મહાભારત · અધ્યાય 3.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.30.1
नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव ।
पितृपैतामहे राज्ये वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः ॥ ३.३०.१ ॥
સર્જનહાર અને વિધાતાને નમસ્કાર, જેમણે તને મોહમાં નાખ્યો. પિતા અને પિતામહના રાજ્યને વહન કરવાનું હતું, પણ તારી મતિ બીજી દિશામાં ગઈ.
3.30.2
कर्मभिश्चिन्तितो लोको गत्यांगत्यां पृथग्विधः ।
तस्मात्कर्माणि नित्यानि लोभान्मोक्षं यियासति । ॥ ३.३०.२ ॥
કર્મોથી જ લોક જવા-આવવાની વિવિધ ગતિઓમાં કલ્પાયેલો છે. તેથી નિત્ય કર્મો કરવાં; લોભથી મોક્ષ ઇચ્છનાર તેમ કરે છે.
3.30.3
नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च ।
पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित् ॥ ३.३०.३ ॥
આ લોકમાં ધર્મ, દયા, ક્ષમા અને સરળતાથી જ માણસ સમૃદ્ધિ મેળવે છે; નિર્દયતાથી કદી નહીં.
3.30.4
त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम् ।
स त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः ॥ ३.३०.४ ॥
હે ભરતવંશી, જો તારા પર આ અસહ્ય વિપત્તિ આવી હોય, તો તારે અને તારા આ મહાબલી ભાઈઓએ એવું ન કરવું જોઈએ.
3.30.5
न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत ।
धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादपि ॥ ३.३०.५ ॥
હે ભરતવંશી, ત્યારે કે આજે તને ધર્મથી વધુ પ્રિય કંઈ પણ કદી મળ્યું નથી, જીવનથી પણ વધુ નહીં.
3.30.6
धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते ।
ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः ॥ ३.३०.६ ॥
તારું રાજ્ય ધર્મ માટે જ છે, અને તારું જીવન પણ ધર્મ માટે જ છે. બ્રાહ્મણો, ગુરુઓ અને દેવતાઓ પણ આ જાણે છે.
3.30.7
भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रेयौ च मया सह ।
त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः ॥ ३.३०.७ ॥
ભીમસેન અને અર્જુન, માદ્રીના બંને પુત્રો અને મારી સાથેના સૌને તું ત્યજી દે એવી મારી બુદ્ધિ છે; પણ ધર્મને તું ત્યજીશ નહીં.
3.30.8
राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः ।
इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति ॥ ३.३०.८ ॥
ધર્મનું રક્ષણ કરનાર રાજાનું, રક્ષિત થતાં ધર્મ રક્ષણ કરે છે—એવું મેં આર્યો પાસેથી સાંભળ્યું છે; પણ તને તે રક્ષી રહ્યો નથી એમ હું માનું છું.
3.30.9
त्यक्त्वाऽन्यान्हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्म एव ते ।
बुद्धिः सततमन्वेति छायेवं पुरुषं निजा ॥ ३.३०.९ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, બીજાઓને ત્યજીને પણ તારો ધર્મ જ સદા તારી બુદ્ધિ છે; પડછાયો માણસની પાછળ જાય તેમ તે સતત તારી પાછળ જાય છે.
3.30.10
नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः ।
अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत ॥ ३.३०.१० ॥
સમાન અને નીચાણવાળાનું અપમાન ન કરજે; શ્રેષ્ઠોનું તો કેવી રીતે કરે? આખી પૃથ્વી મેળવીને પણ તારું શિખર (ગૌરવ) વધ્યું નથી.
3.30.11
स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान् ।
देवताश्च पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे ॥ ३.३०.११ ॥
હે પાર્થ, સ્વાહાકાર, સ્વધા અને પૂજાઓ વડે તું દ્વિજો, દેવો અને પિતૃઓની સતત સેવા કરે છે.
3.30.12
ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः ।
यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्ताश्चैव भारत ॥ ३.३०.१२ ॥
હે પાર્થ, બ્રાહ્મણો તારા વડે સર્વ કામનાઓથી સતત તૃપ્ત કરાયા છે; હે ભારત, યતિઓ, મોક્ષાર્થીઓ અને ગૃહસ્થો પણ.
3.30.13
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्यत्राहं परिचारिका ।
आरण्यकेभ्यो वन्यानि भोजनानि प्रयच्छसि।
नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते ॥ ३.३०.१३ ॥
જ્યાં હું દાસી હતી ત્યાં લોકો સોનાના પાત્રોમાં ભોજન કરતા; તમે વનવાસીઓને વનનું ભોજન આપો છો, પણ તમારા ઘરમાં બ્રાહ્મણોને આપવા જેવું કંઈ બચ્યું નથી.
3.30.14
यदिदं वैश्वदेवान्ते सायं प्रातः प्रदीयते ।
तद्दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्योराजञ्शिष्टेनजीवसि ॥ ३.३०.१४ ॥
વૈશ્વદેવના અંતે સવારે અને સાંજે જે અર્પાય છે, તે અતિથિઓ અને સેવકોને આપીને, હે રાજન, તમે બાકી રહેલા પર જીવો છો.
3.30.15
इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये ।
वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च सदा यज्ञाश्च तेऽनघ ॥ ३.३०.१५ ॥
હે નિષ્પાપ, તમારા ઇષ્ટિ, પશુબંધ, કામ્ય અને નૈમિત્તિક યજ્ઞો, પાકયજ્ઞો અને બીજા યજ્ઞો સદા ચાલુ રહે છે.
3.30.16
अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते ।
राष्ट्रादपेत्य वसतो धर्मस्ते नावसीदति ॥ ३.३०.१६ ॥
રાજ્ય છોડીને, લૂંટારાઓથી ભરેલા આ વિશાળ, નિર્જન મહારણ્યમાં વસતા પણ તમારો ધર્મ ડગમગતો નથી.
3.30.17
अश्वमेधो राजसूयः पौण्डरीकोऽथ गोसवः ।
इष्टास्त्वया महायज्ञाबहवोऽन्ये सदक्षिणाः ॥ ३.३०.१७ ॥
અશ્વમેધ, રાજસૂય, પૌંડરીક, ગોસવ, અને દક્ષિણા સહિત બીજા ઘણા મહાયજ્ઞો તમે કર્યા છે.
3.30.18
राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये ।
पार्थ मित्राणि चास्मांश्च वसूनि च पराजितः ॥ ३.३०.१८ ॥
હે રાજન, હે પૃથાપુત્ર, વિષમ જુગારમાં પાસાની હારના સમયે તમારી બુદ્ધિ મોહિત થઈ ગઈ; આ રીતે તમે મિત્રોને, અમને અને ધનને હારી ગયા.
3.30.19
ऋजोर्मृदोर्बदान्यस्य धीमतः सत्यवादिनः ।
कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव ॥ ३.३०.१९ ॥
સરળ, કોમળ, ઉદાર, બુદ્ધિમાન અને સત્યવાદી એવા તમારામાં જુગારના વ્યસનથી જન્મેલી આ બુદ્ધિ કેવી રીતે આવી પડી?
3.30.20
अतीव मोह आयाति मनश् परिदूयते ।
निशाम्य व्यसनं पार्थ तवेदमतिदुःसहम् ॥ ३.३०.२० ॥
હે પાર્થ, તમારી આ અતિ દુઃસહ આપત્તિ જોઈને મને અત્યંત મોહ આવે છે અને મન અત્યંત વ્યથિત થાય છે.
3.30.21
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा ॥ ३.३०.२१ ॥
આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ પણ કહે છે: જગત ઈશ્વરના વશમાં રહે છે, પોતાના વશમાં નહિ.
3.30.22
धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ॥ ३.३०.२२ ॥
સર્જનહાર જ ખરેખર પ્રાણીઓને સુખ-દુઃખ અને પ્રિય-અપ્રિય આપે છે; ઈશાન પહેલેથી ભવિષ્ય ઉચ્ચારીને સર્વ આપે છે.
3.30.23
यथा दारुमयीं योषां नरो धीरः समाहितः ।
इङ्ग्यत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः ॥ ३.३०.२३ ॥
હે રાજન્, ધીર અને એકાગ્ર માણસ જેમ લાકડાની પૂતળીનાં અંગો હલાવે છે, તેમ આ પ્રજા પણ હલાવાય છે.
3.30.24
आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत ।
ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम् ॥ ३.३०.२४ ॥
હે ભારત, આકાશ જેમ સર્વ પ્રાણીઓને વ્યાપે છે, તેમ ઈશ્વર અહીં કલ્યાણ અને પાપ વિધાન કરે છે.
3.30.25
शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नीयतेऽयमनीश्वरः ।
ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषामात्मनः प्रभुः ॥ ३.३०.२५ ॥
દોરીથી બાંધેલું પંખી અથવા અસમર્થ પ્રાણી લઈ જવાય તેમ, આ મનુષ્ય ઈશ્વરના વશમાં રહે છે; તે પોતાનો પણ સ્વામી નથી, બીજાનો પણ નથી.
3.30.26
मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः ।
धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः ॥ ३.३०.२६ ॥
દોરામાં પરોવેલા મણિ કે નાકમાં દોરી બાંધેલા બળદની જેમ, તે બ્રહ્માની આજ્ઞાનું અનુસરણ કરે છે; તે તેમાં જ તન્મય અને તેમને જ સમર્પિત હોય છે.
3.30.27
नात्माथीनो मनुष्योऽयं कालं भजतिं कंचन ।
स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलवृक्ष इव च्युतः ॥ ३.३०.२७ ॥
આ મનુષ્ય પોતાને આધીન નથી; તે કોઈ પણ કાળનો ઉપભોગ કરી શકતો નથી; પ્રવાહની વચ્ચે ફસાયેલા, કિનારેથી ઉખડી પડેલા વૃક્ષની જેમ તે તણાઈ જાય છે.
3.30.28
अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च ॥ ३.३०.२८ ॥
આ અજ્ઞાની જીવ પોતાના સુખ-દુઃખ પર પણ અધિકાર ધરાવતો નથી; ઈશ્વરથી પ્રેરાઈને તે સ્વર્ગે કે નરકે જાય છે.
3.30.29
यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः ।
धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत ॥ ३.३०.२९ ॥
બળવાન પવનના વશમાં ઘાસના અગ્રભાગ જાય છે, તેમ હે ભારત, સર્વ પ્રાણીઓ બ્રહ્માના વશમાં જાય છે.
3.30.30
आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वः ।
व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ॥ ३.३०.३० ॥
શ્રેષ્ઠ કે પાપકર્મમાં પ્રવૃત્ત કરાવનાર તે જ ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓમાં વ્યાપ્ત થઈને વિચરે છે; પરંતુ તે આ રીતે દેખાતો નથી.
3.30.31
हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम् ।
येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः ॥ ३.३०.३१ ॥
ક્ષેત્ર નામથી ઓળખાતું આ શરીર માત્ર સર્જનહારનું એક સાધન છે; જેના દ્વારા સર્વશક્તિમાન શુભાશુભ ફળ આપનારાં કર્મો કરાવે છે.
3.30.32
पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः ।
यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वाऽऽत्ममायया ॥ ३.३०.३२ ॥
જુઓ, ઈશ્વરે પોતાની માયાનો આ પ્રભાવ આવો રચ્યો છે; પોતાની માયાથી પ્રાણીઓને મોહિત કરી, પ્રાણીઓ દ્વારા જ પ્રાણીઓનો વધ કરાવે છે.
3.30.33
अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ॥ ३.३०.३३ ॥
તત્ત્વદર્શી મુનિઓએ જે પદાર્થો જુદી રીતે જોયા છે, તે પવનના વેગની જેમ જુદી રીતે બદલાય છે.
3.30.34
अन्यथैव हि वर्तन्ते पुरुषास्तानि तानि च ।
अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च ॥ ३.३०.३४ ॥
મનુષ્યો પણ વિવિધ પદાર્થો સાથે જુદી રીતે જ વર્તે છે; અને પ્રભુ તેમને જુદી રીતે જ બનાવે અને બદલે છે.
3.30.35
यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः ।
अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम् ॥ ३.३०.३५ ॥
લાકડાથી લાકડું, પથ્થરથી પથ્થર, અને ફરી લોખંડથી લોખંડ પણ જેમ નિશ્ચેષ્ટ અને અચેતન વસ્તુને કાપી શકે.
3.30.36
एवं स भगवान्देवः स्वयंभूः प्रपितामहः ।
निहन्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर ॥ ३.३०.३६ ॥
આ રીતે તે ભગવાન દેવ, સ્વયંભૂ, પ્રપિતામહ — હે યુધિષ્ઠિર, છળ કરીને પ્રાણીઓ દ્વારા જ પ્રાણીઓનો વધ કરાવે છે.
3.30.37
संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः ।
क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव ॥ ३.३०.३७ ॥
ઇચ્છા પ્રમાણે કરનાર આ પ્રભુ, પ્રાણીઓને જોડીને અને અલગ કરીને, બાળક રમકડાં સાથે રમે તેમ ભગવાન પ્રાણીઓ સાથે રમે છે.
3.30.38
न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते ।
रोषादिव प्रवृत्तो।़यं यथाऽयमितरो जनः ॥ ३.३०.३८ ॥
હે રાજન, સર્જનહાર પ્રાણીઓ પ્રત્યે માતા-પિતા જેવો વ્યવહાર કરતો નથી; તે ક્રોધથી પ્રવૃત્ત હોય તેમ, બીજા સામાન્ય માણસ જેવો વર્તે છે.
3.30.39
आर्याञ्शीलवो दृष्ट्वा हीमतो वृत्तिकर्शितान् ।
अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलानिव चिन्तये ॥ ३.३०.३९ ॥
સદાચારી, લજ્જાશીલ, આજીવિકાથી ક્ષીણ થયેલા આર્યોને જોઈને, અને અનાર્યોને સુખી જોઈને, હું વિહ્વળ થઈને ચિંતા કરું છું.
3.30.40
तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने ।
धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति ॥ ३.३०.४० ॥
હે પાર્થ, તારી આ આપત્તિ અને સુયોધનની સમૃદ્ધિ જોઈને, જે સર્જનહાર પક્ષપાતથી જુએ છે તેની હું નિંદા કરું છું.
3.30.41
आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि ।
धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते ॥ ३.३०.४१ ॥
આર્યશાસ્ત્રોનું ઉલ્લંઘન કરનાર, ક્રૂર, લોભી, ધર્મનો નાશ કરનાર ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રને સમૃદ્ધિ આપીને સર્જનહાર કયું ફળ મેળવે છે?
3.30.42
कर्मचेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति ।
कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः ॥ ३.३०.४२ ॥
કરેલું કર્મ કર્તાને જ અનુસરે છે, બીજાને પામતું નથી, તો તે પાપકર્મથી ઈશ્વર ચોક્કસ લિપ્ત થાય છે.
3.30.43
अथ कर्मकृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति ।
कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान् ॥ ३.३०.४३ ॥
કરેલું પાપ જો કર્તાને ન પહોંચે, તો આ જગતમાં બળ જ કારણ છે; હું દુર્બળ લોકો માટે શોક કરું છું.