महाभारत · अध्याय 3.294
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.294.1
नात्मानमनुशोचामि नेमान्भ्रातॄन्महामुने ।
हरणं चापि राज्यस् यथेमां द्रुपदात्मजाम् ॥ ३.२९४.१ ॥
हे महामुने, मी स्वतःसाठी, या बांधवांसाठी किंवा राज्यहरणासाठी शोक करत नाही; द्रुपदकन्येसाठीच मी शोक करतो.
3.294.2
द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम् ।
जयद्रथेन चपुनर्वनाच्चापि हृता बलात् ॥ ३.२९४.२ ॥
द्यूतात दुष्टांनी आम्हांस क्लेश दिले; कृष्णेने आम्हांला तारले. पुढे जयद्रथाने वनातून बळजबरीने तिचे हरण केले.
3.294.3
अस्ति सीमन्तिनी काचिद्दृष्टपूर्वाऽपिवा श्रुता ।
पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा ॥ ३.२९४.३ ॥
या द्रुपदकन्येसारखी पतिव्रता आणि महाभागा अशी एखादी सीमंतिनी पूर्वी पाहिली किंवा ऐकली आहे का?
3.294.4
शृणु राजन्कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर ।
सर्वमेतद्यथाप्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया ॥ ३.२९४.४ ॥
हे राजा युधिष्ठिरा, कुलस्त्रियांचे महाभाग्य ऐक; राजकन्या सावित्रीला हे सर्व जसे प्राप्त झाले तसे ऐक.
3.294.5
आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः ।
ब्रह्मण्यश्चमहात्मा च सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ३.२९४.५ ॥
मद्र देशात धर्मात्मा, परम धार्मिक, ब्राह्मणनिष्ठ, महात्मा, सत्यसंध आणि जितेंद्रिय असा एक राजा होता.
3.294.6
यज्वा दानपतिर्दक्षः पौरजानपदप्रियः ।
पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम सर्वभूतहिते रतः ॥ ३.२९४.६ ॥
तो यज्ञकर्ता, दानपती, दक्ष, नगरवासी व ग्रामवासींना प्रिय आणि सर्व प्राण्यांच्या हितात रत असा अश्वपती नावाचा राजा होता.
3.294.7
क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः ।
अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान् ॥ ३.२९४.७ ॥
तो क्षमाशील, अपत्यहीन, सत्यवादी आणि इंद्रियजयी होता; परंतु वय उलटल्यावर त्याला संताप झाला.
3.294.8
अपत्योत्पादनार्थं च तीव्रं नियममास्थितः ।
काले परिमिताहारो ब्रहमचारी जितेन्द्रियः ॥ ३.२९४.८ ॥
अपत्योत्पत्तीसाठी त्याने कठोर नियम स्वीकारला; योग्य वेळी मोजका आहार घेत, ब्रह्मचारी आणि इंद्रियजयी राहिला.
3.294.9
हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम ।
षष्ठेषष्ठे तदाकाले बभूव मितमोजनः ॥ ३.२९४.९ ॥
हे राजश्रेष्ठा! त्याने सावित्रीसाठी लाख आहुती अर्पण केल्या; सहाव्या सहाव्या वेळी तो मोजके अन्न घेणारा झाला.
3.294.10
एतेन नियमेनासीद्वर्षाण्यष्टादशैव तु ।
पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात् ॥ ३.२९४.१० ॥
या नियमाने अठरा वर्षे गेली; अठरावे वर्ष पूर्ण झाल्यावर सावित्री संतुष्ट झाली.
3.294.11
रूपिणी तु तदा राजन्दर्शयामास तं नृपम् ।
अग्निहोत्रात्समुत्थाय हर्षेण महताऽन्विता ॥ ३.२९४.११ ॥
हे राजा! तेव्हा तिने रूप धारण करून, अग्निहोत्रातून उठून, महान हर्षाने त्या राजाला दर्शन दिले.
3.294.12
उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा ।
सा तमश्वपतिं राजन्सावित्री नियमे स्थितम् ॥ ३.२९४.१२ ॥
तेव्हा वरदायिनी सावित्री त्या राजाला म्हणाली. हे राजा! नियमात स्थित असलेल्या त्या अश्वपतीला सावित्री बोलली.
3.294.13
ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन रच ।
सर्वात्मना च भक्त्या च तुष्टाऽस्मि तव पार्थिवाः ॥ ३.२९४.१३ ॥
शुद्ध ब्रह्मचर्य, संयम, नियम आणि सर्वात्मभावाने केलेल्या भक्तीने मी तुझ्यावर प्रसन्न झाले आहे, हे राजा.
3.294.14
वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यदीप्सितम् ।
न प्रामादश्च धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथंचन ॥ ३.२९४.१४ ॥
हे अश्वपती, मद्रराजा, तुला जे हवे ते वर म्हणून माग. धर्माच्या बाबतीत कोणत्याही प्रकारे हलगर्जीपणा करू नये.
3.294.15
अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया ।
पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः ॥ ३.२९४.१५ ॥
धर्माच्या इच्छेने संततीसाठी मी हा प्रयत्न आरंभला. हे देवी, माझे अनेक पुत्र कुलाचे पालन करणारे होवोत.
3.294.16
तुष्टाऽसि यदि मे देवि वरमेतं वृणोम्यहम् ।
संतां परमो धर्म इत्याहुर्मां द्विजातयः ॥ ३.२९४.१६ ॥
हे देवी, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर हाच वर मी निवडतो. संतती हाच परम धर्म आहे असे द्विज म्हणतात.
3.294.17
पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव ।
ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै भगवांस्ते पितामहः ॥ ३.२९४.१७ ॥
हे राजा, तुझा हा अभिप्राय मी आधीच जाणला होता. म्हणूनच पुत्रासाठी तुझे पूजनीय पितामह मला म्हणाले होते.
3.294.18
प्रसादाच्चैव तस्मात्ते स्वयं विहितवत्यहम् ।
कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ ३.२९४.१८ ॥
तुझ्या त्याच कृपेने मी स्वतःच हे योजले आहे. हे सौम्या, लवकरच तेजस्विनी कन्या तुला होईल.
3.294.19
उत्तरं च न ते किंचिद्व्याहर्तव्यं कथंचन ।
पितामहनियोगेन तुष्टा ह्येतद्ब्रवीमि ते ॥ ३.२९४.१९ ॥
तू कोणत्याही प्रकारे उत्तर देऊ नयेस. पितामहांच्या आज्ञेने समाधानी होऊनच मी हे तुला सांगते.
3.294.20
स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः ।
प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेतद्भविष्यति
ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः। ॥ ३.२९४.२० ॥
राजाने 'तसेच होवो' असे म्हणून सावित्रीचे वचन मान्य केले आणि पुन्हा तिला प्रसन्न केले; हे लवकरच होईल. मग प्रसन्न मनाचे उरलेले लोक त्या महात्म्याला स्वीकारून...
3.294.21
अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वपुरं नृपः ।
स्वराज्ये चावसद्बीरः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ ३.२९४.२१ ॥
सावित्री अंतर्धान पावल्यावर राजा आपल्या नगरात गेला. तो वीर आपल्या राज्यात राहून धर्माने प्रजेचे पालन करू लागला.
3.294.22
कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतब्रतः ।
ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां कगर्भमादधे ॥ ३.२९४.२२ ॥
काही काळ लोटल्यानंतर नियमव्रती त्या राजाने आपल्या ज्येष्ठ, धर्मचारिणी पट्टराणीच्या ठायी गर्भ धारण केला.
3.294.23
राजपुत्र्यास्तु गर्भः स मानव्या भरतर्षभ ।
व्यर्धतं तदा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे ॥ ३.२९४.२३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! राजकन्या (मानव्या)चा तो गर्भ तेव्हा शुक्ल पक्षात आकाशातील तारापती चंद्रासारखा वाढू लागला.
3.294.24
प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम् ।
क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे च नृपसत्तमः ॥ ३.२९४.२४ ॥
काळ आल्यावर तिने कमलनयना कन्येला जन्म दिला; नृपश्रेष्ठ राजाने आनंदित होऊन तिचे संस्कार केले.
3.294.25
सावित्र्या प्रीतया दत्ता साव्त्र्या द्दुतया ह्यपि ।
सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता ॥ ३.२९४.२५ ॥
सावित्री देवीच्या प्रसन्न कृपेने आणि त्वरित दिली गेल्याने, ब्राह्मणांनी व पित्याने तिचे नाव सावित्री ठेवले.
3.294.26
सा विग्रहवतीव श्रीव्यवर्धत नृपात्मजा ।
कालेन चापि सा कन्या यौवनस्ता बभूव ह ॥ ३.२९४.२६ ॥
ती राजकन्या जणू मूर्तिमंत लक्ष्मीप्रमाणे वाढली; कालांतराने ती कन्या यौवनवती झाली.
3.294.27
तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीमिव ।
प्राप्तेयं रदेवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः ॥ ३.२९४.२७ ॥
सुंदर कंबर व विशाल नितंब असलेली, सोन्याच्या प्रतिमेसारखी तिला पाहून, ही देवकन्याच आली आहे असे लोकांना वाटले.
3.294.28
तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः ॥ ३.२९४.२८ ॥
कमळाच्या पाकळ्यांसारखे नेत्र असलेल्या, तेजाने तळपणाऱ्या त्या कन्येचे कोणीही वरण केले नाही; तिच्या तेजानेच सर्वजण मागे सरले.
3.294.29
अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य सा ।
हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयामास पर्वणि ॥ ३.२९४.२९ ॥
मग उपवास करून, डोक्यावरून स्नान करून, ती देवतेजवळ गेली; विधिपूर्वक अग्नीत आहुती देऊन, पर्वदिनी तिने ब्राह्मणांकडून मंत्रपठण करवले.
3.294.30
पितुः समीपमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी ॥ ३.२९४.३० ॥
ती देवी जणू रूप धारण केलेली श्रीच होती; ती पित्याजवळ गेली.
3.294.31
साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च ।
कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वमास्थिता ॥ ३.२९४.३१ ॥
तिने वडिलांच्या चरणांना वंदन केले, आधी इतर वडिलधाऱ्यांना कळवून, हात जोडून ती सुंदर कमरेची कन्या राजाजवळ उभी राहिली.
3.294.32
यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम् ।
अयाच्यमानां च वरैर्नृपतिर्दुःखितोऽभवत् ॥ ३.२९४.३२ ॥
यौवनात असलेली, देवरूपिणी अशी आपली कन्या पाहून, वरांकडून मागणी न होत असल्याचे पाहून राजा दुःखी झाला.
3.294.33
पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्वृणोति माम् ।
स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः ॥ ३.२९४.३३ ॥
कन्ये, तुझ्या विवाहाची वेळ आली आहे, पण कोणी मला निवडत नाही. तुझ्यासारखे गुण असलेला पती तूच शोध.
3.294.34
प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम ।
विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ॥ ३.२९४.३४ ॥
ज्या पुरुषाची तू इच्छा करशील, त्याची माहिती तू मला द्यावी; विचार करून मी तुला देईन. तुला हवा तसा वर तू निवड.
3.294.35
श्रुतं हि धर्मशास्त्रेषु पठ्यमानं द्विजातिभिः ।
तथा त्वमपिकल्याणि गदतो मे वचः शृणु ॥ ३.२९४.३५ ॥
धर्मशास्त्रांमध्ये द्विजांकडून म्हटले जाते ते तूही ऐकले असेल. हे कल्याणी, मी सांगतो ते ऐक.
3.294.36
अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः ।
मृते पितरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता ॥ ३.२९४.३६ ॥
कन्या न देणारा पिता निंद्य म्हटला जातो, आणि विवाह न करणारा पतीही. पिता मरण पावल्यावर आईचे रक्षण न करणारा पुत्र निंद्य म्हटला जातो.
3.294.37
इदं मे वचनं क्षुत्वा भर्तुरन्वेषणे न्वर ।
देवतानां यथा याच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥ ३.२९४.३७ ॥
माझे हे वचन ऐकून पतीच्या शोधात लवकर प्रवृत्त हो; देवतांपुढे मी याचना करण्यायोग्य होऊ नये असे कर.
3.294.38
एवमुक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्च मन्त्रिणः ।
व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतां चेत्यचोदयत् ॥ ३.२९४.३८ ॥
अशा प्रकारे कन्येला आणि वृद्ध मंत्र्यांना सांगून, अनुचरांना आज्ञा देऊन, 'जा' असे म्हणून प्रेरित केले.
3.294.39
साऽभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी ।
पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ॥ ३.२९४.३९ ॥
ती मनस्विनी लाजल्यासारखी पित्याच्या चरणांना वंदन करून, पित्याचे वचन जाणून, विचार न करता निघून गेली.
3.294.40
सा हैमं रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैर्वृता ।
तपोवनानिरम्याणि राजर्षीणां जगाम ह ॥ ३.२९४.४० ॥
ती सोन्याच्या रथात बसून, वृद्ध मंत्र्यांनी वेढलेली, राजर्षींच्या रमणीय तपोवनांत गेली.
3.294.41
मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवादनम् ।
वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ॥ ३.२९४.४१ ॥
तेथे मान्य वृद्धांच्या चरणांना वंदन करून, हे तात, ती क्रमाने सर्व वनांत गेली.
3.294.42
एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा ।
कुर्वी द्विजमुख्यानां तंतं देशं जगाम ह ॥ ३.२९४.४२ ॥
अशा प्रकारे सर्व तीर्थांवर धनदान करीत, राजकन्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांसाठी प्रत्येक देशात गेली.