महाभारत · अध्याय 3.297
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.297.1
ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन ।
प्राप्तः स कालो मर्व्यं यत्रसत्यवता नृप ॥ ३.२९७.१ ॥
पुष्कळ दिवस उलटल्यानंतर, हे राजा, सत्यवानाच्या मृत्यूचा तो समय आला.
3.297.2
गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसदिवसे गते ।
यद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ॥ ३.२९७.२ ॥
दिवस एकामागून एक जात असताना, मोजणी करणाऱ्या सावित्रीच्या हृदयात नारदांनी सांगितलेले वचन सदैव राहत होते.
3.297.3
चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भामिनी ।
व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽभवत् ॥ ३.२९७.३ ॥
'चौथ्या दिवशी मरण येणार' असा विचार करून, त्या तेजस्विनीने तीन रात्रींचे व्रत धरले आणि दिवसरात्र स्थिर राहिली.
3.297.4
त्रयोदश्यां चोपवासं प्रतिपत्सु च पारणम् ।
आयुष्यं वर्धते भर्तुर्व्रतेनानि भारत ॥ ३.२९७.४ ॥
त्रयोदशीला उपवास आणि प्रतिपदेला पारण — या व्रताने पतीचे आयुष्य वाढते, हे भारता.
3.297.5
तं श्रुत्वा रकनियमं तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः ।
उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन् ॥ ३.२९७.५ ॥
तिचे व्रतनियम ऐकून राजा अत्यंत दुःखी झाला; उठून सावित्रीला समजावत म्हणाला.
3.297.6
अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयाऽऽरब्धो नृपात्मजे ।
तिसृणां वसतीनां हि स्तानं परमदुश्चरम् ॥ ३.२९७.६ ॥
हे राजकन्ये, तू हे अतिशय कठोर व्रत आरंभिले आहेस; तीन रात्रींचे व्रत आणि स्नान अत्यंत कठीण आहे.
3.297.7
न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम् ।
व्यसंसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम् ॥ ३.२९७.७ ॥
हे तात, संताप करू नये. मी हे व्रत पूर्ण करीन. हे व्रत निश्चयानेच आरंभले आहे, आणि निश्चयच त्याचे कारण आहे.
3.297.8
व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन ।
पारयस्वेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत् ॥ ३.२९७.८ ॥
'व्रत मोड' असे तुला सांगण्याची शक्ती मला कोणत्याही प्रकारे नाही. 'पूर्ण कर' हेच माझ्यासारख्याने बोलणे योग्य आहे.
3.297.9
एवमुक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः ।
तिष्ठन्ती चैव सावित्री काण्ठभूतेव लक्ष्यते ॥ ३.२९७.९ ॥
असे बोलून महामनस्क द्युमत्सेन गप्प बसले. उभी असलेली सावित्री लाकडासारखी निश्चल दिसत होती.
3.297.10
श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ ।
दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ ३.२९७.१० ॥
हे भरतर्षभा, पतीच्या मृत्यूचा दिवस उजाडल्यावर दुःखाने व्याकुळ उभ्या असलेल्या सावित्रीची ती रात्र सरली.
3.297.11
अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् ।
युगमात्रोदिते सूर्येकृत्वा पौर्वाङ्णिकीः क्रियाः ॥ ३.२९७.११ ॥
'आजच तो दिवस' असा विचार करून, प्रज्वलित अग्नीत आहुती देऊन, सूर्य एक युगमात्र (एक हात) वर आल्यावर पूर्वाह्नाची कर्मे करून.
3.297.12
व्रतं समाप्यसावित्री स्नात्वा शुद्धा यशस्विनी ।
ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरमेव च।
अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ॥ ३.२९७.१२ ॥
व्रत पूर्ण करून, स्नान करून शुद्ध व यशस्विनी सावित्री नंतर सर्व द्विजांना, वृद्धांना, सासूला व सासऱ्यांना क्रमाने वंदन करून, हात जोडून संयमाने उभी राहिली.
3.297.13
अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः ।
ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ ३.२९७.१३ ॥
तपोवनात राहणाऱ्या सर्व तपस्व्यांनी सावित्रीसाठी हितकारक आणि शुभ अवैधव्याचे आशीर्वाद दिले.
3.297.14
एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा ।
मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनी ॥ ३.२९७.१४ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून ध्यानयोगात तल्लीन झालेल्या सावित्रीने ती सर्व वचने मनाने स्वीकारली.
3.297.15
तं कालं तं मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा ।
यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥ ३.२९७.१५ ॥
त्या काळाची आणि त्या मुहूर्ताची प्रतीक्षा करणारी राजकन्या नारदाचे शब्द आठवत अत्यंत दुःखी झाली.
3.297.16
ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम् ।
एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ ३.२९७.१६ ॥
तेव्हा सासू व सासरे एकांतात बसलेल्या त्या राजकन्येला प्रेमाने हे शब्द म्हणाले, हे भरतश्रेष्ठा.
3.297.17
व्रतं यथोपदिष्टं तु तथा तत्पारितं त्वया ।
आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम् ॥ ३.२९७.१७ ॥
सांगितल्याप्रमाणे तू व्रत पूर्ण केले आहेस. भोजनाची वेळ झाली आहे, आता पुढे जे करायचे ते कर.
3.297.18
अस्तं गते मयाऽऽदित्ये भोक्तव्यं कृतकामया ।
एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया ॥ ३.२९७.१८ ॥
सूर्यास्तानंतर, माझी इच्छा पूर्ण झाल्यावरच मी भोजन करीन. हा माझ्या हृदयाचा निश्चय आहे, आणि हा संकल्प मी केला आहे.
3.297.19
एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति ।
स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम् ॥ ३.२९७.१९ ॥
अशा प्रकारे भोजनाविषयी सावित्रीशी बोलत असताना, सत्यवान खांद्यावर कुऱ्हाड घेऊन वनाकडे निघाला.
3.297.20
सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि ।
सह त्वया गमिष्यामि न हित्वां हातुमुत्सहे ॥ ३.२९७.२० ॥
सावित्री पतीला म्हणाली: "तू एकटा जाणे योग्य नाही. मी तुझ्यासोबत येईन; तुला सोडून राहण्याची माझी इच्छा नाही."
3.297.21
वनं न गतपूर्वं ते दुःख पन्थाश्च भामिनि ।
व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ॥ ३.२९७.२१ ॥
हे भामिनी! तू पूर्वी कधीही वनात गेली नाहीस; वाटही दुःखदायक आहे. व्रत आणि उपवासांनी कृश झालेली तू पायी कशी जाशील?
3.297.22
उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः ।
गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न माऽर्हसि ॥ ३.२९७.२२ ॥
उपवासामुळे मला थकवा नाही, श्रमही नाहीत. जाण्यासाठी मी उत्सुक आहे; मला अडवणे तुला योग्य नाही.
3.297.23
यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रयम् ।
मम त्वामन्त्रय गुरून्न मां दोषः स्पृशेदयम् ॥ ३.२९७.२३ ॥
तुला जाण्याची उत्सुकता असेल तर मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन. पण वडीलधाऱ्यांची परवानगी घे; म्हणजे हा दोष मला लागणार नाही.
3.297.24
साऽभिवाद्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता ।
अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ॥ ३.२९७.२४ ॥
महाव्रता सावित्री सासू-सासऱ्यांना वंदन करून म्हणाली: "माझे पती फळे खाण्यासाठी या महावनात जात आहेत."
3.297.25
इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह ।
अनेन सह निर्गन्तुं न मेऽद्य विरहः क्षमः ॥ ३.२९७.२५ ॥
सासू-सासऱ्यांनी अनुज्ञा दिली तर मला यांच्यासोबत जायचे आहे; आज यांचा विरह मला सहन होणार नाही.
3.297.26
गुर्वग्निहोत्रार्तकृतेप्रस्थितश्च सुतस्तव ।
न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम् ॥ ३.२९७.२६ ॥
तुमचा पुत्र गुरूच्या अग्निहोत्रासाठी व पीडितांसाठी निघाला आहे; त्याला अडवू नये, नाहीतर तो वनात निघून जाईल.
3.297.27
संवत्सरः किंचिदूनो न निष्क्रान्ताऽहमाश्रमात् ।
वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ॥ ३.२९७.२७ ॥
एक वर्षापेक्षा थोडा कमी काळ झाला आहे, मी आश्रमाबाहेर पडलेली नाही; फुललेले वन पाहण्याचे मला फार कुतूहल आहे.
3.297.28
यदा प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नाषु मम ।
नानयाऽभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्वं स्मराम्यहम् ॥ ३.२९७.२८ ॥
वडिलांनी सावित्रीला माझी सून म्हणून दिले तेव्हापासून, तिने कधी याचनेसारखे काही आधी बोलल्याचे मला आठवत नाही.
3.297.29
तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः ।
अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ॥ ३.२९७.२९ ॥
म्हणून या सुनेला तिच्या इच्छेप्रमाणे इष्ट गोष्ट मिळो; कन्ये, सत्यवानाच्या मार्गात सावध राहिले पाहिजे.
3.297.30
उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी ।
सहभर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ॥ ३.२९७.३० ॥
दोघांची अनुज्ञा मिळताच ती यशस्विनी पतीसह निघाली; हसल्यासारखी, पण मनात व्यथित होऊन.
3.297.31
सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः ।
मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ॥ ३.२९७.३१ ॥
विशाल नेत्रांची ती सर्वत्र विचित्र आणि रमणीय, मोरांच्या थव्यांनी भरलेली वने पाहू लागली.
3.297.32
नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान् ।
सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधूरं वचः ॥ ३.२९७.३२ ॥
पुण्यजल वाहणाऱ्या नद्या आणि फुललेले श्रेष्ठ पर्वत पाहा, असे सत्यवान गोड शब्दांत सावित्रीला म्हणाला.
3.297.33
नीरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता ।
मृतमेव हिं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ॥ ३.२९७.३३ ॥
निर्दोष ती पतीकडे सर्व अवस्थांत पाहत होती; त्या वेळी मुनींचे वचन आठवून तिने त्याला खरोखर मृत मानले.
3.297.34
अनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी ।
द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ॥ ३.२९७.३४ ॥
पतीच्या मागे चालत ती मंद गतीने गेली; जणू हृदयाचे दोन भाग करून तो काळ पाहत.