महाभारत · अध्याय 3.290
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.290.1
तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
बबन्ध रावणिर्भूयः शरैर्दत्तवरैस्तदा ॥ ३.२९०.१ ॥
दोन्ही बंधू राम व लक्ष्मण पडलेले पाहून रावणपुत्राने तेव्हा वरदानाने प्राप्त झालेल्या बाणांनी पुन्हा त्यांना बांधले.
3.290.2
तौ वीरौ शरजालेन बद्धाविन्द्रजिता रणे ।
रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे ॥ ३.२९०.२ ॥
रणात इंद्रजिताच्या बाणजाळ्यात बांधलेले ते दोन वीर, नरव्याघ्र, पिंजऱ्यातील दोन पक्ष्यांप्रमाणे शोभू लागले.
3.290.3
दृष्ट्वा निपतितौ भूमौ सर्वाङ्गेषु शराचितौ ।
सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्योपतस्तिवान् ॥ ३.२९०.३ ॥
जमिनीवर पडलेले, सर्वांगी बाणांनी आच्छादलेले ते दोघे पाहून सुग्रीव वानरांसह त्यांना वेढून जवळ आला.
3.290.4
सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च ।
हनुमननीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः ॥ ३.२९०.४ ॥
कपीश्वराने सुषेण, मैंद व द्विविद, कुमुद व अंगद, हनुमान, नील व तार आणि नल यांना (त्यांच्याजवळ ठेवले).
3.290.5
ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषणः ।
बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रमोहितौ ॥ ३.२९०.५ ॥
नंतर त्या ठिकाणी येऊन कृतकर्मा विभीषणाने प्रज्ञास्त्राने मोहित झालेल्या त्या दोन्ही वीरांना शुद्धीवर आणले.
3.290.6
विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनैतौ चकार ह ।
विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥ ३.२९०.६ ॥
सुग्रीवाने क्षणार्धात दिव्य मंत्राने प्रयुक्त झालेल्या विशल्या नावाच्या महौषधीने या दोघांना बाणमुक्त केले.
3.290.7
तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम् ।
उभौ गतक्लमौ चास्तां णेनैतौ महारथौ ॥ ३.२९०.७ ॥
शुद्धीवर आलेले ते दोन नरश्रेष्ठ बाणाचा काटा नाहीसा होऊन उठले. दोघांचा थकवा गेला; क्षणार्धात ते दोन महारथी पुन्हा सुदृढ झाले.
3.290.8
ततो विभीषणः पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम् ।
उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिरिदं वचः ॥ ३.२९०.८ ॥
मग हे पार्था, दुःखरहित दिसणाऱ्या इक्ष्वाकुवंशाच्या आनंदवर्धन रामाला पाहून विभीषणाने हात जोडून हे वचन म्हटले.
3.290.9
अयमम्भो गृहीत्वातु राजराजस् शासनात् ।
गुह्कोऽभ्यागतः श्लेतात्त्वत्सकाशमरिंदम ॥ ३.२९०.९ ॥
हे शत्रुदमना, हे पाणी घेऊन राजराज (कुबेर)च्या आज्ञेने श्वेत पर्वतावरून एक गुह्यक तुमच्याजवळ आला आहे.
3.290.10
इदमम्भः कुबेरस्ते महाराज प्रयच्छति ।
अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥ ३.२९०.१० ॥
हे महाराजा, शत्रूंना तापविणाऱ्या, कुबेर तुम्हाला हे पाणी देत आहे—लपलेल्या प्राण्यांना पाहण्यासाठी.
3.290.11
अनेन मृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत ।
भवान्द्रक्ष्यति यस्मै च भवानेतत्प्रदास्यति ॥ ३.२९०.११ ॥
याने डोळे निर्मळ होऊन तुम्ही लपलेले प्राणी पाहाल; आणि जज्याला तुम्ही हे द्याल तोही पाहील.
3.290.12
तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याभिसंस्कृतम् ।
चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महामनाः ॥ ३.२९०.१२ ॥
'ठीक आहे' म्हणून रामाने ते अभिमंत्रित पाणी घेऊन डोळे शुद्ध केले; महामना लक्ष्मणानेही तसेच केले.
3.290.13
सुग्रीवजाम्बवन्तौ चहनुमानङ्गदस्तथा ।
मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥ ३.२९०.१३ ॥
सुग्रीव, जाम्बवान, हनुमान, अंगद तसेच मैंद, द्विविद आणि नील — हे प्रामुख्याने वानरश्रेष्ठ होते.
3.290.14
तथासमभवच्चापि यदुवाच विभीषणः ।
क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षुंष्यासन्युधिष्ठिर ॥ ३.२९०.१४ ॥
युधिष्ठिरा, विभीषणाने जे सांगितले तसेच घडले; क्षणार्धात त्यांचे डोळे अतीन्द्रिय झाले.
3.290.15
इन्द्रजित्कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदाऽऽत्मनः ।
निवेद्य पुनरागच्छत्त्वरयाऽऽजिशिरःप्रति ॥ ३.२९०.१५ ॥
इंद्रजिताने आपले कार्य पूर्ण करून ते पित्याला निवेदन केले आणि त्वरेने रणमुखाकडे परत आला.
3.290.16
तमागतं तु संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया ।
अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थितः ॥ ३.२९०.१६ ॥
पुन्हा रागाने आलेल्या त्याच्यावर युद्धाच्या इच्छेने सौमित्री (लक्ष्मण) पुन्हा धावून गेला; तो विभीषणाच्या मताप्रमाणे स्थिर होता.
3.290.17
अकृताह्निकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम् ।
शरैर्जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञोऽथ लक्ष्मणः ॥ ३.२९०.१७ ॥
ज्याने अजून आह्निक कर्म केले नव्हते आणि स्वतःला विजयी मानत होता, त्याला मारण्याच्या इच्छेने संतप्त लक्ष्मणाने बाणांनी प्रहार केला.
3.290.18
तयोः समभवद्युद्धं तदाऽन्योन्यं जीगीषतोः ।
अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव ॥ ३.२९०.१८ ॥
जिंकण्याची इच्छा असलेल्या त्या दोघांमध्ये तेव्हा युद्ध झाले; ते इंद्र आणि प्रह्लाद यांच्या युद्धासारखे अत्यंत विचित्र व आश्चर्यकारक होते.
3.290.19
अविध्यदिन्द्रजित्तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः ।
सौमित्रिश्चानलस्पर्शैरविध्यद्रावणिं शरैः ॥ ३.२९०.१९ ॥
इंद्रजिताने तीक्ष्ण, मर्मभेदी बाणांनी सौमित्रीला विद्ध केले. सौमित्रीने अग्नीसारख्या बाणांनी रावणीला विद्ध केले.
3.290.20
सौमित्रिशरसंस्पर्शाद्रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान् ॥ ३.२९०.२० ॥
सौमित्रीच्या बाणाच्या स्पर्शाने रावणी क्रोधाने मूर्च्छित झाला. त्याने लक्ष्मणावर विषारी सर्पांसारखे आठ बाण सोडले.
3.290.21
तस्येषून्पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस्त्रिभिः ।
वारयामास नाराचैः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ॥ ३.२९०.२१ ॥
मित्रांना आनंद देणाऱ्या सौमित्रीने अग्नीसारख्या तीन बाणांनी व नाराचांनी त्याचे बाण अडवले.
3.290.22
असृजल्लक्ष्मणश्चाष्टौ राक्षसाय शरान्पुनः ।
तथा तं न्यहनद्वीरस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३.२९०.२२ ॥
लक्ष्मणाने राक्षसावर पुन्हा आठ बाण सोडले. त्या वीराने त्याला अशा प्रकारे प्रहार केला. मी सांगतो ते ऐका.
3.290.23
एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत् ।
द्वितीयेन तु बाणेन भुजमन्यमपातयत् ॥ ३.२९०.२३ ॥
एका बाणाने त्याचा धनुर्धारी हात शरीरापासून तोडला, दुसऱ्या बाणाने दुसरा हातही तोडला.
3.290.24
तृतीयेन तु बाणेन शितधारेण भास्वता ।
जहार सुनसं चापि शिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥ ३.२९०.२४ ॥
तिसऱ्या तेजस्वी, धारदार बाणाने सुंदर नाक आणि तेजस्वी कुंडले असलेले मस्तकही त्याने छाटले.
3.290.25
विनिकृत्तभुजस्कन्धः कबन्धाकृतिदर्शनः ।
पपात वसुधायां तु छिन्नमूल इवद्रुमः ॥ ३.२९०.२५ ॥
हात व खांदे तुटलेला, कबंधासारखा दिसणारा तो मुळे तुटलेल्या वृक्षासारखा भूमीवर कोसळला.
3.290.26
तं हत्वासूतमप्यस्त्रैर्जघान बलिनंवरः ।
लङ्कां प्रवेशयामासुस्तं रथं वाजिनस्तदा ॥ ३.२९०.२६ ॥
त्याला ठार करून, बलवानांत श्रेष्ठ असलेल्याने सारथ्यालाही अस्त्रांनी मारले; तेव्हा घोडे तो रथ लंकेत घेऊन गेले.
3.290.27
ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम् ।
स पुत्रं निहतं श्रुत्वा त्रासात्संभ्रान्तमानसः। ॥ ३.२९०.२७ ॥
रावणाने तो रथ पाहिला, तो पुत्राशिवाय होता; पुत्र मारला गेल्याचे ऐकून भीतीने त्याचे मन गोंधळले.
3.290.28
रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुमुद्यतः ।
ङ्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह ॥ ३.२९०.२८ ॥
शोक व मोहाने पीडित झालेला रावण वैदेहीला मारण्यास सिद्ध झाला; त्या दुष्टात्म्याने तलवार उचलून वेगाने तिच्यावर झेप घेतली.
3.290.29
तं दृष्ट्वातस्य दुर्बुद्देरविन्ध्यः पापनिश्चयम् ।
शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना ॥ ३.२९०.२९ ॥
त्या दुर्बुद्धीचा पापी निश्चय पाहून अविंध्याने संतप्त रावणाला शांत केले; कोणत्या कारणाने, ते ऐका.
3.290.30
महाराज्येस्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमर्हसि ।
हतैवैषा यदा स्त्री च कबन्धनस्था च ते वशे ॥ ३.२९०.३० ॥
तू महान व तेजस्वी राज्यावर स्थित आहेस; स्त्रीला मारणे तुला योग्य नाही; ही कबंधाच्या ताब्यात असतानाच मेलेलीच आहे, आणि आता ती तुझ्या स्वाधीन आहे.
3.290.31
न चैषा दहभेदेन हतास्यादिति मे मतिः ।
जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन्हता भवेत् ॥ ३.२९०.३१ ॥
तिला जाळून किंवा तुकडे करून मारता येणार नाही, हे माझे मत आहे. तिच्या पतीलाच मार; तो मेला की ती देखील मेल्यासारखीच होईल.
3.290.32
न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षादपि शतक्रतुः ।
असकृद्धि त्वया सन्द्रास्त्रासितास्त्रिदसा युधि ॥ ३.२९०.३२ ॥
तुझ्या पराक्रमाची बरोबरी प्रत्यक्ष शतक्रतू इंद्रालाही करता येणार नाही; युद्धात तू देवतांना वारंवार पळवून भयभीत केले आहेस.
3.290.33
एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा ।
क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः ॥ ३.२९०.३३ ॥
अशा अनेक प्रकारच्या शब्दांनी अविंध्याने तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या रावणाला शांत केले; त्यानेही त्याचे बोलणे मान्य केले.
3.290.34
निर्याणे स मतिं कृत्वा नियन्तारं क्षपाचरः ।
आज्ञापयामास तदारथो मे कल्प्यतामिति ॥ ३.२९०.३४ ॥
निघण्याचा निश्चय करून त्या रात्रिचर राक्षसाने तेव्हा आपल्या सारथ्याला आज्ञा केली, "माझा रथ सज्ज करावा."