มหาภารตะ · อัธยายะ 3.292
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.292.1
स हत्वा रावयणं क्षुद्रं राक्षसेनद्रं सुरद्विषम् ।
बभूव हृष्टः ससुहृद्रामः सौमित्रिणा सह ॥ ३.२९२.१ ॥
เมื่อพระรามทรงสังหารท้าวราวณะผู้ต่ำช้า เจ้าแห่งรากษส ผู้เป็นศัตรูของเทวดา พระรามพร้อมด้วยมิตรสหายและพระลักษมณ์ก็ทรงปีติยินดี
3.292.2
ततो हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम् ॥ ३.२९२.२ ॥
ครั้นท้าวทศกัณฐ์สิ้นพระชนม์แล้ว เทวดามีพระฤๅษีเป็นผู้นำ ก็ถวายพรแห่งชัยชนะแด่พระผู้มีพระหัตถ์ใหญ่นั้น
3.292.3
रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः ।
गन्धर्वाः पुष्पवर्षैश्च वाग्भिश्च त्रिदशालयाः ॥ ३.२९२.३ ॥
เทวดาทั้งปวงสรรเสริญพระรามผู้มีดวงเนตรดุจกลีบบัว คนธรรพ์โปรยดอกไม้ และชาวสวรรค์ก็กล่าวสรรเสริญด้วยถ้อยคำ
3.292.4
पूजयित्वा रणे रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।
तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत ॥ ३.२९२.४ ॥
เมื่อถวายสักการะพระรามในสนามรบแล้ว เทวดาก็กลับไปตามทางที่มา ท้องฟ้านั้นกลายเป็นดุจงานมหรสพอันยิ่งใหญ่ ข้าแต่พระอจยุต
3.292.5
ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाः ।
विभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरंजयः ॥ ३.२९२.५ ॥
ครั้นนั้น พระรามผู้มีเกียรติยศยิ่งใหญ่ ทรงสังหารท้าวทศกัณฐ์แล้ว ทรงพระนามว่าผู้พิชิตนครของศัตรู ได้ทรงมอบลงกาแก่พิภีษณะ
3.292.6
ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम् ।
अविन्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ ॥ ३.२९२.६ ॥
ครั้นนั้น โดยมีพิภีษณะและพระนางสีดาเดินนำหน้า อวินธยะ อำมาตย์ผู้เฒ่าที่ทรงปัญญาก็เสด็จออกไป
3.292.7
उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितम् ।
प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ्जानकीमिति ॥ ३.२९२.७ ॥
อำมาตย์นั้นกล่าวแก่พระกากุตสถ์ผู้มีใจสูงส่งซึ่งยืนอยู่ด้วยความโศกเศร้าว่า "ขอพระองค์โปรดรับพระมเหสีชานกี ผู้มีใจสูงส่งและมีความประพฤติอันดีงาม"
3.292.8
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात् ।
बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः ॥ ३.२९२.८ ॥
เมื่อได้ฟังถ้อยคำนั้น พระโอรสแห่งพระอิกษวากุจึงเสด็จลงจากรถศึกอันประเสริฐ และทอดพระเนตรเห็นพระนางสีดาที่มีน้ำตาบดบังอยู่
3.292.9
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं यानस्थां शोककर्शिताम् ।
मलोपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम् ॥ ३.२९२.९ ॥
ทรงเห็นพระนางงดงามทุกส่วนพระวรกาย ประทับอยู่ในยาน ผอมเหลืองด้วยความโศก มีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นละออง ผมยุ่งเป็นชฎา และทรงผ้าสีคล้ำ
3.292.10
उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः ।
लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्यै निवेद्य सः ॥ ३.२९२.१० ॥
พระรามทรงระแวงด้วยความสงสัย ทรงสังเกตอาการทั้งปวงของพระนางไวเทหี แล้วตรัสถ้อยคำอันเป็นที่พอพระทัยแก่พระนาง ก่อนตรัสกับพระนางไวเทหี
3.292.11
गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत्कार्यं तनमया कृतम् ।
मामासाद्यपतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनि।
जरां व्रजेथा इतिमे निहतोसौ निशाचरः ॥ ३.२९२.११ ॥
ไวเทหีเอ๋ย เธอเป็นอิสระแล้ว ภารกิจที่ต้องทำนั้น เราได้ทำไปแล้วมิใช่ด้วยตนเองเพียงผู้เดียว ผู้มีโชคดีเอ๋ย เธออย่าได้อยู่ในเรือนของรากษส จงมาหาเรา สามีของเธอเถิด ราตรีจรนั้นเราได้สังหารเสียแล้ว
3.292.12
कथं ह्यस्मद्विधो जातु जानन्धर्मविनिश्चयम् ।
परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत् ॥ ३.२९२.१२ ॥
คนอย่างเราผู้รู้การตัดสินของธรรม จะรักษาสตรีที่ตกอยู่ในมือของผู้อื่นไว้แม้เพียงชั่วครู่ได้อย่างไรกัน
3.292.13
सुवृत्तामसुवृत्तां वाऽप्यहं त्वामद्य मैथिलि ।
नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा ॥ ३.२९२.१३ ॥
ไมถิลีเอ๋ย ไม่ว่าเธอจะประพฤติดีหรือประพฤติไม่ดี วันนี้เราไม่มีใจจะเสพย์เธอ เหมือนเครื่องบูชาที่สุนัขเลียแล้ว
3.292.14
ततः सा सहसा बाला तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः ।
पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा ॥ ३.२९२.१४ ॥
ครั้นนั้น หญิงสาวนางนั้นได้ฟังถ้อยคำอันโหดร้ายนั้นแล้ว ก็ทรุดลงทันทีด้วยความเจ็บปวด ดุจต้นกล้วยที่ถูกตัดโค่น เทวีผู้นั้น
3.292.15
योप्यस्या हर्षसंभूतो मुखरागः पुराऽभवत् ।
क्षणेन सपुनर्नष्टो निःश्वासादिव दर्पणे ॥ ३.२९२.१५ ॥
ใบหน้าที่เคยแดงระเรื่อด้วยความยินดีเมื่อก่อน ก็จางหายไปในพริบตา ดุจลมหายใจที่ฉาบบนกระจก
3.292.16
ततस्ते हरयः सर्वे तच्छ्रुत्वा रामभाषितम् ।
गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः ॥ ३.२९२.१६ ॥
ครั้นนั้น บรรดาวานรทั้งปวงได้ฟังถ้อยคำที่พระรามตรัส ก็นิ่งงันไม่ไหวติงราวกับสิ้นชีวิต พร้อมทั้งพระลักษมณ์
3.292.17
ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः ।
पद्मयोनिर्जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम् ॥ ३.२९२.१७ ॥
ครั้นนั้น เทพผู้บริสุทธิ์ในจิตใจ มีสี่พักตร์ เกิดจากดอกบัว ผู้สร้างโลก ได้ทรงปรากฏต่อพระราฆวะด้วยวิมานอากาศ
3.292.18
शक्रश्चाग्निश्च वायुश्चयमो वरुण एव च ।
यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः ॥ ३.२९२.१८ ॥
ท้าวศักระ พระอัคนี พระวายุ พระยม และพระวรุณ ทั้งเจ้าแห่งยักษ์ผู้ทรงพระภคะ และพระสัปตฤษีผู้ปราศจากมลทินก็ปรากฏ
3.292.19
राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान् ।
विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता ॥ ३.२९२.१९ ॥
พระเจ้าทศรถเองก็ทรงปรากฏ ทรงพระรูปทิพย์อันรุ่งโรจน์ ประทับบนวิมานอันมีค่ามาก เทียมด้วยหงส์และส่องแสงสว่าง
3.292.20
ततोऽन्तरिक्षं तत्सर्वंदेवगन्धर्वसंकुलम् ।
शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम् ॥ ३.२९२.२० ॥
ครั้นนั้น ท้องฟ้าทั้งผืนนั้นซึ่งเต็มไปด้วยเทวดาและคนธรรพ์ ก็งามรุ่งเรืองดุจท้องฟ้ายามสารทฤดูที่ประดับด้วยดวงดาว
3.292.21
तत उत्थाय वैदेही तेषां मध्ययशस्विनी ।
उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम् ॥ ३.२९२.२१ ॥
ครั้นแล้ว พระนางไวเทหี ผู้มีเกียรติและเป็นมงคล ลุกขึ้นท่ามกลางพวกเขา กล่าวถ้อยคำนี้แก่พระรามผู้มีอกกว้าง
3.292.22
राजपुत्र न ते कोपं करोमि विदिताहि मे ।
गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चदं वचो मम ॥ ३.२९२.२२ ॥
เจ้าชายเอ๋ย หม่อมฉันไม่ได้โกรธเจ้า เพราะหม่อมฉันรู้จักวิถีของหญิงและชายดี ขอเจ้าจงฟังถ้อยคำของหม่อมฉันเถิด
3.292.23
अन्तश्चरतिभूतानां मातरिश्वा सदागतिः ।
स मे विमुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३.२९२.२३ ॥
ขอให้มาตริศวัน ลมผู้เคลื่อนไหวอยู่เสมอ ผู้เที่ยวไปภายในสรรพสัตว์ พรากลมหายใจของหม่อมฉันไปเสีย หากหม่อมฉันกระทำความชั่ว
3.292.24
अग्निरापस्तथाऽऽकाशं पृथिवी वायुरेव च ।
विमुञ्चन्तु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३.२९२.२४ ॥
ขอให้ไฟ น้ำ อากาศ แผ่นดิน และลมเช่นเดียวกัน พรากลมหายใจของหม่อมฉันไปเสีย หากหม่อมฉันกระทำความชั่ว
3.292.25
यथाऽहं त्वदृतेवीर नान्यंस्वप्नेऽप्यचिन्तयम् ।
तथा मे देव निर्दिष्टस्त्वमेव हि पतिर्भव ॥ ३.२९२.२५ ॥
ดังที่หม่อมฉันไม่เคยคิดถึงชายอื่นเลย แม้แต่ในความฝัน นอกจากเจ้า ข้าแต่วีรบุรุษ ฉะนั้น ข้าแต่เทพ ขอให้เจ้าเท่านั้นเป็นสามีของหม่อมฉันตามที่ได้กำหนดไว้
3.292.26
ततोऽन्तरिक्षे वागारीत्सुभगा लोकसाक्षिणी ।
पुण्यासंहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ ३.२९२.२६ ॥
ครั้นแล้ว จากท้องฟ้ามีเสียงดังขึ้น เป็นมงคล ศักดิ์สิทธิ์ เป็นพยานแห่งโลกทั้งหลาย ทำให้บรรดาวานรผู้ยิ่งใหญ่เหล่านั้นปีติยินดี
3.292.27
बोभो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिः ।
अपापा मैथिली राजन्संगच्छसहभार्यया ॥ ३.२९२.२७ ॥
ข้าแต่ราฆวะ เป็นความจริงแล้ว หม่อมฉันคือวายุ ผู้เคลื่อนไหวอยู่เสมอ ข้าแต่พระราชา ไมถิลีไม่มีบาป ขอพระองค์จงรับนางกลับไปพร้อมกับภรรยาของพระองค์เถิด
3.292.28
अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन ।
सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिलीनापराध्यति ॥ ३.२९२.२८ ॥
หม่อมฉันสถิตอยู่ภายในร่างกายของสรรพสัตว์ ข้าแต่ความยินดีของวงศ์รฆุ ข้าแต่กากุตสถ์ ไมถิลีไม่ได้กระทำความผิดแม้เพียงเล็กน้อยที่สุด
3.292.29
रसावै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव ।
अहंवै त्वां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम् ॥ ३.२९२.२९ ॥
ข้าแต่ราฆวะ ของเหลวอันเป็นชีวิตในร่างกายของสรรพสัตว์นั้น แท้จริงเกิดจากหม่อมฉัน หม่อมฉันจึงบอกเจ้าว่า ขอจงรับไมถิลีไว้เถิด
3.292.30
धर्मोऽहमस्मि काकुत्स्थ साक्षी लोकस्य कर्मणाम् ।
शुभाशुभानां सीतेयमपापा प्रतिगृह्यताम् ॥ ३.२९२.३० ॥
ข้าแต่กากุตสถ์ หม่อมฉันคือธรรมะ เป็นพยานแห่งกรรมทั้งหลายของโลก ทั้งที่ดีและไม่ดี สีดาผู้นี้ไม่มีบาป ขอจงรับนางไว้เถิด
3.292.31
पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मणि ।
साधो सद्वृत्त काकुत्स्थ शृणु चेदं वचो मम ॥ ३.२९२.३१ ॥
ลูกเอ๋ย เรื่องนี้ไม่น่าประหลาดใจเลยสำหรับเจ้า ผู้ดำรงธรรมของพระราชฤๅษี ข้าแต่ผู้ดีงาม ผู้มีความประพฤติชอบ ข้าแต่กากุตสถ์ ขอเจ้าจงฟังถ้อยคำของเราเถิด
3.292.32
शत्रुरेष त्वया वीर देवगनधर्वभोगिनाम् ।
यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः ॥ ३.२९२.३२ ॥
วีรบุรุษเอ๋ย ศัตรูผู้นี้ซึ่งเป็นภัยแก่เทวดา คนธรรพ์ และพญานาค แก่ยักษ์และทานพ และแก่มหาฤๅษีทั้งหลาย ได้ถูกเจ้าปราบลงแล้ว
3.292.33
अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात्पुराऽभवत् ।
कस्माच्चित्कारणात्पापः कंचित्कालमुपेक्षितः ॥ ३.२९२.३३ ॥
แต่ก่อน ด้วยพระคุณของเรา เขาเป็นผู้ที่สรรพสัตว์ไม่อาจฆ่าได้ แต่ด้วยเหตุบางประการ คนบาปผู้นั้นจึงถูกละเลยไปชั่วระยะหนึ่ง
3.292.34
वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना ।
नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया ॥ ३.२९२.३४ ॥
ด้วยความอาฆาตตนเอง ผู้มีจิตชั่วร้ายนั้นจึงลักพาสีดาไป และการคุ้มครองนางได้กระทำโดยเรา ด้วยคำสาปของนลกูพร
3.292.35
यदि ह्यकामामासेवेत्स्तरियमन्यामपि ध्रुवम् ।
शतधाऽस्य फलेन्मूर्धा इत्युक्तः सोभवत्पुरा ॥ ३.२९२.३५ ॥
หากเขาจะเข้าหาหญิงที่ไม่ปรารถนา หรือแม้หญิงอื่นใดอย่างแน่นอน ศีรษะของเขาจะแตกเป็นร้อยชิ้น เขาเคยได้รับแจ้งเช่นนี้มาแต่ก่อนแล้ว
3.292.36
नात्रशङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महामते ।
कृतं त्वया महत्कार्यं देवानाममितप्रभ ॥ ३.२९२.३६ ॥
เจ้าไม่ควรสงสัยในเรื่องนี้เลย ข้าแต่ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ขอจงรับนางไว้เถิด ข้าแต่ผู้มีรัศมีอันหาประมาณมิได้ เจ้าได้กระทำกิจอันยิ่งใหญ่เพื่อเทวดาแล้ว
3.292.37
प्रीतोस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोस्मि ते ।
अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम ॥ ३.२९२.३७ ॥
ลูกรัก เราพอใจแล้ว ขอให้เจ้าได้รับความโชคดี เราคือท้าวทศรถ บิดาของเจ้า เราอนุญาตให้เจ้ารับราชสมบัติ ข้าแต่บุรุษสูงสุด ขอเจ้าจงปกครองเถิด
3.292.38
अभिवादयेत्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम ।
गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात्तव ॥ ३.२९२.३८ ॥
ข้าแต่จอมราชา หากพระองค์เป็นบิดาของหม่อมฉันจริง หม่อมฉันขอถวายบังคม ตามพระบัญชาของพระองค์ หม่อมฉันจะเสด็จไปยังนครอโยธยาอันน่ารื่นรมย์
3.292.39
तमुवाच पिता भूयः प्रहृष्टो भरतर्षभ ।
गच्छायोध्यां प्रशाधि त्वंराम रक्तान्तलोचन।
संपूर्णानीहवर्षाणि चतुर्दश महाद्युते ॥ ३.२९२.३९ ॥
ข้าแต่ภรตะผู้เป็นดั่งวัวจ่าฝูง บิดาผู้ปีติยินดีจึงตรัสกับพระองค์อีกว่า "จงไปยังอโยธยาและปกครองเถิด แต่ข้าแต่พระรามผู้มีดวงตาแดงก่ำ ผู้รุ่งเรืองยิ่ง จงพำนักอยู่ที่นี่ให้ครบสิบสี่ปีเต็มเถิด"
3.292.40
ततो देवान्नमस्कृत्य मुहृद्भिरभिनन्दितः ।
महेन्द्रइव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान् ॥ ३.२९२.४० ॥
ครั้นแล้ว พระองค์ถวายบังคมเทวดา ได้รับการต้อนรับจากมิตรสหาย แล้วได้กลับมาพบกับภรรยา ดั่งพระอินทร์กับพระปุโลมี
3.292.41
ततो वरं ददौ तस्मै ह्यविन्ध्याय परंतपः ।
त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम् ॥ ३.२९२.४१ ॥
จากนั้นผู้ทำลายศัตรูประทานพรแก่อวินธยะ และให้ราชเสนีนามตรีชฏาแต่งงานกับเขา พร้อมทรัพย์สินและเกียรติยศ
3.292.42
तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रषुरोगमैः ।
कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान् ॥ ३.२९२.४२ ॥
จากนั้นพระพรหมพร้อมด้วยเทวดามีพระอินทร์เป็นผู้นำ ตรัสกับพระรามว่า "โอ้โอรสของพระนางเกาศัลยา วันนี้เราจะประทานพรใดแก่เจ้า จงเลือกเถิด"
3.292.43
वव्रेरामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम् ।
राक्षसैर्निहतानां च वानराणां समुद्भवम् ॥ ३.२९२.४३ ॥
พระรามทรงเลือกความมั่นคงในธรรม ความไม่พ่ายแพ้ต่อศัตรู และการฟื้นคืนชีพของวานรที่ถูกยักษ์ฆ่า
3.292.44
ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेतिवचने तदा ।
समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः ॥ ३.२९२.४४ ॥
เมื่อพระพรหมตรัสว่า "จงเป็นเช่นนั้น" บรรดาวานรก็กลับคืนสติ และลุกขึ้นยืนขึ้น โอ้มหาราชา
3.292.45
सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ ।
रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति ॥ ३.२९२.४५ ॥
พระสีดาผู้โชคดียิ่งก็ประทานพรแก่หนุมานเช่นกันว่า "ลูกเอ๋ย ชีวิตของเจ้าจะยืนยาวเทียบเท่าเกียรติยศของพระราม"
3.292.46
दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदा ।
उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन ॥ ३.२९२.४६ ॥
"หนุมาน ทิพยโภคะทั้งหลายจะปรากฏแก่เจ้าเสมอ เพราะความโปรดปรานของเรา" โอ้ผู้มีดวงตาดุจลิง พระนางตรัสดังนี้
3.292.47
ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेपामक्लिष्टकर्मणाम् ।
अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥ ३.२९२.४७ ॥
จากนั้นขณะที่บรรดาผู้กระทำการโดยไม่ยากลำบากกำลังมองดู เทวดาทั้งหมดมีพระอินทร์เป็นผู้นำก็หายวับไป
3.292.48
दृष्ट्वा रामं तु जानक्या संगतं शक्रसारथिः ।
उवाच परमप्रीतसुहृन्मध्य इदं वचः ॥ ३.२९२.४८ ॥
เมื่อสารถีของพระอินทร์เห็นพระรามรวมกับพระชานากี ก็มีความยินดียิ่ง จึงกล่าวถ้อยคำเหล่านี้ท่ามกลางมิตรสหาย
3.292.49
देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम् ।
अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम ॥ ३.२९२.४९ ॥
"ท่านได้ขจัดความทุกข์นี้ไปจากเทวดา คนธรรพ์ ยักษ์ มนุษย์ อสูร และนาค โอ้ผู้มีความกล้าหาญอันแท้จริง"
3.292.50
सदेवासुरगनधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद्भूमिर्धरिष्यति ॥ ३.२९२.५० ॥
เทวดา อสูร คนธรรพ์ ยักษ์ รากษส และนาค ทุกโลกจะกล่าวถึงท่าน ตราบเท่าที่แผ่นดินยังคงอยู่
3.292.51
इत्येवमुक्त्वाऽनुज्ञाप्यरामं शस्त्रभृतांवरम् ।
संपूज्यापाक्रमत्तेन रथेनादित्यवर्चसा ॥ ३.२९२.५१ ॥
เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว ก็ขอลาพระราม ผู้เป็นยอดของผู้ถือศาสตรา และถวายความเคารพแล้ว จึงออกเดินทางไปด้วยรถศึกนั้นซึ่งรุ่งเรืองดุจดวงอาทิตย์
3.292.52
ततःसीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह ।
सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः ॥ ३.२९२.५२ ॥
จากนั้น พระรามให้พระสีดาเดินนำหน้า แล้วเสด็จไปพร้อมกับพระลักษมณ์ มีสุครีพเป็นผู้นำ และมีวานรทั้งหมดติดตามไปด้วย
3.292.53
विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः ।
संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम् ॥ ३.२९२.५३ ॥
ทรงจัดการคุ้มกันในลงกา โดยมีวิภีษณะเป็นผู้นำหน้า แล้วทรงข้ามมหาสมุทรซึ่งเป็นที่อยู่ของสัตว์ทะเลกลับไปอีกครั้งด้วยสะพานนั้น
3.292.54
पुष्पकेण विसानन खेचरेण विराजता ।
कामगेन यथामुख्यैरमात्यैः संवृतो वसी ॥ ३.२९२.५४ ॥
ทรงประทับในปุษปกะ รถอากาศที่รุ่งเรืองและไปได้ตามใจปรารถนา ล้อมรอบด้วยอำมาตย์ผู้สำคัญ ผู้ควบคุมตนได้แล้วเสด็จไป
3.292.55
ततस्तीरे समुद्रस्यं यत्रशिश्य स पार्थिवः ।
तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः ॥ ३.२९२.५५ ॥
จากนั้นบนฝั่งมหาสมุทร ที่กษัตริย์เคยบรรทมอยู่ ผู้มีจิตใจชอบธรรมก็ประทับอยู่ที่นั่นพร้อมกับวานรทั้งหมด
3.292.56
अथैनान्राघवः काले समानीयाभिपूज्य च ।
विसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः ॥ ३.२९२.५६ ॥
ครั้นถึงเวลา พระราฆวะทรงเรียกเหล่าวานรมาถวายความเคารพ และทรงให้ความพอพระทัยด้วยอัญมณีโดยทั่วกันแล้ว จึงทรงอนุญาตให้กลับไป
3.292.57
गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च ।
सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्दां पुनरागमत् ॥ ३.२९२.५७ ॥
เมื่อบรรดาวานรผู้เป็นใหญ่ และพวกโคปุจฉะกับฤกษ์ได้จากไปแล้ว พระรามพร้อมด้วยสุครีพก็เสด็จกลับมายังกิษกินธา
3.292.58
विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा ।
पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन्वनम् ॥ ३.२९२.५८ ॥
จากนั้น พระรามพร้อมด้วยสุครีพ มีวิภีษณะตามเสด็จ ทรงขึ้นปุษปกวิมาน เสด็จไปพลางทรงชี้ให้พระไวเทหีทอดพระเนตรป่า
3.292.59
किष्किन्धां तु समासाद्यरामः प्रहरतांवरः ।
अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ३.२९२.५९ ॥
เมื่อเสด็จถึงกิษกินธา พระรามผู้เป็นยอดนักรบ ทรงอภิเษกองคทให้เป็นรัชทายาท เพราะท่านได้กระทำกิจสำเร็จแล้ว
3.292.60
ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह ।
यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥ ३.२९२.६० ॥
จากนั้น พระรามพร้อมด้วยพวกเขาและพระลักษมณ์ ก็เสด็จไปยังนครของพระองค์ตามทางเดิมที่เคยมา
3.292.61
अयोध्यां स समासाद्यपुरीं राष्ट्रपतिस्ततः ।
भरताय हनूमन्तं दूतं प्रास्थापयद्द्रुतम् ॥ ३.२९२.६१ ॥
เมื่อมาถึงกรุงอโยธยาแล้ว พระผู้ปกครองแผ่นดินจึงส่งหนุมานไปเป็นทูตถึงภรตโดยเร็ว
3.292.62
लक्षयित्वेङ्गितं सर्वंप्रियं तस्मै निवेद्य वै ।
वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपाविशत् ॥ ३.२९२.६२ ॥
เมื่อทรงสังเกตท่าทางทั้งหมดและแจ้งข่าวดีแก่ภรตแล้ว เมื่อโอรสของพระวายุกลับมาอีกครั้ง พระองค์จึงประทับอยู่ที่นนทิครามพระอาศรม
3.292.63
सतत्रमलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् ।
नन्दिग्रामगतंरामः सशत्रुघ्नं सराघवः।
अग्रतःपादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने ॥ ३.२९२.६३ ॥
ที่นั่น พระรามพร้อมด้วยพระศัตรุฆนะและพระราฆวะ ทอดพระเนตรเห็นภรตที่ไปอยู่ ณ นนทิคราม ร่างกายเปรอะด้วยฝุ่นและนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้ ประทับอยู่บนอาสนะ โดยวางรองเท้าไว้ข้างหน้า
3.292.64
समेत्यभरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् ।
राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ ॥ ३.२९२.६४ ॥
เมื่อได้พบกับภรตและพระศัตรุฆนะแล้ว ราฆวะผู้กล้าหาญพร้อมด้วยเสามิตริก็ทรงยินดี โอ้ยอดวงศ์ภรตะ
3.292.65
ततो भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा ।
वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः ॥ ३.२९२.६५ ॥
ครั้งนั้น ภรตและศัตรุฆนะได้มาพบกับพี่ใหญ่ และทั้งสองก็เกิดความปีติยินดียิ่งเมื่อได้เห็นไวเทหี
3.292.66
तस्मै तद्भरतो राज्यमागतायातिसत्कृतम् ।
न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा ॥ ३.२९२.६६ ॥
ภรตได้มอบราชสมบัติที่ได้รับความไว้วางใจจากพี่ชายคืนแก่พระองค์ผู้เสด็จกลับมา ด้วยความเคารพอย่างยิ่ง ด้วยความจงรักภักดี และด้วยความปีติอันสูงสุด
3.292.67
ततस्तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रेऽभिजितेऽहनि ।
वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम् ॥ ३.२९२.६७ ॥
จากนั้น ภายใต้นักษัตรไวษณพ ในวันอภิชิต วสิษฐะและวามเทวะร่วมกันอภิเษกวีรบุรุษพระองค์นั้น
3.292.68
सोभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम् ।
विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद्गृहान्प्रति ॥ ३.२९२.६८ ॥
เมื่อทรงได้รับการอภิเษกแล้ว พระองค์ทรงส่งสุครีพผู้เป็นยอดแห่งวานร พร้อมด้วยมิตรสหาย และวิภีษณะผู้เป็นวงศ์ของปุลัสตยะ กลับไปยังบ้านเมืองของตน
3.292.69
अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ ।
समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ॥ ३.२९२.६९ ॥
ทรงให้เกียรติทั้งสองด้วยรัตนะต่าง ๆ ทั้งสองมีความยินดีและปีติ เมื่อจัดการสิ่งที่ต้องทำเรียบร้อยแล้ว จึงส่งทั้งสองไปด้วยความเศร้าโศก
3.292.70
पुष्पकं च विमानं तत्पूजयित्वा स राघवः ।
प्रादाद्वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ॥ ३.२९२.७० ॥
พระราฆวะผู้เป็นความยินดีของวงศ์รฆุทรงบูชาวิมานปุษบกะนั้นแล้ว ด้วยความรักใคร่ ทรงถวายแก่ไวศรวณะเองนั่นแหละ
3.292.71
ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु ।
शताश्वमेधानाजह्रे जारूथ्यान्स निरर्गलान् ॥ ३.२९२.७१ ॥
จากนั้น พร้อมด้วยเทวฤๅษี ตามลำแม่น้ำโคมตี พระองค์ผู้สืบวงศ์ชารูถยะได้ประกอบอัศวเมธร้อยครั้งโดยไม่มีอุปสรรค