महाभारत · अध्याय 3.298
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.298.1
अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान् ।
कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत् ॥ ३.२९८.१ ॥
मग पत्नीसह असलेल्या त्या पराक्रमी पुरुषाने फळे घेऊन, जड ओझे भरले आणि नंतर लाकडे फोडली.
3.298.2
तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत ।
व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ॥ ३.२९८.२ ॥
लाकडे फोडताना त्याला घाम फुटला, आणि त्या श्रमाने त्याच्या डोक्यात वेदना उत्पन्न झाली.
3.298.3
सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः ।
व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ॥ ३.२९८.३ ॥
श्रमाने थकलेला तो प्रिय पत्नीजवळ जाऊन म्हणाला, "या माझ्या श्रमामुळे माझ्या डोक्यात वेदना उत्पन्न झाली आहे."
3.298.4
अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च ।
अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ॥ ३.२९८.४ ॥
हे सावित्री, माझे अवयव आणि हृदय जणू वेदनेने जळत आहेत; हे मितभाषिणी, मी स्वतःला अस्वस्थ असल्यासारखे जाणवत आहे.
3.298.5
शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम् ।
भ्रमन्तीव दिशः सर्वाश्चक्रारूढं मनो मम।
तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्तातुं शक्तिरस्ति मे ॥ ३.२९८.५ ॥
माझे डोके जणू शूलांनी विद्ध झाले आहे असे मी जाणवतो; सर्व दिशा फिरत आहेत असे वाटते, माझे मन चक्रावर चढलेले आहे. म्हणून हे कल्याणी, मला झोपायचे आहे; उभे राहण्याची शक्ती माझ्यात नाही.
3.298.6
सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च ।
उत्सङ्गेऽस्य शिर कृत्वा निषसाद महीतले ॥ ३.२९८.६ ॥
सावित्री पतीजवळ येऊन त्याच्याजवळ जाऊन, त्याचे डोके मांडीवर ठेवून जमिनीवर बसली.
3.298.7
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी ।
तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ॥ ३.२९८.७ ॥
मग नारदांचे वचन विचारणारी ती तपस्विनी त्या मुहूर्ताला, क्षणाला, वेळेला आणि दिवसाला मनात निश्चित करू लागली.
3.298.8
हन्त प्राप्तः स कालोऽयमिति चिन्तापरा सती ।
मुहूर्तादेव चापश्य्पुरुषं रक्तवाससम्।
वद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम् ॥ ३.२९८.८ ॥
'अरेरे, तो काळ आला' असे चिंतित झालेल्या सतीने क्षणार्धात लाल वस्त्र नेसलेला, बांधलेला मुकुटधारी, सूर्यासारखे तेज असलेला एक पुरुष पाहिला.
3.298.9
श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम् ।
स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च ॥ ३.२९८.९ ॥
सावळा आणि तेजस्वी, लाल डोळ्यांचा, हातात पाश घेतलेला, भयंकर, सत्यवानाजवळ उभा राहून त्यालाच पाहणारा तो पुरुष.
3.298.10
तं दृष्ट्वासहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनैः शिरः ।
कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती ॥ ३.२९८.१० ॥
त्याला पाहून ती अचानक उठली, पतीचे डोके हळूच खाली ठेवून, हात जोडून, दुःखी आणि हृदय कंपित होत असताना बोलली.
3.298.11
दैवतंत्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम् ।
कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं किंच चिकीर्षसि ॥ ३.२९८.११ ॥
तुम्ही दैवत आहात हे मी जाणते, कारण हे रूप मानवाचे नाही. हे देवेशा, कृपा करून सांगा तुम्ही कोण आहात आणि काय करू इच्छिता.
3.298.12
पतिव्रताऽसि सावित्रि तथैव च तपोन्विता ।
अस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ॥ ३.२९८.१२ ॥
सावित्री, तू पतिव्रता आहेस आणि तपाने युक्तही आहेस. मी तुझ्याशी बोलत आहे. हे शुभे, मला यम म्हणून जाण.
3.298.13
अयं ते रसत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः ।
नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चीकिर्षितं ॥ ३.२९८.१३ ॥
हा तुझा पती सत्यवान आहे, ज्याचे आयुष्य क्षीण झाले आहे, राजपुत्र. त्याला बांधून मी नेईन; हेच माझे इच्छित कार्य आहे, हे जाण.
3.298.14
श्रूयते भगवन्दूतास्तवागच्छन्ति मानवान् ।
नेतुं किल भवान्कस्मादागतोसि स्वयं प्रभो ॥ ३.२९८.१४ ॥
भगवन्, तुझे दूत मानवांना नेण्यासाठी येतात असे ऐकले आहे. हे प्रभो, तू स्वतः का आलास?
3.298.15
इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान्स्वचिकीर्षितम् ।
यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे ॥ ३.२९८.१५ ॥
असे तिने सांगितल्यावर पितृराज भगवान, आपला इच्छित हेतू यथावत सांगण्यासाठी, तिच्या प्रीत्यर्थ आरंभ करता झाला.
3.298.16
अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः ।
नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोस्मि स्वयमागतः ॥ ३.२९८.१६ ॥
हा धर्मयुक्त, रूपवान आणि गुणांचा सागर आहे. माझे सेवक त्याला नेण्यास योग्य नाहीत; म्हणून मीच स्वतः आलो आहे.
3.298.17
ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशंगतम् ।
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥ ३.२९८.१७ ॥
मग यमाने पाशात बांधलेल्या, वशीभूत झालेल्या, अंगठ्याएवढ्या आकाराच्या पुरुषाला सत्यवानाच्या देहातून बळजबरीने ओढून काढले.
3.298.18
ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् ।
निरविचेष्टंशरीरं तद्बभूवाप्रियदर्सनम् ॥ ३.२९८.१८ ॥
मग त्याचे प्राण ओढून काढले गेले; श्वास थांबला, तेज नष्ट झाले, आणि तो देह निश्चल व पाहण्यास अप्रिय झाला.
3.298.19
यमस्तु तं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः ।
सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत ॥ ३.२९८.१९ ॥
यम त्याला बांधून दक्षिणेकडे निघाला; दुःखाने पीडित सावित्रीही यमामागेच गेली.
3.298.20
भर्तुः शरीररां च विधाय हि तपस्विनी ।
भर्तारमनुगच्छन्ती तथावस्थं सुमध्यमा।
नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ॥ ३.२९८.२० ॥
पतीचे शरीर बाजूला ठेवून, त्या स्थितीतही पतीचा पाठलाग करणारी तपस्विनी, सुंदर कटी असलेली सावित्री; नियमव्रतांत सिद्ध, परम भाग्यवती, पतिव्रता.
3.298.21
निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदैहिकम् ।
कृतंभर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया ॥ ३.२९८.२१ ॥
परत जा, सावित्री; याचे और्ध्वदैहिक कर्म कर. पतीप्रती तुझे ऋण तू फेडले आहेस; जिथवर जाणे शक्य होते तिथवर तू आली आहेस.
3.298.22
यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति ।
मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ ३.२९८.२२ ॥
माझ्या पतीला जिथे नेले जाते, किंवा तो स्वतः जिथे जातो, तिथे मलाही जायला हवे; हाच सनातन धर्म आहे.
3.298.23
तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च ।
तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ॥ ३.२९८.२३ ॥
तप, गुरुभक्ती, पतीवरील स्नेह, व्रत आणि तुझ्या कृपेमुळेही माझी गती अडवली गेलेली नाही.
3.298.24
प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः ।
मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ ३.२९८.२४ ॥
तत्त्वार्थ पाहणारे ज्ञानी सप्तपदी मैत्री सांगतात. मैत्रीचा मान राखून मी काही सांगेन; ते ऐक.
3.298.25
नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति ।
धर्मं च वासं च परिश्रमं च।
विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति ।
तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ॥ ३.२९८.२५ ॥
अनेक प्रकारे आत्मसंयमी लोक वनात राहतात. धर्म, वास आणि परिश्रम यांचा ते अवलंब करतात. ज्ञानाने ते धर्माचा उपदेश करतात; म्हणून सज्जन धर्मालाच प्रधान म्हणतात.
3.298.26
एकस्य धर्मेण सतां मतेन ।
सर्वेस्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः। ॥ ३.२९८.२६ ॥
एकाच्या धर्माने आणि सज्जनांच्या मताने सर्वजण त्या मार्गाचे अनुसरण करतात.
3.298.27
निवर्त तुष्टोस्मि तवानया गिरा ।
स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया।
ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम् ॥ ३.२९८.२७ ॥
परत जा, तुझ्या या वाणीने मी संतुष्ट झालो आहे — स्पष्ट अक्षरे, व्यंजने आणि युक्तिपूर्ण अशा या वाणीने. निर्दोष स्त्री, तुला सर्व वर देईन.
3.298.28
च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो ।
विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे।
स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप-
स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः ॥ ३.२९८.२८ ॥
राज्यावरून च्युत होऊन वनवासाचा आश्रय घेतलेले, दृष्टी गमावलेले माझे सासरे आश्रमात आहेत. ते पुन्हा दृष्टी मिळवून, बलवान होऊन, अग्नी व सूर्यासारखे तेजस्वी राजा होवोत — तुझ्या कृपेने.
3.298.29
ददानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं ।
यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा।
तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये ।
निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥ ३.२९८.२९ ॥
निर्दोष स्त्री, तो वर मी तुला देतो. तू म्हटल्याप्रमाणेच ते होईल. तुझ्या मार्गात थकवा असल्यासारखे मला दिसते — परत जा, जा; तुला श्रम होऊ नयेत.
3.298.30
श्रमः कुतो भर्तृसमीपतो हिमे ।
यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा।
यतः पतिं नमेष्यसि तत्र मे गतिः ।
सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे ॥ ३.२९८.३० ॥
पतीच्या सान्निध्यात मला थकवा कसला? पतीच हीच माझी निश्चित गती आहे. तुम्ही पतीला जिथे नमवाल, तिथेच माझी गती. हे सुरेशा, पुन्हा माझे बोलणे ऐका.
3.298.31
सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ।
ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते।
न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं ।
ततः सतां संनिवसेत्समागमे ॥ ३.२९८.३१ ॥
सज्जनांचा एकदाही संग अत्यंत इष्ट असतो; त्यानंतर त्याला मैत्री म्हणतात. सत्पुरुषाचा संग कधीच निष्फळ होत नाही; म्हणून सज्जनांच्या समागमातच राहावे.
3.298.32
मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं ।
त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम्।
विना पुनः सत्यवतोस्य जीवितं ।
वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ॥ ३.२९८.३२ ॥
तू बोललेले वचन मनाला आवडणारे, बुद्धिमानांची बुद्धी वाढवणारे आणि हितकारक आहे. तरीही सत्यवानाच्या जीवनाविना; हे भामिनी, दुसरा वर माग.
3.298.33
हृतंपुरा मे श्वशुरस्य धीमतः ।
स्वमेव राज्यंलभतां स पार्थिवः।
कजह्यात्स्वधर्मान्न च मे गुरुर्यथा ।
द्वितीयमेतद्वरयामि ते वरम् ॥ ३.२९८.३३ ॥
पूर्वी माझ्या बुद्धिमान सासऱ्यांचे राज्य हरण केले गेले होते; त्या राजाला स्वतःचेच राज्य पुन्हा मिळो. माझ्या गुरूप्रमाणे त्याने आपला स्वधर्म सोडू नये. हाच दुसरा वर मी तुझ्याकडे मागते.
3.298.34
स्वमेवं राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरा-
न्न च स्वधर्मात्परिहीयते नृपः।
कृतेन कामेन मया नृपात्मजे ।
निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥ ३.२९८.३४ ॥
तो राजा लवकरच स्वतःचे राज्य पुन्हा मिळवील, आणि स्वधर्मापासून तो ढळणार नाही. हे राजकन्ये, माझ्याकडून तुझी इच्छा पूर्ण झाली. परत जा, जा; तुला श्रम होऊ नयेत.
3.298.35
प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता ।
नियम्य चैता नयसे निकामया।
ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं ।
निबोध चेमां गिरमीरितां मया ॥ ३.२९८.३५ ॥
हे देवा, तू या प्रजांना नियमाने संयमित करतोस आणि आपल्या इच्छेने नेतोस; म्हणूनच तुझे नाव यम असे प्रसिद्ध आहे. आता माझे हे बोललेले वचन ऐक.
3.298.36
मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे ।
तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥ ३.२९८.३६ ॥
मी दुसरा वर किंवा तिसरा वर इच्छित नाही; म्हणूनच संत अहिंसेला प्रधान धर्म म्हणतात. कर्माने, मनाने, वाणीने सर्व भूतांशी द्रोह न करणे, अनुग्रह आणि दान — हाच संतांचा सनातन धर्म आहे.
3.298.37
वरं वृणीष्वेहविनाऽस्य जीवितं ।
एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः।
सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ॥ ३.२९८.३७ ॥
याचे प्राण सोडून दुसरा वर निवड. हे जग आणि माणसे साधारणपणे शक्तीने दुर्बल असतात; पण सज्जन तर जवळ आलेल्या शत्रूंवरही दया करतात.
3.298.38
पिपासितस्येव भवेद्यथा पय-
स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्।
विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं ।
वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि ॥ ३.२९८.३८ ॥
तहानलेल्याला पाणी जसे प्रिय वाटते, तसेच तू बोललेले हे वाक्य प्रिय वाटते. पण सत्यवानाचे प्राण सोडून, हे शुभे, तुला जो वर हवा तो येथे निवड.
3.298.39
ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता ।
भवत्पितुः पुत्रशतं तथौरसम्।
कुलस्य संतानकरं च यद्भवे-
त्तृतीयमेतद्वरयामि ते वरम् ॥ ३.२९८.३९ ॥
माझे वडील, पृथ्वीचे अधिपती, संतानहीन आहेत. तुझ्या वडिलांना जसे शंभर पुत्र होते, तसेच माझ्या वडिलांनाही स्वतःच्या देहापासून जन्मलेले, कुलाची संतती वाढवणारे पुत्र व्हावेत — हा तिसरा वर मी तुझ्याकडून मागते.
3.298.40
कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं ।
शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे।
कृतेन कामेन नराधिपात्मजे ।
निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ॥ ३.२९८.४० ॥
कुलाची संतती वाढवणारे, तेजस्वी असे शंभर पुत्र तुझ्या पित्याला होवोत. हे शुभे, राजकन्ये, तुझी इच्छा पूर्ण होवो. आता परत फिर; तू फार दूरचा मार्ग आली आहेस.
3.298.41
न दूरमेतन्मम भर्तृसन्निधौ ।
मनो हि मे दूरतरं प्रधावति।
अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां ।
मयोच्यमानां शृणु भूय एव च ॥ ३.२९८.४१ ॥
माझ्या पतीच्या सान्निध्यात हे दूर नाही; माझे मन आणखी दूरवर धावते. आता चालतानाच, मी बोलत असलेले शब्द पुन्हा ऐक.
3.298.42
विवस्वतस्त्वं तनयऋ प्रतापवां-
स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः।
समेन धर्मेण चरन्ति ताः प्रजा-
स्ततस्तवेहेवर धर्मराजता ॥ ३.२९८.४२ ॥
तू विवस्वानाचा प्रतापी पुत्र आहेस; म्हणूनच विद्वान तुला वैवस्वत म्हणतात. समान धर्माने ही प्रजा वागते; म्हणून, हे श्रेष्ठा, येथे धर्मराजता तुझीच आहे.
3.298.43
आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः ।
तस्मात्सत्सु विशेपेण सर्वः प्रणयमिच्छति ॥ ३.२९८.४३ ॥
सज्जनांवर असतो तसा विश्वास स्वतःवरही नसतो. म्हणून सज्जनांमध्ये विशेषतः प्रत्येक जण स्नेह इच्छितो.
3.298.44
सौहदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते ।
तस्मात्सत्सु विशेपेण विश्वासं कुरुते जनः ॥ ३.२९८.४४ ॥
सर्व प्राण्यांच्या सौहार्दातूनच विश्वास निर्माण होतो. म्हणून सज्जनांवर माणूस विशेषतः विश्वास ठेवतो.
3.298.45
उदाहृतंते वचनं यदङ्गने ।
शुभे न तादृक् त्वदृते श्रुतं मया।
अनेन तुष्टोस्मि विनाऽस्य जीवितं ।
वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च ॥ ३.२९८.४५ ॥
हे अङ्गने, हे शुभे, तू जे वचन बोललीस ते तुझ्याशिवाय मी इतर कोणाकडूनही ऐकले नाही. यामुळे मी संतुष्ट झालो आहे; याचे जीवन सोडून चौथा वर माग, जा.
3.298.46
ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं ।
भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम्।
शतं सुतानां बलवीर्यशालिना-
मिदंचतुर्थं वरयामि ते वरम् ॥ ३.२९८.४६ ॥
सत्यवानापासून जन्मलेला माझा औरस पुत्र आमच्या दोघांचा कुलदीपक होवो; बलवीर्यसंपन्न शंभर पुत्रही व्हावेत — हाच चौथा वर मी तुझ्याकडे मागते.
3.298.47
शतं सुतानां बलवीरय्शालिनां ।
भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले।
परिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे ।
निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ॥ ३.२९८.४७ ॥
बलवीर्यसंपन्न शंभर पुत्र तुला आनंददायक होतील. हे अबले, हे राजकन्ये, तुला श्रम होऊ नयेत. परत जा; तू फार लांबचा मार्ग आलीस.
3.298.48
सतां सदा शाश्वतधर्मवृत्तिः ।
सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति।
सतां सद्भिर्नाफलः संगमोस्ति ।
सद्भ्यो भयंनानुवर्तन्ति सन्तः ॥ ३.२९८.४८ ॥
सज्जनांचे वर्तन नेहमी शाश्वत धर्माला धरून असते. सज्जन खचत नाहीत, दुःखीही होत नाहीत. सज्जनांची सज्जनांशी भेट निष्फळ नसते; सज्जनांपासून भय येत नाही.
3.298.49
सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं ।
सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति।
सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राज-
न्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः ॥ ३.२९८.४९ ॥
सज्जन सत्याच्या बळाने सूर्याला चालवतात; सज्जन तपाने पृथ्वीला धारण करतात. हे राजा, सज्जनच भूत आणि भविष्याची गती आहेत; सज्जनांमध्ये सज्जन कधीही खचत नाहीत.
3.298.50
आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् ।
सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ति प्रतिक्रियाः ॥ ३.२९८.५० ॥
हे आर्यांनी आचरिलेले शाश्वत वर्तन आहे हे जाणून सज्जन परार्थ करतात आणि त्याची प्रतिक्रिया पाहत नाहीत.
3.298.51
न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो ।
न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः।
यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं ।
तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति ॥ ३.२९८.५१ ॥
सत्पुरुषांवरील कृपा व्यर्थ जात नाही, धनही नष्ट होत नाही आणि मानही नष्ट होत नाही; हे सज्जनांमध्ये नेहमी निश्चित असल्यामुळे सज्जन रक्षक होतात.
3.298.52
यथायथा भाषसि धर्मसंहितं ।
मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत्।
तथातथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा ।
वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते ॥ ३.२९८.५२ ॥
तू धर्मयुक्त, मनाला प्रिय, सुंदर पदांनी भरलेले आणि महान अर्थ असलेले जसजसे बोलतेस, तसतसे तुझ्याविषयी माझी उत्तम भक्ती वाढते. हे पतिव्रते, अप्रतिम वर माग.
3.298.53
न तेऽपवर्गः सुकृताद्विना कृत-
स्तथा यथाऽन्येषु वरेषु मानद।
वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं ।
यथा मृता ह्येवमहं पतिं विना ॥ ३.२९८.५३ ॥
हे मानदात्या, तुझी ही मुक्ती (कृपा) सुकृताशिवाय होत नाही, जशी इतर वरांमध्ये होते. सत्यवान जिवंत होवो असा वर मी मागते; पतीशिवाय मी मृतासारखी आहे.
3.298.54
न कामये भर्तविनाकृता सुखं ।
न कामये भर्तृविनाकृता दिवम्।
नकामये भर्तविनाकृता श्रियं ।
न भर्तृहीना व्यवसामि जीबितुम् ॥ ३.२९८.५४ ॥
पतीशिवाय सुखाची मला इच्छा नाही, पतीशिवाय स्वर्गाची इच्छा नाही, पतीशिवाय संपत्तीची इच्छा नाही. पतीहीन होऊन जगण्याचा निश्चय मी करत नाही.
3.298.55
वरातिसर्गः शतपुत्रता मम ।
त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः।
वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं ।
तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ॥ ३.२९८.५५ ॥
शंभर पुत्रांचा वर आपणच दिलात, पण माझे पती नेले जात आहेत. मी वर मागते: हा सत्यवान जिवंत राहो, आणि आपलेच वचन खरे ठरो.
3.298.56
तथेत्युक्त्वा तु तं पाशं मुक्त्वा वैवस्वतो यमः ।
धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत् ॥ ३.२९८.५६ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून तो पाश सोडला वैवस्वत यमाने. धर्मराज प्रसन्न मनाने सावित्रीला असे म्हणाला.
3.298.57
एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि ।
तोषितोऽहं त्वया साध्वि वाक्यैर्धर्मार्तसंहितैः ॥ ३.२९८.५७ ॥
हे कल्याणी, कुलनंदिनी, हा तुझा पती मी मुक्त केला आहे. हे साध्वी, धर्म आणि अर्थाने युक्त अशा तुझ्या शब्दांनी मी संतुष्ट झालो आहे.
3.298.58
अरोगस्व नेयश्च सिद्धार्थः स भविष्यि ।
चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति ॥ ३.२९८.५८ ॥
तो रोगरहित होईल, त्याचे सर्व हेतू सिद्ध होतील. तुझ्यासह तो चारशे वर्षांचे आयुष्य प्राप्त करील.
3.298.59
इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति ।
त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति ॥ ३.२९८.५९ ॥
यज्ञ करून, धर्माने तो जगात कीर्ती मिळवील. तुझ्या ठायी सत्यवान शंभर पुत्रांना जन्म देईल.
3.298.60
ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः ।
ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्चभविष्यन्तीह शाश्वताः ॥ ३.२९८.६० ॥
ते सर्व राजे, क्षत्रिय, पुत्रपौत्रांनी युक्त, प्रसिद्ध, तुझ्या नावाचे धारक असे होऊन येथे शाश्वत राहतील.
3.298.61
पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि ।
मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः।
भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः ॥ ३.२९८.६१ ॥
तुझ्या पित्याला शंभर पुत्र होतील; तुझ्या मातेपासून मालव्यात मालव नावाचे, शाश्वत, पुत्रपौत्रांनी युक्त लोक होतील. तुझे बंधू देवतांसारखे क्षत्रिय होतील.
3.298.62
एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ ॥ ३.२९८.६२ ॥
अशा प्रकारे तिला वर देऊन, पराक्रमी धर्मराज सावित्रीला परत पाठवून आपल्या भवनात गेला.
3.298.63
सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च ।
जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम् ॥ ३.२९८.६३ ॥
यम गेल्यावर सावित्रीनेही पतीला पुन्हा मिळवून, जिथे त्याचे मृत शरीर होते तिथे गेली.
3.298.64
सा भूमौ प्रेक्ष्यभर्तारमुपसृत्योपगृह्य च ।
उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह ॥ ३.२९८.६४ ॥
जमिनीवर पडलेल्या पतीला पाहून, जवळ जाऊन तिला आलिंगन देऊन, त्याचे डोके मांडीवर ठेवून ती जमिनीवर बसली.
3.298.65
संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत ।
प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनःपुनरुदीक्ष्यवै ॥ ३.२९८.६५ ॥
चेतना परत मिळवून तो सावित्रीशी बोलू लागला; दूरवरून परत आल्यासारखा, प्रेमाने तिला वारंवार पाहत.
3.298.66
सुचिरं बत सुप्तोस्मि किमर्थं नावबोधितः ।
क्व चासौ पुरुषः श्यामो योसौ मां संचकर्षह ॥ ३.२९८.६६ ॥
"अरेरे! मी बराच वेळ झोपलो होतो; मला का उठवले नाहीस? मला ओढून नेणारा तो काळा पुरुष कुठे आहे?"
3.298.67
सुचिरं त्वंप्रसुप्तोसि ममाह्के पुरुषर्षभ ।
गतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः ॥ ३.२९८.६७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, तू माझ्या मांडीवर बराच वेळ झोपला होतास. प्रजांना संयमित करणारा तो भगवान देव यम निघून गेला.
3.298.68
विश्रान्तोसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज ।
यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम् ॥ ३.२९८.६८ ॥
हे महाभागा, तू विश्रांती घेतलीस आणि झोपेतून जागा झालास, हे राजपुत्रा. शक्य असल्यास उठ आणि रात्र किती खोल झाली आहे ते पाहा.
3.298.69
उपलभ्यततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः ।
दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ॥ ३.२९८.६९ ॥
मग शुद्धी परत मिळवून, जणू सुखाने झोपून उठलेला, सर्व दिशा आणि वनांचे किनारे पाहून सत्यवान म्हणाला.
3.298.70
फलाहारोस्मि निष्क्रान्तस्वया सह सुमध्यमे ।
ततः पाटयतः काष्ठं शरिसो मे रुजाऽभवत् ॥ ३.२९८.७० ॥
हे सुमध्यमे, फळे खाऊन मी तुझ्यासह बाहेर पडलो. मग लाकूड फोडताना माझ्या डोक्यात वेदना झाली.
3.298.71
शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन् ।
तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोस्मि इति सर्वं स्मरे शुभे ॥ ३.२९८.७१ ॥
डोकेदुखीच्या तापाने त्रस्त होऊन, फार वेळ उभे राहू न शकल्यामुळे, हे शुभे, मी तुझ्या मांडीवर गाढ झोपी गेलो. हे सर्व मला आठवते.
3.298.72
त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयाऽपहृतं मनः ।
ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ॥ ३.२९८.७२ ॥
तुझ्या मिठीत असतानाही झोपेने माझे मन हरण केले. मग मला घोर अंधार दिसला आणि महातेजस्वी असा एक पुरुषही दिसला.
3.298.73
तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्ब्रूहि सुमध्यमे ।
स्वप्नो मे यदिवा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत् ॥ ३.२९८.७३ ॥
जर तुला ते माहीत असेल, तर हे सुमध्यमे, ते काय होते ते सांग. मी जे पाहिले ते स्वप्न होते की खरोखर तसेच होते?
3.298.74
तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते ।
श्वस्ते सर्वंयथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज ॥ ३.२९८.७४ ॥
तेव्हा सावित्री त्याला म्हणाली, 'रात्र गडद होत आहे. हे राजपुत्रा, उद्या जे घडले ते सर्व जसे घडले तसे मी तुला सांगेन.'
3.298.75
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत ।
विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः ॥ ३.२९८.७५ ॥
ऊठ, ऊठ, तुझे कल्याण असो. हे सुव्रता, आपल्या आईवडिलांना पाहा. ही रात्र गडद झाली आहे आणि सूर्य परतला आहे.
3.298.76
नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः ।
श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने ॥ ३.२९८.७६ ॥
रात्री संचार करणारे हे प्राणी आनंदाने क्रूर स्वरात बोलत आहेत. वनात फिरणाऱ्या हरणांच्या पानांचा खळखळाटही ऐकू येत आहे.
3.298.77
एता घोरं शिवा नादान्दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ।
आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम ॥ ३.२९८.७७ ॥
ही भयंकर कोल्ही दक्षिण-पश्चिम दिशेला उभी राहून उग्रपणे ओरडत आहेत आणि माझे मन कंपित करत आहेत.
3.298.78
वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम् ।
न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि ॥ ३.२९८.७८ ॥
हे वन भयानक रूपाचे आहे आणि दाट अंधाराने व्यापलेले आहे. तुला वाट कळणार नाही आणि जाताही येणार नाही.
3.298.79
अस्मिन्न वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन् ।
वायुना धम्यमानोत्र दृश्यतेऽग्निः क्वचित्क्वचित् ॥ ३.२९८.७९ ॥
या जळलेल्या अरण्यात एक वाळलेला वृक्ष जळत उभा आहे; वाऱ्याने फुंकली जाणारी आग इथे-तिथे दिसत आहे.
3.298.80
ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिप्यामि सर्वतः ।
काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः ॥ ३.२९८.८० ॥
मग इथे आग आणून चहूकडे पेटवीन; ही लाकडे इथेच आहेत. तुझा त्रास दूर कर.
3.298.81
यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वां हि लक्षये ।
न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने ॥ ३.२९८.८१ ॥
जर तुला जाण्याचे बळ नसेल — तू आजारी आहेस असे मी पाहते — तर अंधाराने वेढलेल्या या अरण्यात तुला वाट सापडणार नाही.
3.298.82
श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव ।
वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेऽनघ ॥ ३.२९८.८२ ॥
उद्या पहाटे अरण्य दिसू लागल्यावर तुझ्या संमतीने आपण जाऊ. हे निष्पाप, तुला पसंत असेल तर इथेच एक रात्र राहू.
3.298.83
शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये ।
मातापितृभ्यामिच्छामि संयोगं त्वत्प्रसादजम् ॥ ३.२९८.८३ ॥
माझी डोकेदुखी थांबली आहे; माझे अवयव बरे वाटत आहेत. तुझ्या कृपेने मला आई-वडिलांशी पुन्हा भेटायचे आहे.
3.298.84
न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वोहमाश्रमात् ।
अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम् ॥ ३.२९८.८४ ॥
मी कधीही अवेळी आश्रमाबाहेर गेलेलो नाही. संध्याकाळ होण्याआधीच माझी आई मला अडवते.
3.298.85
दिवाऽपिमयि निष्क्रान्ते सन्तप्येते गुरू मम ।
विचिनोति हि मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः ॥ ३.२९८.८५ ॥
दिवसाही मी बाहेर गेलो तर माझे दोन वडीलधारे दुःखी होतात. वडील आश्रमवासियांसह मला शोधू लागतात.
3.298.86
मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा ।
उपालब्धश्च बहुशश्चिरेणागच्छसीति हि ॥ ३.२९८.८६ ॥
पूर्वी माझे आई आणि वडील अत्यंत दुःखी होऊन, तू उशिरा येतोस म्हणून मला अनेकदा रागावत.
3.298.87
कात्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये ।
तयोरदृश्ये मयि च महद्दुःखं भविष्यति ॥ ३.२९८.८७ ॥
आज त्या दोघांची काय अवस्था होईल, माझ्यामुळे — असा विचार करतो. मी दिसलो नाही तर त्या दोघांना मोठे दुःख होईल.
3.298.88
पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौ ।
भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ ॥ ३.२९८.८८ ॥
पूर्वी रात्री ते दोघे वृद्ध, अश्रू ढाळत, अत्यंत दुःखी होऊन, प्रेमाने भरलेले, माझ्याशी अनेकदा बोलत असत.
3.298.89
त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक ।
यावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम् ॥ ३.२९८.८९ ॥
बाळा, तुझ्याशिवाय आम्ही दोघेही क्षणभरही जगणार नाही. बाळा, तू आणेपर्यंतच आमचे जीवन निश्चित आहे.
3.298.90
वृद्धयोरन्धयोर्दृष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठिः ।
त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च सन्तानश्चावयोरिति ॥ ३.२९८.९० ॥
वृद्ध आणि अंध अशा आमची दृष्टी तूच आहेस; वंश तुझ्यावरच प्रस्थापित आहे. तुझ्यातच आमचे पिंड, कीर्ती आणि संतान आहे.
3.298.91
माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किल ।
तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः ॥ ३.२९८.९१ ॥
आई वृद्ध आहे आणि वडीलही वृद्ध आहेत; मीच त्यांची काठी आहे. रात्री मला न पाहून ते दोघे व्याकुळ अवस्थेत जातील.
3.298.92
निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम ।
माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी ॥ ३.२९८.९२ ॥
ज्या झोपेमुळे माझे वडील आणि आई संकटात पडली, त्या झोपेवर माझा रोष आहे; आई निरपराध असूनही माझ्यामुळे संकटात सापडली आहे.
3.298.93
अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः ।
मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ३.२९८.९३ ॥
मीही संकटात सापडलो असून कठीण आपत्तीत आहे. आई-वडिलांशिवाय मी जगू शकत नाही.
3.298.94
व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम ।
एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम् ॥ ३.२९८.९४ ॥
स्पष्टच आहे की, प्रज्ञाचक्षू माझे वडील व्याकूळ बुद्धीने या वेळी आश्रमवासियांना एकेकाला विचारत असतील.
3.298.95
नात्मानमनुशोचामि यथाऽहंपितरं शुभे ।
भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं भृशदुःखिताम् ॥ ३.२९८.९५ ॥
हे शुभे, मी स्वतःसाठी शोक करीत नाही, जितका वडिलांसाठी आणि पतीचे अनुसरण करणाऱ्या अत्यंत दुःखी आईसाठी करतो.
3.298.96
मत्कृते न हि तावद्य सन्तापं परमेष्यतः ।
जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह ॥ ३.२९८.९६ ॥
माझ्यामुळे ते आजच परम संतापाला प्राप्त होणार नाहीत; ते जिवंत असेपर्यंत मी जगेन, कारण त्यांचे पालन मलाच करायचे आहे.
3.298.97
तयोः प्रियं मे कर्व्यमिति जीवामि चाप्यहम् ।
परमं दैवतं तौ मे पूजनीयौ सदा मया।
तयोस्तु मे सदाऽस्त्येवं व्रतमेतत्पुरातनम् ॥ ३.२९८.९७ ॥
त्यांचे प्रिय करणे हे माझे कर्तव्य आहे, म्हणूनच मी जिवंत आहे. ते दोघे माझे परम दैवत आहेत; मी सदैव त्यांची पूजा केली पाहिजे. त्यांच्याविषयीचे हे प्राचीन व्रत माझ्याकडे सदैव आहे.
3.298.98
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुभक्तो गुरुप्रियः ।
उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सुस्वरं प्ररुरोद ह ॥ ३.२९८.९८ ॥
असे बोलून तो धर्मात्मा, गुरुभक्त आणि गुरुजनांचा प्रिय सत्यवान दुःखाने पीडित होऊन दोन्ही हात वर करून मोठ्याने रडू लागला.
3.298.99
ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वाभर्तारं शोककर्शितम् ।
प्रमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां सावित्री धर्मचारिणी ॥ ३.२९८.९९ ॥
मग शोकाने कृश झालेल्या पतीला पाहून धर्माचरण करणारी सावित्री हातांनी अश्रू पुसत अशी म्हणाली.
3.298.100
यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि ।
श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्याऽस्तु शर्वरी ॥ ३.२९८.१०० ॥
मी तप केले असेल, दान किंवा हवन केले असेल, तर सासू, सासरे व पती यांच्यासाठी माझी ही रात्र पुण्यमय होवो.
3.298.101
न स्मराम्युक्तपूर्वं वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम् ।
तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम ॥ ३.२९८.१०१ ॥
विनोदानेही मी कधी असत्य वाणी बोलले असल्याचे स्मरत नाही. त्या सत्याच्या बळावर आज माझे दोन्ही सासरे जिवंत राहोत.
3.298.102
कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि माचिरम् ।
अपिनाम गुरू तौ हि पश्येयं ध्रियमाणकौ ॥ ३.२९८.१०२ ॥
मला आई-वडिलांचे दर्शन घ्यावेसे वाटते. हे सावित्री, विलंब करू नकोस, चल; कदाचित ते दोघे जिवंत असताना मला पाहता येईल.
3.298.103
पुरा मातुः पितुर्वाऽपियदि पश्यामि विप्रियम् ।
न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे ॥ ३.२९८.१०३ ॥
हे सुंदर कटिप्रदेश असलेली, जर मी प्रथम आई किंवा वडिलांचे काही अप्रिय पाहिले तर मी जगणार नाही; सत्याची शपथ घेतो.
3.298.104
यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मां चेज्जीवन्तमिच्छसि ।
मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छावाश्रममन्तिकात् ॥ ३.२९८.१०४ ॥
जर धर्मात तुझी बुद्धी असेल आणि माझे जिवंत असणे तुला हवे असेल, किंवा माझे प्रिय करायचे असेल, तर जवळच्या आश्रमाकडे जाऊ.
3.298.105
सावित्री तत उत्थाय केशान्संम्य भामिनी ।
पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥ ३.२९८.१०५ ॥
मग सावित्री उठली, केस आवरून, त्या तेजस्वी स्त्रीने दोन्ही बाहूंनी धरून पतीला उठवले.
3.298.106
उत्ताय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना ।
सर्वा दिशः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे ॥ ३.२९८.१०६ ॥
उठून सत्यवानानेही हाताने अंग पुसले, सर्व दिशा पाहिल्या आणि कठीण अरण्याकडे दृष्टी लावली.
3.298.107
तमुवाचाथसावित्री श्वः फलानि हरिष्यसि ।
योगक्षेमार्थमेतं ते नेष्यामि परशुं त्वहम् ॥ ३.२९८.१०७ ॥
मग सावित्री त्याला म्हणाली: उद्या तू फळे आणशील; तुझ्या कल्याण आणि संरक्षणासाठी ही कुऱ्हाड मी घेऊन येईन.
3.298.108
कृत्त्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम् ।
गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशे पुनरागमत् ॥ ३.२९८.१०८ ॥
कठीण ओझे करून, वृक्षाच्या फांदीला लटकलेले ते घेऊन, कुऱ्हाड धरून ती पुन्हा पतीजवळ आली.
3.298.109
वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य च ।
दक्षिणएन परिष्वज्य जगाम गजगामिनी ॥ ३.२९८.१०९ ॥
डाव्या खांद्यावर पतीचा बाहू ठेवून आणि उजव्या हाताने त्याला आलिंगन देऊन, गजगामिनी ती चालू लागली.
3.298.110
अभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता मम ।
वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये ॥ ३.२९८.११० ॥
हे भीरु, वारंवार जाण्या-येण्यामुळे मला रस्ते माहीत आहेत; झाडांमधून दिसणाऱ्या चांदण्यातूनही मी ते ओळखत आहे.
3.298.111
आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि च ।
यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ॥ ३.२९८.१११ ॥
आपण दोघे ज्या मार्गाने आलो आणि जिथून फळे गोळा केली, हे शुभे, त्याच वाटेने परत जा; वाटेचा विचार करू नकोस.
3.298.112
पलाशखण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा ।
तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व च ॥ ३.२९८.११२ ॥
पळसाच्या झाडांच्या समूहात हा रस्ता दोन भागांत फुटतो; त्याच्या उत्तरेकडील वाटेने जा आणि घाई कर.
3.298.113
स्वस्थोस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ ।
ब्रुवन्नेव त्वरायुक्तः सम्प्रायादाश्रमं प्रति ॥ ३.२९८.११३ ॥
मी निरोगी आहे, बलवान आहे, माझ्या आई-वडिलांना दोघांनाही पाहण्याची इच्छा आहे, असे बोलत तो घाईने आश्रमाकडे निघाला.