महाभारत · अध्याय 3.290
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.290.1
तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
बबन्ध रावणिर्भूयः शरैर्दत्तवरैस्तदा ॥ ३.२९०.१ ॥
दोनों भाइयों राम और लक्ष्मण को गिरा हुआ देखकर रावण के पुत्र ने फिर उस समय वरों से प्राप्त बाणों से उन्हें बाँध दिया।
3.290.2
तौ वीरौ शरजालेन बद्धाविन्द्रजिता रणे ।
रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे ॥ ३.२९०.२ ॥
युद्ध में इन्द्रजित् के बाणजाल से बँधे हुए वे दोनों वीर, नरश्रेष्ठ, पिंजरे में बंद दो पक्षियों के समान शोभित हो रहे थे।
3.290.3
दृष्ट्वा निपतितौ भूमौ सर्वाङ्गेषु शराचितौ ।
सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्योपतस्तिवान् ॥ ३.२९०.३ ॥
भूमि पर गिरे हुए, सारे अंगों में बाणों से ढके हुए उन दोनों को देखकर सुग्रीव वानरों के साथ उन्हें घेरकर पास आ गया।
3.290.4
सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च ।
हनुमननीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः ॥ ३.२९०.४ ॥
कपीश्वर (सुग्रीव) ने सुषेण, मैन्द और द्विविद, कुमुद और अंगद, हनुमान्, नील और तार तथा नल को (उनके पास रखा)।
3.290.5
ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषणः ।
बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रमोहितौ ॥ ३.२९०.५ ॥
तब उस स्थान पर पहुँचकर कृतकर्मा विभीषण ने प्रज्ञा-अस्त्र से मूर्छित उन दोनों वीरों को होश में ला दिया।
3.290.6
विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनैतौ चकार ह ।
विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥ ३.२९०.६ ॥
और सुग्रीव ने क्षण भर में दिव्य मन्त्र से प्रयुक्त विशल्या नाम की महौषधि द्वारा इन दोनों को बाणों से मुक्त कर दिया।
3.290.7
तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम् ।
उभौ गतक्लमौ चास्तां णेनैतौ महारथौ ॥ ३.२९०.७ ॥
लब्धसंज्ञ होकर वे दोनों नरश्रेष्ठ, शल्यरहित होकर उठ खड़े हुए। दोनों की थकान मिट गई, और क्षणभर में ये दोनों महारथी (पूर्ण स्वस्थ) हो गए।
3.290.8
ततो विभीषणः पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम् ।
उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिरिदं वचः ॥ ३.२९०.८ ॥
तब हे पार्थ, विभीषण ने ऋषभ-पुत्र राम को, जो अब व्यथारहित दिख रहे थे, हाथ जोड़कर यह वचन कहा।
3.290.9
अयमम्भो गृहीत्वातु राजराजस् शासनात् ।
गुह्कोऽभ्यागतः श्लेतात्त्वत्सकाशमरिंदम ॥ ३.२९०.९ ॥
यह जल लेकर, राजराज (कुबेर) की आज्ञा से, श्वेत पर्वत से गुह्यक आपके समीप आया है, हे शत्रुदमन।
3.290.10
इदमम्भः कुबेरस्ते महाराज प्रयच्छति ।
अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥ ३.२९०.१० ॥
हे महाराज, कुबेर आपको यह जल दे रहे हैं, ताकि आप अदृश्य प्राणियों को देख सकें, हे परंतप।
3.290.11
अनेन मृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत ।
भवान्द्रक्ष्यति यस्मै च भवानेतत्प्रदास्यति ॥ ३.२९०.११ ॥
इससे नेत्र शुद्ध होकर आप अदृश्य प्राणियों को देखेंगे, और जिसे आप यह (जल) देंगे, वह भी (उन्हें देखेगा)।
3.290.12
तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याभिसंस्कृतम् ।
चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महामनाः ॥ ३.२९०.१२ ॥
'ठीक है' कहकर राम ने वह अभिमंत्रित जल ग्रहण किया और आँखों की शुद्धि की; महामना लक्ष्मण ने भी ऐसा ही किया।
3.290.13
सुग्रीवजाम्बवन्तौ चहनुमानङ्गदस्तथा ।
मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥ ३.२९०.१३ ॥
सुग्रीव, जाम्बवान, हनुमान, अङ्गद तथा मैन्द, द्विविद और नील, प्रायः ये वानरों में श्रेष्ठ थे।
3.290.14
तथासमभवच्चापि यदुवाच विभीषणः ।
क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षुंष्यासन्युधिष्ठिर ॥ ३.२९०.१४ ॥
हे युधिष्ठिर! विभीषण ने जो कहा था, वह वैसा ही हुआ; क्षणभर में उनकी आँखें अतीन्द्रिय (दिव्य दृष्टि वाली) हो गईं।
3.290.15
इन्द्रजित्कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदाऽऽत्मनः ।
निवेद्य पुनरागच्छत्त्वरयाऽऽजिशिरःप्रति ॥ ३.२९०.१५ ॥
इन्द्रजित ने अपना कार्य पूरा करके वह कर्म पिता को सुनाया, और फिर शीघ्रता से युद्ध-मुख की ओर लौट आया।
3.290.16
तमागतं तु संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया ।
अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थितः ॥ ३.२९०.१६ ॥
उस संक्रुद्ध आगत (इन्द्रजित) पर युद्ध की इच्छा से सौमित्र (लक्ष्मण) ने फिर से धावा बोल दिया, जो विभीषण की सम्मति पर स्थित थे।
3.290.17
अकृताह्निकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम् ।
शरैर्जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञोऽथ लक्ष्मणः ॥ ३.२९०.१७ ॥
जिसने अभी आह्निक कर्म नहीं किया था, और जो स्वयं को विजयी मानता था, उसे मारने की इच्छा से संक्रुद्ध लक्ष्मण ने बाणों से प्रहार किया।
3.290.18
तयोः समभवद्युद्धं तदाऽन्योन्यं जीगीषतोः ।
अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव ॥ ३.२९०.१८ ॥
तब जीतने की इच्छा रखने वाले उन दोनों में परस्पर ऐसा युद्ध हुआ, जो अत्यन्त विचित्र और अद्भुत था, मानो इन्द्र और प्रह्लाद का युद्ध हो।
3.290.19
अविध्यदिन्द्रजित्तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः ।
सौमित्रिश्चानलस्पर्शैरविध्यद्रावणिं शरैः ॥ ३.२९०.१९ ॥
इन्द्रजित ने सौमित्र को तीखे, मर्मभेदी बाणों से बींध दिया। और सौमित्र ने अग्नि के समान तपते बाणों से रावणि को बींध दिया।
3.290.20
सौमित्रिशरसंस्पर्शाद्रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान् ॥ ३.२९०.२० ॥
सौमित्र के बाण के स्पर्श से रावणि क्रोध से मूर्छित हो गया। उसने लक्ष्मण पर आशीविष सर्पों के समान आठ बाण छोड़े।
3.290.21
तस्येषून्पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस्त्रिभिः ।
वारयामास नाराचैः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ॥ ३.२९०.२१ ॥
उसके बाणों को सौमित्र, मित्रों के आनन्द, ने अग्निस्पर्शी तीन बाणों और लोहे के नाराचों से रोक दिया।
3.290.22
असृजल्लक्ष्मणश्चाष्टौ राक्षसाय शरान्पुनः ।
तथा तं न्यहनद्वीरस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३.२९०.२२ ॥
लक्ष्मण ने राक्षस पर फिर आठ बाण छोड़े, और उस वीर ने उसे (इस प्रकार) मारा। मेरे कहते हुए उसे सुनो।
3.290.23
एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत् ।
द्वितीयेन तु बाणेन भुजमन्यमपातयत् ॥ ३.२९०.२३ ॥
एक बाण से उसने धनुर्धारी की एक भुजा शरीर से काट गिराई, और दूसरे बाण से उसकी दूसरी भुजा भी गिरा दी।
3.290.24
तृतीयेन तु बाणेन शितधारेण भास्वता ।
जहार सुनसं चापि शिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥ ३.२९०.२४ ॥
तीसरे चमकते, तीखी धार वाले बाण से उसने सुन्दर नाक वाला, जलते कुण्डलों वाला सिर भी काट लिया।
3.290.25
विनिकृत्तभुजस्कन्धः कबन्धाकृतिदर्शनः ।
पपात वसुधायां तु छिन्नमूल इवद्रुमः ॥ ३.२९०.२५ ॥
कटे हुए भुजा-कंधों वाला, कबन्ध के आकार का दिखता हुआ, वह धरती पर ऐसे गिर पड़ा जैसे जड़ कटा वृक्ष गिरता है।
3.290.26
तं हत्वासूतमप्यस्त्रैर्जघान बलिनंवरः ।
लङ्कां प्रवेशयामासुस्तं रथं वाजिनस्तदा ॥ ३.२९०.२६ ॥
उसे मारकर, उस बलवानों में श्रेष्ठ ने सारथि को भी अस्त्रों से मार डाला; तब घोड़े उस रथ को लंका में प्रवेश करा ले गए।
3.290.27
ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम् ।
स पुत्रं निहतं श्रुत्वा त्रासात्संभ्रान्तमानसः। ॥ ३.२९०.२७ ॥
रावण ने उस रथ को देखा, जो पुत्र से रहित था; पुत्र को मारा गया सुनकर, भय से उसका मन व्याकुल हो गया।
3.290.28
रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुमुद्यतः ।
ङ्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह ॥ ३.२९०.२८ ॥
शोक और मोह से पीड़ित रावण वैदेही को मारने के लिए उद्यत हुआ; उस दुष्टात्मा ने तलवार उठाकर वेग से उन पर झपट्टा मारा।
3.290.29
तं दृष्ट्वातस्य दुर्बुद्देरविन्ध्यः पापनिश्चयम् ।
शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना ॥ ३.२९०.२९ ॥
उस दुर्बुद्धि के पापमय निश्चय को देखकर अविन्ध्य ने क्रोधित रावण को शांत किया; सुनो, किस कारण से उसने ऐसा किया।
3.290.30
महाराज्येस्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमर्हसि ।
हतैवैषा यदा स्त्री च कबन्धनस्था च ते वशे ॥ ३.२९०.३० ॥
तुम महान और दीप्तिमान राज्य पर स्थित हो, तुम्हें किसी स्त्री को नहीं मारना चाहिए; यह स्त्री वास्तव में पहले ही मारी जा चुकी है, क्योंकि यह कबन्ध के पास है और तुम्हारे वश में है।
3.290.31
न चैषा दहभेदेन हतास्यादिति मे मतिः ।
जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन्हता भवेत् ॥ ३.२९०.३१ ॥
यह स्त्री जलाने या टुकड़े करने से नहीं मारी जाएगी, ऐसा मेरा मत है। उसके पति को ही मार दो; उसके मरने पर वह भी मर जाएगी।
3.290.32
न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षादपि शतक्रतुः ।
असकृद्धि त्वया सन्द्रास्त्रासितास्त्रिदसा युधि ॥ ३.२९०.३२ ॥
तुम्हारे पराक्रम के समान तो साक्षात शतक्रतु इंद्र भी नहीं हैं, क्योंकि तुमने युद्ध में देवताओं को बार-बार भगाया और भयभीत किया है।
3.290.33
एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा ।
क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः ॥ ३.२९०.३३ ॥
इस प्रकार अविन्ध्य ने अनेक प्रकार के वचनों से उस समय क्रुद्ध रावण को शांत किया, और उसने उनकी बात मान ली।
3.290.34
निर्याणे स मतिं कृत्वा नियन्तारं क्षपाचरः ।
आज्ञापयामास तदारथो मे कल्प्यतामिति ॥ ३.२९०.३४ ॥
प्रस्थान का निश्चय करके उस रात्रिचर राक्षस ने तब अपने सारथी को आज्ञा दी, "मेरा रथ तैयार किया जाए।"