महाभारत · अध्याय 3.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.291.1
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः प्रिये पुत्रे निपातिते ।
निर्ययौ रथमास्थाय हेमरत्नविभूषितम् ॥ ३.२९१.१ ॥
तब क्रोध से भरा दशग्रीव अपने प्रिय पुत्र के मारे जाने पर सोने और रत्नों से सजे रथ पर चढ़कर निकला।
3.291.2
संवृतोराक्षसैर्घेरैर्विविधायुधपाणिभिः ।
अभिदुद्राव रामं स पोथयन्हरियूथपान् ॥ ३.२९१.२ ॥
भयानक राक्षसों से घिरा, नाना प्रकार के आयुध हाथों में लिए, वह वानर-सेनापतियों को कुचलते हुए राम पर टूट पड़ा।
3.291.3
तमाद्रवन्तं संक्रुद्ध मैन्दनीलनलाङ्गदाः ।
हनुमाञ्जाम्बवांश्चैव ससैन्याः पर्यवारयन् ॥ ३.२९१.३ ॥
उस संक्रुद्ध आक्रमणकारी को मैन्द, नील, नल, अंगद, हनुमान और जाम्बवान ने अपनी सेनाओं सहित चारों ओर से घेर लिया।
3.291.4
ते दशग्रीवसैन्यं तदृक्षवानरपुङ्गवाः ।
द्रुमैर्विध्वंसयांचक्रुर्दशग्रीवस्य पश्यतः ॥ ३.२९१.४ ॥
उन ऋक्ष और वानर-श्रेष्ठों ने दशग्रीव की उस सेना को वृक्षों से कुचल डाला, और दशग्रीव देखता रह गया।
3.291.5
ततः स्वसैन्यमालोक्य वध्यमानमरातिभिः ।
मायावी चासृजन्मायां रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३.२९१.५ ॥
तब अपनी सेना को शत्रुओं द्वारा मारी जाती देखकर मायावी राक्षसराज रावण ने माया रची।
3.291.6
तस्य देहविनिष्क्रान्ताः शतशोऽथ सहस्रशः ।
राक्षसाः प्रत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः ॥ ३.२९१.६ ॥
उसके शरीर से सैकड़ों-हज़ारों राक्षस निकलते हुए दिखाई दिए, जिनके हाथों में बाण, शक्ति और ऋष्टि थीं।
3.291.7
तान्रामो जघ्निवान्सर्वान्दिव्येनास्त्रेण राक्षसान् ।
अथ भूयोपि मायां स व्यदधाद्राक्षसाधिपः ॥ ३.२९१.७ ॥
राम ने दिव्य अस्त्र से उन सब राक्षसों को मार डाला, तब राक्षसों के स्वामी ने फिर से माया रची।
3.291.8
कृत्वा रामस् रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत ।
अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः ॥ ३.२९१.८ ॥
हे भारत, राम और लक्ष्मण के रूप बनाकर दशानन उन पर टूट पड़ा।
3.291.9
ततस्ते राममर्च्छन्तो लक्ष्मणं च क्षपाचराः ।
अभिपेतुस्तदा रामं प्रगृहीतशरासनाः ॥ ३.२९१.९ ॥
तब वे क्षपाचर राक्षस राम और लक्ष्मण की ओर बढ़ते हुए, धनुष उठाए हुए, उस समय राम पर टूट पड़े।
3.291.10
तां दृष्ट्वाराक्षसेन्द्रस् मायामिक्ष्वाकुनन्दनः ।
उवाच रामः सौमित्रिमसंभ्रान्तो बृहद्वचः ॥ ३.२९१.१० ॥
राक्षसराज की उस माया को देखकर इक्ष्वाकुनन्दन राम ने घबराए बिना सौमित्रि से यह गम्भीर वचन कहा।
3.291.11
जहीमान्राक्षसान्पापानात्मनः प्रतिरूपकान् ।
इत्युक्त्वाऽभ्यहनद्रामो लक्ष्मणश्चात्मरूपकान् ॥ ३.२९१.११ ॥
"इन पापी राक्षसों को, जो हमारे ही रूप धरे हैं, मार डालो।" ऐसा कहकर राम और लक्ष्मण ने अपने ही रूपों वाले उन राक्षसों पर प्रहार किया।
3.291.12
ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा ।
उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः ॥ ३.२९१.१२ ॥
तब हरे घोड़ों से जुते, सूर्य के समान तेजस्वी रथ के साथ इन्द्र के सारथी मातलि रणभूमि में राम के समीप आ खड़े हुए।
3.291.13
अयं हर्यश्वयुग्जैत्रो मघोनः स्यन्दनोत्तमः ।
त्वदर्थमिह संप्राप्तः संदेशाद्वै शतक्रतोः ॥ ३.२९१.१३ ॥
यह हरि-अश्वों से जुता विजयी, इन्द्र का उत्तम रथ है। आपके लिए यहाँ शतक्रतु के संदेश से आया है।
3.291.14
अनेन शक्रः काकुत्स्थ समरे दैत्यदानवान् ।
शतशः पुरुषव्याघ्र रथोदारेण जघ्निवान् ॥ ३.२९१.१४ ॥
इसी से इन्द्र ने हे काकुत्स्थ, युद्ध में सैकड़ों दैत्य और दानवों का वध किया, हे पुरुषव्याघ्र, इस उदार रथ से।
3.291.15
तदनन नरव्याघ्र मया यत्तेन संयुगे ।
स्यन्दनेन जहिक्षिप्रं रावणं मा चिरं कृथाः ॥ ३.२९१.१५ ॥
इसलिए हे नरव्याघ्र, मेरे द्वारा प्रेरित होकर युद्ध में इसी रथ से शीघ्र रावण को मारो, देर मत करो।
3.291.16
इत्युक्तो राघवस्तथ्यं वचोऽशङ्कत मातलेः ।
मायैषाराक्षसस्येति तमुवाच विबीषणः ॥ ३.२९१.१६ ॥
मातलि के ऐसा कहने पर भी राघव ने उसके सत्य वचन पर शंका की। तब विभीषण ने उनसे कहा, "यह राक्षस की माया है।"
3.291.17
नेयं माया नरव्याघ्ररावणस् दुरात्मनः ।
तदातिष्ठ रथंशीघ्रमिमसैन्द्रं महाद्युते ॥ ३.२९१.१७ ॥
यह रावण जैसे दुरात्मा की माया नहीं है, हे नरव्याघ्र। इसलिए, हे महातेजस्वी, शीघ्र इस इन्द्र के रथ पर आरूढ़ हो जाओ।
3.291.18
ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थस्तथेत्युक्त्वा विभीषणम् ।
रथेनाभिपपाताथ दशग्रीवं रुषाऽन्वितः ॥ ३.२९१.१८ ॥
तब प्रसन्न होकर काकुत्स्थ ने "ठीक है" कहकर विभीषण से कहा, और फिर क्रोध से भरकर रथ पर दशग्रीव (रावण) पर टूट पड़े।
3.291.19
हाहाकुतानि भूतानि रावणे समभिद्रुते ।
सिंहनादाः सपटहादिति दिव्यास्तथाऽनदन् ॥ ३.२९१.१९ ॥
रावण के आक्रमण करते समय प्राणी 'हा! हा!' चिल्ला उठे, और दिव्य सिंहनाद तथा नगाड़ों की ध्वनि भी गूँज उठी।
3.291.20
दशकन्धरराजसून्वोस्तथा युद्धमभून्महत् ।
अलब्धोपममन्यत्रतयोरेव तथाऽभवत् ॥ ३.२९१.२० ॥
दशग्रीव (रावण) के राजकुमार के साथ भी ऐसा ही महान युद्ध हुआ; उन दोनों के युद्ध की तुलना अन्यत्र कहीं नहीं मिलती थी।
3.291.21
सरामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः ।
शूलमिन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डभिवोद्यतम् ॥ ३.२९१.२१ ॥
राक्षस (रावण) ने राम पर अत्यंत भयानक शूल चलाया, जो इन्द्र के वज्र के समान था और ब्रह्मदण्ड के समान उठाया हुआ था।
3.291.22
तच्छूलं सत्वरं रामश्चच्छेद निशितैः शरैः ।
तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयमाविशत् ॥ ३.२९१.२२ ॥
राम ने तीखे बाणों से तुरंत उस शूल को काट डाला; वह दुष्कर कर्म देखकर रावण के मन में भय समा गया।
3.291.23
ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ्छरान् ।
सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च ॥ ३.२९१.२३ ॥
तब क्रोधित दशग्रीव ने राम पर तीखे बाण और सहस्रों-अयुतों की संख्या में अनेक प्रकार के शस्त्र शीघ्र चला दिए।
3.291.24
ततो भुशुण्डीः शूलानि मुसलानि परश्वथान् ।
शक्तीश्च विविधाकाराः शतघ्नीश्च शितान्क्षुरान् ॥ ३.२९१.२४ ॥
फिर भुशुण्डी, शूल, मूसल, परशु, विविध आकार की शक्तियाँ, शतघ्नियाँ और तीखे क्षुरप्र बाण (छोड़े गए)।
3.291.25
तां मायांविविधां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः ।
भयात्प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम् ॥ ३.२९१.२५ ॥
दशग्रीव राक्षस की उस विविध माया को देखकर सभी वानर भय से सब दिशाओं में भाग गए।
3.291.26
ततः सुपत्रं सुमुखंहेमपुङ्गं शरोत्तमम् ।
तूणादादाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह ॥ ३.२९१.२६ ॥
फिर काकुत्स्थ राम ने तरकश से सुंदर पंखों और सुंदर नोक वाला, सोने की पुंख वाला उत्तम बाण लेकर उसे ब्रह्मास्त्र से संयुक्त किया।
3.291.27
तं प्रेक्ष्यबाणं रामेण ब्रह्मास्त्रेणानुमन्त्रितम् ।
जहृषुर्देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः ॥ ३.२९१.२७ ॥
राम द्वारा ब्रह्मास्त्र से अभिमंत्रित उस बाण को देखकर इंद्र के नेतृत्व में देवता और गंधर्व हर्षित हो उठे।
3.291.28
अल्पावशेषमायुश्च ततोऽमन्यन्त रक्षसः ।
ब्रह्मास्त्रोदीरणाच्छत्रोर्देवदानवकिंनराः ॥ ३.२९१.२८ ॥
ब्रह्मास्त्र छोड़े जाने से शत्रु (रावण) की आयु थोड़ी ही शेष मानी गई—देवता, दानव और किंनर यही सोचने लगे।
3.291.29
ततः ससर्ज तं रामः शरमप्रतिमौजसम् ।
रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ॥ ३.२९१.२९ ॥
तब राम ने उस अतुल्य तेज वाले, रावण का अंत करने वाले, भयंकर बाण को छोड़ा, मानो ब्रह्मदंड उठाया गया हो।
3.291.30
मुक्तमात्रेण रामेण दूराकृष्टेन भारत ।
स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः।
प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिप्लुतः ॥ ३.२९१.३० ॥
हे भारत, राम द्वारा दूर से खींचकर छोड़ते ही वह राक्षसश्रेष्ठ अपने रथ, घोड़ों और सारथी सहित उस बाण से महान ज्वाला वाली अग्नि से घिरा हुआ जल उठा।
3.291.31
ततः प्रहृष्टास्त्रिदशाः सहगन्धर्वचारणाः ।
निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३.२९१.३१ ॥
तब प्रसन्न होकर देवता, गन्धर्व और चारण, अनायास कर्म करने वाले राम द्वारा रावण को मारा गया देखकर (हर्षित हुए)।
3.291.32
तत्यजुस्तं महाभागं पञ्चभूतानि रावणम् ।
भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा ॥ ३.२९१.३२ ॥
पाँच महाभूतों ने उस महाभाग रावण को त्याग दिया, क्योंकि वह ब्रह्मास्त्र के तेज से सभी लोकों में गिर चुका था।
3.291.33
शरीरधातवो ह्यस् मासं रुधिरमेव च ।
नेशुर्ब्रह्मास्त्रनिर्दग्दा न च भस्माप्यदृश्यत ॥ ३.२९१.३३ ॥
शरीर के धातु—मांस, रक्त और रुधिर—भी ब्रह्मास्त्र से जलकर नष्ट हो गए, और राख भी दिखाई नहीं दी।