મહાભારત · અધ્યાય 3.297
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.297.1
ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन ।
प्राप्तः स कालो मर्व्यं यत्रसत्यवता नृप ॥ ३.२९७.१ ॥
ઘણા દિવસો વીત્યા પછી, હે રાજન, સત્યવાનના મૃત્યુનો એ સમય આવી પહોંચ્યો.
3.297.2
गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसदिवसे गते ।
यद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ॥ ३.२९७.२ ॥
દિવસો વીતતા ગયા, ગણતરી કરતી સાવિત્રીના હૃદયમાં નારદે કહેલું વચન સદા રહેતું હતું.
3.297.3
चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भामिनी ।
व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽभवत् ॥ ३.२९७.३ ॥
'ચોથા દિવસે મરવાનું છે' એમ વિચારીને, એ તેજસ્વિની ત્રણ રાત્રિનું વ્રત લઈ દિવસ-રાત સ્થિર રહી.
3.297.4
त्रयोदश्यां चोपवासं प्रतिपत्सु च पारणम् ।
आयुष्यं वर्धते भर्तुर्व्रतेनानि भारत ॥ ३.२९७.४ ॥
તેરસે ઉપવાસ અને પ્રતિપદાએ પારણ — આ વ્રતથી પતિનું આયુષ્ય વધે છે, હે ભારત.
3.297.5
तं श्रुत्वा रकनियमं तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः ।
उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन् ॥ ३.२९७.५ ॥
તેનું વ્રતનિયમ સાંભળીને રાજા અત્યંત દુઃખી થયો; ઊભો થઈ સાવિત્રીને સાંત્વના આપતાં બોલ્યો.
3.297.6
अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयाऽऽरब्धो नृपात्मजे ।
तिसृणां वसतीनां हि स्तानं परमदुश्चरम् ॥ ३.२९७.६ ॥
હે રાજકુમારી, તેં આ અતિ કઠોર આરંભ કર્યો છે; ત્રણ રાત્રિનું વ્રત અને સ્નાન અત્યંત દુષ્કર છે.
3.297.7
न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम् ।
व्यसंसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम् ॥ ३.२९७.७ ॥
હે તાત, સંતાપ ન કરવો. હું આ વ્રત પૂર્ણ કરીશ. આ વ્રત સંકલ્પથી જ આરંભાયું છે, અને સંકલ્પ જ તેનું કારણ છે.
3.297.8
व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन ।
पारयस्वेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत् ॥ ३.२९७.८ ॥
'વ્રત તોડી નાખ' એમ તને કહેવાની શક્તિ મારામાં કોઈ પણ રીતે નથી. 'પૂર્ણ કર' એ જ મારા જેવાએ કહેવું યોગ્ય વચન છે.
3.297.9
एवमुक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः ।
तिष्ठन्ती चैव सावित्री काण्ठभूतेव लक्ष्यते ॥ ३.२९७.९ ॥
આમ કહીને મહામના દ્યુમત્સેન મૌન થઈ ગયા. ઊભી રહેલી સાવિત્રી લાકડા જેવી સ્તબ્ધ દેખાતી હતી.
3.297.10
श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ ।
दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ ३.२९७.१० ॥
હે ભરતર્ષભ, પતિના મૃત્યુનો દિવસ આવતી કાલે હતો ત્યારે દુઃખથી ભરેલી ઊભી રહેલી સાવિત્રીની તે રાત્રિ વીતી ગઈ.
3.297.11
अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् ।
युगमात्रोदिते सूर्येकृत्वा पौर्वाङ्णिकीः क्रियाः ॥ ३.२९७.११ ॥
'આજ એ દિવસ છે' એમ વિચારીને, પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આહુતિ આપીને, સૂર્ય એક યુગમાત્ર (એક હાથ) ઊંચો થતાં પૂર્વાહ્નની ક્રિયાઓ કરીને.
3.297.12
व्रतं समाप्यसावित्री स्नात्वा शुद्धा यशस्विनी ।
ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरमेव च।
अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ॥ ३.२९७.१२ ॥
વ્રત પૂર્ણ કરીને, સ્નાન કરીને શુદ્ધ અને યશસ્વિની સાવિત્રીએ પછી સર્વ દ્વિજો, વૃદ્ધો, સાસુ અને સસરાને ક્રમશઃ પ્રણામ કરીને, હાથ જોડી સંયમપૂર્વક ઊભી રહી.
3.297.13
अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः ।
ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ ३.२९७.१३ ॥
તપોવનમાં રહેતા સર્વ તપસ્વીઓએ સાવિત્રી માટે હિતકારી અને શુભ અવૈધવ્યના આશીર્વાદ કહ્યા.
3.297.14
एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा ।
मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनी ॥ ३.२९७.१४ ॥
'એમ જ થાઓ' એમ કહીને ધ્યાનયોગમાં લીન સાવિત્રીએ એ સર્વ વચનો મનથી સ્વીકાર્યાં.
3.297.15
तं कालं तं मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा ।
यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥ ३.२९७.१५ ॥
તે સમય અને તે મુહૂર્તની પ્રતીક્ષા કરતી રાજકુમારી, નારદનાં વચનોનું ચિંતન કરતી અત્યંત દુઃખી થઈ.
3.297.16
ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम् ।
एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ ३.२९७.१६ ॥
ત્યારે સાસુ અને સસરાએ એકાંતમાં બેઠેલી તે રાજકુમારીને પ્રેમથી આ વચનો કહ્યાં, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
3.297.17
व्रतं यथोपदिष्टं तु तथा तत्पारितं त्वया ।
आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम् ॥ ३.२९७.१७ ॥
જેમ વ્રત ઉપદેશાયું હતું તેમ તેં તે પૂર્ણ કર્યું છે. ભોજનનો સમય આવી ગયો છે, હવે પછી જે કરવાનું હોય તે કર.
3.297.18
अस्तं गते मयाऽऽदित्ये भोक्तव्यं कृतकामया ।
एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया ॥ ३.२९७.१८ ॥
સૂર્ય આથમ્યા પછી, મારી કામના પૂર્ણ થયા બાદ મારે ભોજન કરવું. આ મારા હૃદયનો સંકલ્પ છે અને આ નિયમ મેં કર્યો છે.
3.297.19
एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति ।
स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम् ॥ ३.२९७.१९ ॥
આ રીતે ભોજન વિશે સાવિત્રી સાથે વાત કરતા, સત્યવાન ખભા પર કુહાડી લઈને વન તરફ નીકળ્યો.
3.297.20
सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि ।
सह त्वया गमिष्यामि न हित्वां हातुमुत्सहे ॥ ३.२९७.२० ॥
સાવિત્રીએ પતિને કહ્યું: "તારે એકલા જવું યોગ્ય નથી. હું તારી સાથે આવીશ; તને છોડવાની મારી ઇચ્છા નથી."
3.297.21
वनं न गतपूर्वं ते दुःख पन्थाश्च भामिनि ।
व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ॥ ३.२९७.२१ ॥
હે ભામિની! તું અગાઉ ક્યારેય વનમાં ગઈ નથી; રસ્તો પણ દુઃખદાયક છે. વ્રત અને ઉપવાસથી દુર્બળ થયેલી તું પગપાળા કેવી રીતે જઈશ?
3.297.22
उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः ।
गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न माऽर्हसि ॥ ३.२९७.२२ ॥
ઉપવાસથી મને થાક કે શ્રમ નથી. જવા માટે હું ઉત્સાહિત છું; મને રોકવી તને યોગ્ય નથી.
3.297.23
यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रयम् ।
मम त्वामन्त्रय गुरून्न मां दोषः स्पृशेदयम् ॥ ३.२९७.२३ ॥
જો તું જવા ઉત્સાહિત છે, તો હું તારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરીશ. પણ વડીલોની અનુમતિ લે; જેથી આ દોષ મને ન લાગે.
3.297.24
साऽभिवाद्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता ।
अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ॥ ३.२९७.२४ ॥
મહાવ્રતા સાવિત્રીએ સાસુ-સસરાને પ્રણામ કરીને કહ્યું: "મારા પતિ ફળ ખાવા માટે આ મહાવનમાં જાય છે."
3.297.25
इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह ।
अनेन सह निर्गन्तुं न मेऽद्य विरहः क्षमः ॥ ३.२९७.२५ ॥
સાસુ-સસરાની અનુમતિ હોય તો હું આમની સાથે જવા ઇચ્છું છું; આજે આમનો વિરહ મને સહન નહીં થાય.
3.297.26
गुर्वग्निहोत्रार्तकृतेप्रस्थितश्च सुतस्तव ।
न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम् ॥ ३.२९७.२६ ॥
તમારો પુત્ર ગુરુના અગ્નિહોત્ર અને દુઃખીઓની સેવા માટે પ્રસ્થાન કરી ચૂક્યો છે; તેને રોકવો નહીં, નહીંતર તે વનમાં ચાલ્યો જશે.
3.297.27
संवत्सरः किंचिदूनो न निष्क्रान्ताऽहमाश्रमात् ।
वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ॥ ३.२९७.२७ ॥
એક વર્ષથી થોડો ઓછો સમય થયો છે, હું આશ્રમની બહાર નીકળી નથી; ખીલેલું વન જોવાનું મને બહુ કુતૂહલ છે.
3.297.28
यदा प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नाषु मम ।
नानयाऽभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्वं स्मराम्यहम् ॥ ३.२९७.२८ ॥
પિતાએ સાવિત્રીને મારી પુત્રવધૂ તરીકે આપી ત્યારથી, તેણે કોઈ યાચના જેવું કંઈ પહેલાં કહ્યું હોય એવું મને યાદ નથી.
3.297.29
तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः ।
अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ॥ ३.२९७.२९ ॥
તેથી આ વહુને તેની ઇચ્છા પ્રમાણે મનોરથ મળો; પુત્રી, સત્યવાનના માર્ગમાં સાવધાની રાખવી જોઈએ.
3.297.30
उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी ।
सहभर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ॥ ३.२९७.३० ॥
બંનેની અનુમતિ મેળવીને તે યશસ્વિની પતિ સાથે ચાલી ગઈ; હસતી હોય તેમ, પણ હૃદયમાં દુઃખી થઈને.
3.297.31
सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः ।
मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ॥ ३.२९७.३१ ॥
વિશાળ નયનોવાળી તેણે ચારે બાજુ વિચિત્ર અને રમણીય, મોરના ટોળાંથી ભરેલાં વનો જોયાં.
3.297.32
नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान् ।
सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधूरं वचः ॥ ३.२९७.३२ ॥
પુણ્યજળ વહેવડાવતી નદીઓ અને ખીલેલા શ્રેષ્ઠ પર્વતો જુઓ, એમ સત્યવાને મધુર વચનથી સાવિત્રીને કહ્યું.
3.297.33
नीरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता ।
मृतमेव हिं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ॥ ३.२९७.३३ ॥
નિર્દોષ તે પતિને દરેક સ્થિતિમાં જોતી રહી, અને તે સમયે મુનિનું વચન યાદ કરીને તેણે તેને ખરેખર મૃત માન્યો.
3.297.34
अनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी ।
द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ॥ ३.२९७.३४ ॥
પતિને અનુસરતી તે મૃદુ ચાલે ચાલી ગઈ; જાણે હૃદયના બે ભાગ કરીને તે સમયને જોતી હોય.