकर, कवच धारी इन्द्रजित रथ पर चढ़कर, हे राजन्, शीघ्र ही युद्धभूमि की ओर चल पड़ा।
3.289.9
ततो विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुङ्गवः ।
आह्वयामास समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ ३.२८९.९ ॥
तब उस राक्षस-श्रेष्ठ ने अपना नाम स्पष्ट रूप से घोषित करके, युद्ध में शुभ लक्षणों वाले लक्ष्मण को ललकारा।
3.289.10
तं लक्ष्मणोऽभ्यधावच्च प्रगृह्य सशरं धनुः ।
त्रासयंस्तलघोषेण सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३.२८९.१० ॥
लक्ष्मण ने बाण सहित धनुष उठाकर उसकी ओर धावा बोला, और ताल-ध्वनि से उसे भयभीत करते हुए, जैसे सिंह छोटे मृग पर झपटता है।
3.289.11
तयोः समभवद्युद्धं सुमहज्जयगृद्धिनोः ।
दिव्यास्त्रविदुपोस्तीव्रमन्योन्यस्पर्धिनोस्तदा ॥ ३.२८९.११ ॥
तब जय की लालसा रखने वाले, दिव्यास्त्रों के ज्ञाता, एक-दूसरे से होड़ करने वाले उन दोनों में अत्यंत घोर युद्ध छिड़ गया।
3.289.12
रावणिस्तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः ।
ततो गुरुतरं यत्नमातिष्ठद्बलिनां वरः ॥ ३.२८९.१२ ॥
परन्तु जब रावणि (इन्द्रजित) बाणों से उसे पराजित न कर सका, तब बलवानों में श्रेष्ठ उसने और भी अधिक प्रबल प्रयास किया।
3.289.13
तत एवं महावेगैरर्दयामास तोमरैः ।
तानागतान्स चिच्छेद सौमित्रिर्निशितैः शरैः ॥ ३.२८९.१३ ॥
तब उसने महान वेग से भाले मारकर उन्हें पीड़ित किया। सौमित्र ने आते हुए उन भालों को तीखे बाणों से काट डाला।
3.289.14
ते निकृत्ताः शरैस्तीक्ष्णैर्न्यपतन्धरणीतले ।
साधका रावणेराजौ शतशः शकलीकृताः ॥ ३.२८९.१४ ॥
तीखे बाणों से कटे हुए वे राजा रावणि के अनुचर युद्ध में सैकड़ों टुकड़ों में टूटकर धरती पर गिर पड़े।
3.289.15
तमङ्गदो वालिसुतः श्रीमानुद्यम्य पादपम् ।
अभिद्रुत्य महावेगस्ताडयामास मूर्धनि ॥ ३.२८९.१५ ॥
वालि के पुत्र श्रीमान अङ्गद ने वृक्ष उठाकर महान वेग से उस पर झपटकर उसके सिर पर प्रहार किया।
3.289.16
तस्येन्द्रजिदसंभ्रान्तः प्रासेनोरसि वीर्यवान् ।
प्रहर्तुमैच्छत्तं चास्य प्रासं चिच्छेद लक्ष्मणः ॥ ३.२८९.१६ ॥
उसके (अङ्गद के) प्रहार से विचलित न होकर वीर्यवान इन्द्रजित ने भाले से उसकी छाती पर प्रहार करना चाहा, और लक्ष्मण ने उसका भाला काट डाला।
3.289.17
तमभ्याशगतं वीरमङ्गदं रावणात्मजः ।
गदयाऽताडयत्सव्ये पार्श्वेवानरपुङ्गवम् ॥ ३.२८९.१७ ॥
निकट आए उस वीर अङ्गद को रावण-पुत्र ने गदा से बाईं ओर की पसली पर प्रहार किया — वानरों में श्रेष्ठ उसे।
3.289.18
तमचिन्त्य प्रहारं स बलवान्वालिनः सुतः ।
ससर्जेन्द्रजितः क्रोधात्सालस्कन्धं तथाङ्गदः ॥ ३.२८९.१८ ॥
उस अचिंत्य प्रहार को न गिनते हुए बलवान वालिपुत्र अङ्गद ने क्रोध से इन्द्रजित पर साल वृक्ष का तना फेंका।
3.289.19
सोऽङ्गदेन रुपोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस्तरुः ।
जघानेन्द्रजितः पार्थ रथं साश्वं ससारथिम् ॥ ३.२८९.१९ ॥
हे पार्थ, अंगद के द्वारा क्रोध से इन्द्रजित के वध के लिए फेंका गया वह वृक्ष इन्द्रजित को लगा और उसने घोड़ों और सारथी सहित उसका रथ तोड़ डाला।
3.289.20
ततो हताश्वात्प्रस्कन्द्य रथात्स हतसारथिः ।
तत्रैवान्तर्दधे राजन्मायया रावणात्मजः ॥ ३.२८९.२० ॥
फिर घोड़े मारे जाने पर और सारथी के मारे जाने पर रावण का पुत्र रथ से कूदकर, हे राजन, वहीं माया के बल से अन्तर्धान हो गया।
3.289.21
अन्तर्हितं विदित्वा तं बहुमायं च राक्षसम् ।
रामस्तं देशमागम्य तत्सैन्यं पर्यरक्षत ॥ ३.२८९.२१ ॥
उस राक्षस को अन्तर्धान और बहुत माया वाला जानकर राम उस स्थान पर आए और अपनी सेना की चारों ओर से रक्षा की।
3.289.22
स राममुद्दिश्य शरैस्ततो दत्तवरैस्तदा ।
विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ ३.२८९.२२ ॥
फिर उसने, जिसे वरदान प्राप्त थे, राम को लक्ष्य करके बाणों से उन्हें और महाबली लक्ष्मण को उनके सारे अंगों में बींध दिया।
3.289.23
तमदृश्यंशरैः शूरौ माययाऽन्तर्हितं तदा ।
योधयामासतुरुभौ रावणिं रामलक्ष्मणौ ॥ ३.२८९.२३ ॥
माया से छिपे और अदृश्य उस राक्षस को वे दोनों शूरवीर, राम और लक्ष्मण, बाणों से उस समय युद्ध में लड़ते रहे।
3.289.24
स रुषा सर्वगात्रेषु तयोः पुरुषसिंहयोः ।
व्यसृजत्सायकान्भूयः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३.२८९.२४ ॥
वह क्रोध से उन दोनों पुरुषसिंहों के सारे अंगों पर फिर सैकड़ों और हज़ारों बाण छोड़ने लगा।
3.289.25
तमदृश्यं विचिन्वन्तः सृजन्तमनिशं शरान् ।
हरयो विविशुर्व्योम प्रगृह्य महतीः शिलाः ॥ ३.२८९.२५ ॥
उस अदृश्य को ढूँढ़ते हुए, जो निरन्तर बाण छोड़ रहा था, वानरों ने बड़ी-बड़ी चट्टानें उठाईं और आकाश में प्रवेश किया।
3.289.26
तांश्च तौ चाप्यदृश्यः सशरैर्विव्याध राक्षसः ।
स भृशं ताडयामास रावणिर्मायया वृतः ॥ ३.२८९.२६ ॥
और उस अदृश्य राक्षस ने उन्हें और उन दोनों को भी बाणों से बेध दिया। रावण के पुत्र ने माया से घिरे होकर उन्हें बुरी तरह पीटा।
3.289.27
तौ शरैरर्दितौ वीरौ भ्रारौ रामलक्ष्मणौ ।
पेततुर्गगनाद्भूमिं सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ ३.२८९.२७ ॥
बाणों से पीड़ित वे दोनों वीर भाई राम और लक्ष्मण आकाश से पृथ्वी पर वैसे ही गिर पड़े, जैसे सूर्य और चंद्रमा।