महाभारत · अध्याय 3.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.291.1
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः प्रिये पुत्रे निपातिते ।
निर्ययौ रथमास्थाय हेमरत्नविभूषितम् ॥ ३.२९१.१ ॥
तेव्हा प्रिय पुत्र पडल्यामुळे संतप्त झालेला दशग्रीव सोन्या-रत्नांनी सजवलेल्या रथावर आरूढ होऊन बाहेर पडला.
3.291.2
संवृतोराक्षसैर्घेरैर्विविधायुधपाणिभिः ।
अभिदुद्राव रामं स पोथयन्हरियूथपान् ॥ ३.२९१.२ ॥
भयानक राक्षसांनी वेढलेला, विविध आयुधे हाती घेतलेला तो वानर-यूथपतींना चिरडत रामावर धावून गेला.
3.291.3
तमाद्रवन्तं संक्रुद्ध मैन्दनीलनलाङ्गदाः ।
हनुमाञ्जाम्बवांश्चैव ससैन्याः पर्यवारयन् ॥ ३.२९१.३ ॥
संतापाने धावून येणाऱ्या त्याला मैंद, नील, नल, अंगद, हनुमान आणि जांबवान यांनी आपापल्या सैन्यासह वेढले.
3.291.4
ते दशग्रीवसैन्यं तदृक्षवानरपुङ्गवाः ।
द्रुमैर्विध्वंसयांचक्रुर्दशग्रीवस्य पश्यतः ॥ ३.२९१.४ ॥
त्या ऋक्ष आणि श्रेष्ठ वानरांनी वृक्षांनी दशग्रीवाचे ते सैन्य चिरडून नष्ट केले; दशग्रीव पाहत राहिला.
3.291.5
ततः स्वसैन्यमालोक्य वध्यमानमरातिभिः ।
मायावी चासृजन्मायां रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३.२९१.५ ॥
मग आपले सैन्य शत्रूंकडून मारले जात असल्याचे पाहून मायावी राक्षसाधिपती रावणाने माया निर्माण केली.
3.291.6
तस्य देहविनिष्क्रान्ताः शतशोऽथ सहस्रशः ।
राक्षसाः प्रत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः ॥ ३.२९१.६ ॥
त्याच्या देहातून शेकडो-हजारो राक्षस बाहेर पडताना दिसले; त्यांच्या हाती बाण, शक्ती व ऋष्टी होत्या.
3.291.7
तान्रामो जघ्निवान्सर्वान्दिव्येनास्त्रेण राक्षसान् ।
अथ भूयोपि मायां स व्यदधाद्राक्षसाधिपः ॥ ३.२९१.७ ॥
रामाने दिव्य अस्त्राने त्या सर्व राक्षसांना ठार केले; मग राक्षसाधिपतीने पुन्हा माया निर्माण केली.
3.291.8
कृत्वा रामस् रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत ।
अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः ॥ ३.२९१.८ ॥
हे भारता, राम आणि लक्ष्मण यांची रूपे धारण करून दशाननाने त्यांच्यावर हल्ला केला.
3.291.9
ततस्ते राममर्च्छन्तो लक्ष्मणं च क्षपाचराः ।
अभिपेतुस्तदा रामं प्रगृहीतशरासनाः ॥ ३.२९१.९ ॥
मग रामाजवळ जाऊन, धनुष्ये उचललेले ते क्षपाचर राक्षस रामावर तुटून पडले.
3.291.10
तां दृष्ट्वाराक्षसेन्द्रस् मायामिक्ष्वाकुनन्दनः ।
उवाच रामः सौमित्रिमसंभ्रान्तो बृहद्वचः ॥ ३.२९१.१० ॥
राक्षसेंद्राची ती माया पाहून इक्ष्वाकुनंदन राम अविचल राहून सौमित्रीला हे गंभीर वचन म्हणाला.
3.291.11
जहीमान्राक्षसान्पापानात्मनः प्रतिरूपकान् ।
इत्युक्त्वाऽभ्यहनद्रामो लक्ष्मणश्चात्मरूपकान् ॥ ३.२९१.११ ॥
"आपल्याच रूपाचे हे पापी राक्षस मार" असे म्हणून राम आणि लक्ष्मण यांनी आपल्याच रूपाच्या त्या राक्षसांवर प्रहार केला.
3.291.12
ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा ।
उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः ॥ ३.२९१.१२ ॥
मग हरित अश्वांनी जुंपलेल्या, सूर्यासारख्या तेजस्वी रथासह इंद्राचा सारथी मातली युद्धात रामाजवळ आला.
3.291.13
अयं हर्यश्वयुग्जैत्रो मघोनः स्यन्दनोत्तमः ।
त्वदर्थमिह संप्राप्तः संदेशाद्वै शतक्रतोः ॥ ३.२९१.१३ ॥
हे हरि-अश्वांनी जोडलेले, विजयी, इंद्राचे उत्तम रथ आहे. शतक्रतूच्या संदेशाने तुमच्यासाठी येथे आले आहे.
3.291.14
अनेन शक्रः काकुत्स्थ समरे दैत्यदानवान् ।
शतशः पुरुषव्याघ्र रथोदारेण जघ्निवान् ॥ ३.२९१.१४ ॥
याच रथाने, हे काकुत्स्था, इंद्राने युद्धात शेकडो दैत्य-दानवांना ठार मारले; हे पुरुषव्याघ्रा, या उदार रथाने.
3.291.15
तदनन नरव्याघ्र मया यत्तेन संयुगे ।
स्यन्दनेन जहिक्षिप्रं रावणं मा चिरं कृथाः ॥ ३.२९१.१५ ॥
म्हणून, हे नरव्याघ्रा, माझ्या प्रेरणेने युद्धात या रथानेच लवकर रावणाला मारा; विलंब करू नका.
3.291.16
इत्युक्तो राघवस्तथ्यं वचोऽशङ्कत मातलेः ।
मायैषाराक्षसस्येति तमुवाच विबीषणः ॥ ३.२९१.१६ ॥
मातलीने असे सांगितले तरी राघवाने त्याच्या सत्य वचनाबद्दल शंका घेतली. तेव्हा विभीषण त्याला म्हणाला, "ही राक्षसाची माया आहे."
3.291.17
नेयं माया नरव्याघ्ररावणस् दुरात्मनः ।
तदातिष्ठ रथंशीघ्रमिमसैन्द्रं महाद्युते ॥ ३.२९१.१७ ॥
ही दुरात्मा रावणाची माया नाही, हे नरव्याघ्रा. म्हणून, हे महातेजस्वी, लवकर या इंद्राच्या रथावर आरूढ व्हा.
3.291.18
ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थस्तथेत्युक्त्वा विभीषणम् ।
रथेनाभिपपाताथ दशग्रीवं रुषाऽन्वितः ॥ ३.२९१.१८ ॥
तेव्हा आनंदित झालेल्या काकुत्स्थाने "तसेच होवो" असे विभीषणाला सांगून, क्रोधाने भरून रथातून दशग्रीवावर झेप घेतली.
3.291.19
हाहाकुतानि भूतानि रावणे समभिद्रुते ।
सिंहनादाः सपटहादिति दिव्यास्तथाऽनदन् ॥ ३.२९१.१९ ॥
रावण आक्रमणासाठी धावून आला तेव्हा प्राणी 'हाहा!' असा आक्रोश करू लागले; दिव्य सिंहनाद आणि नगाऱ्यांचे आवाजही घुमले.
3.291.20
दशकन्धरराजसून्वोस्तथा युद्धमभून्महत् ।
अलब्धोपममन्यत्रतयोरेव तथाऽभवत् ॥ ३.२९१.२० ॥
दशग्रीवाचा राजा आणि त्याचा पुत्र यांच्यातही तसेच महायुद्ध झाले; त्या दोघांच्या युद्धाला इतरत्र उपमा नव्हती.
3.291.21
सरामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः ।
शूलमिन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डभिवोद्यतम् ॥ ३.२९१.२१ ॥
निशाचराने रामावर अत्यंत भयंकर शूल फेकले; ते इंद्राच्या वज्रासारखे आणि ब्रह्मदंडासारखे उगारलेले होते.
3.291.22
तच्छूलं सत्वरं रामश्चच्छेद निशितैः शरैः ।
तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयमाविशत् ॥ ३.२९१.२२ ॥
रामाने तीक्ष्ण बाणांनी तो शूल तत्काळ तोडला; ते दुष्कर कर्म पाहून रावणाच्या मनात भय शिरले.
3.291.23
ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ्छरान् ।
सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च ॥ ३.२९१.२३ ॥
मग क्रुद्ध झालेल्या दशग्रीवाने रामावर तीक्ष्ण बाणांचा आणि हजारो-अयुतांच्या संख्येने विविध शस्त्रांचा वर्षाव तत्काळ केला.
3.291.24
ततो भुशुण्डीः शूलानि मुसलानि परश्वथान् ।
शक्तीश्च विविधाकाराः शतघ्नीश्च शितान्क्षुरान् ॥ ३.२९१.२४ ॥
मग भुशुंडी, शूळ, मुसळे, परशू, विविध आकारांच्या शक्ती, शतघ्नी आणि तीक्ष्ण क्षुरप्र (फेकले).
3.291.25
तां मायांविविधां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः ।
भयात्प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम् ॥ ३.२९१.२५ ॥
दशग्रीव राक्षसाची ती विविध माया पाहून भयाने सर्व वानर सर्व दिशांना पळून गेले.
3.291.26
ततः सुपत्रं सुमुखंहेमपुङ्गं शरोत्तमम् ।
तूणादादाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह ॥ ३.२९१.२६ ॥
नंतर काकुत्स्थ रामाने सुंदर पंख, सुंदर टोक आणि सोन्याची पुंखे असलेला उत्तम बाण भात्यातून घेऊन ब्रह्मास्त्राने योजला.
3.291.27
तं प्रेक्ष्यबाणं रामेण ब्रह्मास्त्रेणानुमन्त्रितम् ।
जहृषुर्देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः ॥ ३.२९१.२७ ॥
रामाने ब्रह्मास्त्राने मंत्रलेला तो बाण पाहून इंद्रादी देव आणि गंधर्व हर्षित झाले.
3.291.28
अल्पावशेषमायुश्च ततोऽमन्यन्त रक्षसः ।
ब्रह्मास्त्रोदीरणाच्छत्रोर्देवदानवकिंनराः ॥ ३.२९१.२८ ॥
ब्रह्मास्त्र सोडल्यामुळे शत्रू राक्षसाचे आयुष्य थोडेच उरले आहे असे देव, दानव आणि किन्नरांना वाटले.
3.291.29
ततः ससर्ज तं रामः शरमप्रतिमौजसम् ।
रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ॥ ३.२९१.२९ ॥
नंतर रामाने अतुलनीय तेजाचा, रावणाचा अंत करणारा, भयंकर असा तो बाण सोडला, जणू उगारलेला ब्रह्मदंडच.
3.291.30
मुक्तमात्रेण रामेण दूराकृष्टेन भारत ।
स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः।
प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिप्लुतः ॥ ३.२९१.३० ॥
हे भारता, रामाने दुरून ओढून सोडताच तो राक्षसश्रेष्ठ रथ, घोडे आणि सारथी यांसह त्या बाणाने महाज्वालेच्या अग्नीने वेढला जाऊन पेटून उठला.
3.291.31
ततः प्रहृष्टास्त्रिदशाः सहगन्धर्वचारणाः ।
निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३.२९१.३१ ॥
तेव्हा आनंदित झालेल्या देवांनी, गंधर्वांनी आणि चारणांनी, अक्लिष्टकर्मा रामाने रावणाला ठार केलेले पाहिले.
3.291.32
तत्यजुस्तं महाभागं पञ्चभूतानि रावणम् ।
भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा ॥ ३.२९१.३२ ॥
ब्रह्मास्त्राच्या तेजाने सर्व लोकांत पतित झालेल्या त्या महाभाग रावणाला पंचमहाभूतांनी सोडले.
3.291.33
शरीरधातवो ह्यस् मासं रुधिरमेव च ।
नेशुर्ब्रह्मास्त्रनिर्दग्दा न च भस्माप्यदृश्यत ॥ ३.२९१.३३ ॥
शरीरधातू—मांस, रक्त व रुधिर—ब्रह्मास्त्राने जळून नष्ट झाले; राखसुद्धा दिसली नाही.