महाभारत · अध्याय 3.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.30.1
नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव ।
पितृपैतामहे राज्ये वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः ॥ ३.३०.१ ॥
निर्माता आणि विधात्याला नमस्कार, ज्या दोघांनी तुला मोहात पाडले. पिता आणि पितामहांचे राज्य सांभाळायचे असताना तुझी बुद्धी वेगळ्या दिशेला गेली.
3.30.2
कर्मभिश्चिन्तितो लोको गत्यांगत्यां पृथग्विधः ।
तस्मात्कर्माणि नित्यानि लोभान्मोक्षं यियासति । ॥ ३.३०.२ ॥
कर्मांनीच लोक जाण्या-येण्याच्या विविध गतींमध्ये कल्पिला गेला आहे. म्हणून नित्यकर्मे करावीत; लोभाने मोक्ष इच्छिणारा तसे करतो.
3.30.3
नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च ।
पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित् ॥ ३.३०.३ ॥
या जगात धर्म, दया, क्षमा आणि सरळपणा यांनीच माणूस समृद्धी मिळवतो; क्रूरतेने कधीच नाही.
3.30.4
त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम् ।
स त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः ॥ ३.३०.४ ॥
हे भरता, जर तुझ्यावर हे असह्य संकट आले असेल, तर तू आणि तुझे हे महाबलवान बंधू तसे करण्यास योग्य नाही.
3.30.5
न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत ।
धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादपि ॥ ३.३०.५ ॥
हे भरता, तेव्हा किंवा आज तुला धर्मापेक्षा प्रिय असे काही कधीच मिळाले नाही, जीवनापेक्षाही नाही.
3.30.6
धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते ।
ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः ॥ ३.३०.६ ॥
तुझे राज्य धर्मासाठीच आहे, तुझे जीवनही धर्मासाठीच आहे. ब्राह्मण, गुरू आणि देवतासुद्धा हे जाणतात.
3.30.7
भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रेयौ च मया सह ।
त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः ॥ ३.३०.७ ॥
भीमसेन आणि अर्जुन, माद्रीचे दोन पुत्र आणि माझ्यासह, यांना तू त्याग कर असे माझे मत आहे; परंतु धर्माचा त्याग करू नकोस.
3.30.8
राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः ।
इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति ॥ ३.३०.८ ॥
धर्माचे रक्षण करणाऱ्या राजाचे, रक्षिला गेल्यास धर्म रक्षण करतो, असे मी आर्यांकडून ऐकले आहे; परंतु धर्म तुमचे रक्षण करत नाही असे मला वाटते.
3.30.9
त्यक्त्वाऽन्यान्हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्म एव ते ।
बुद्धिः सततमन्वेति छायेवं पुरुषं निजा ॥ ३.३०.९ ॥
हे नरव्याघ्रा, इतरांना त्यागूनही तुझा धर्मच सदैव तुझी बुद्धी आहे; छाया जशी माणसाच्या मागे जाते तशी ती सतत तुझ्या मागे येते.
3.30.10
नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः ।
अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत ॥ ३.३०.१० ॥
समानांचा आणि लहानांचा अपमान करू नकोस; श्रेष्ठांचा तर कसा करशील? संपूर्ण पृथ्वी मिळवूनही तुझे शिखर (गौरव) वाढले नाही.
3.30.11
स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान् ।
देवताश्च पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे ॥ ३.३०.११ ॥
हे पार्था, स्वाहाकार, स्वधा आणि पूजांनी तू द्विज, देव आणि पितरांची सदैव सेवा करतोस.
3.30.12
ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः ।
यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्ताश्चैव भारत ॥ ३.३०.१२ ॥
हे पार्था, ब्राह्मण तुझ्याकडून सर्व इच्छांनी सदैव तृप्त केले गेले आहेत; हे भारता, यती, मोक्षार्थी आणि गृहस्थही.
3.30.13
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्यत्राहं परिचारिका ।
आरण्यकेभ्यो वन्यानि भोजनानि प्रयच्छसि।
नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते ॥ ३.३०.१३ ॥
मी जिथे दासी म्हणून राहत होते, तिथे लोक सोन्याच्या पात्रांत भोजन करत; आपण वनवासीयांना वनातले अन्न देता, पण आपल्या घरात ब्राह्मणांना देण्यासारखे काहीच उरलेले नाही.
3.30.14
यदिदं वैश्वदेवान्ते सायं प्रातः प्रदीयते ।
तद्दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्योराजञ्शिष्टेनजीवसि ॥ ३.३०.१४ ॥
वैश्वदेवाच्या शेवटी सकाळी आणि संध्याकाळी जे अर्पण केले जाते, ते अतिथी आणि सेवकांना देऊन, हे राजा, तुम्ही उरलेल्यावर जगता.
3.30.15
इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये ।
वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च सदा यज्ञाश्च तेऽनघ ॥ ३.३०.१५ ॥
हे निष्पाप, आपले इष्टी, पशुबंध, काम्य व नैमित्तिक यज्ञ, पाकयज्ञ आणि इतर यज्ञ सदैव चालू असतात.
3.30.16
अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते ।
राष्ट्रादपेत्य वसतो धर्मस्ते नावसीदति ॥ ३.३०.१६ ॥
राज्य सोडून, दरोडेखोरांनी वेढलेल्या या विशाल, निर्जन महारण्यात राहतानाही तुमचा धर्म ढासळत नाही.
3.30.17
अश्वमेधो राजसूयः पौण्डरीकोऽथ गोसवः ।
इष्टास्त्वया महायज्ञाबहवोऽन्ये सदक्षिणाः ॥ ३.३०.१७ ॥
अश्वमेध, राजसूय, पौंडरीक, गोसव आणि दक्षिणेसह इतर अनेक महायज्ञ तुम्ही केले आहेत.
3.30.18
राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये ।
पार्थ मित्राणि चास्मांश्च वसूनि च पराजितः ॥ ३.३०.१८ ॥
हे राजा, हे पृथेच्या पुत्रा, विषम द्यूतात फाशांच्या पराभवाच्या वेळी तुमची बुद्धी मोहित झाली; अशा रीतीने तुम्ही मित्रांना, आम्हांला आणि संपत्तीला हरलात.
3.30.19
ऋजोर्मृदोर्बदान्यस्य धीमतः सत्यवादिनः ।
कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव ॥ ३.३०.१९ ॥
सरळ, मृदू, उदार, बुद्धिमान आणि सत्यवादी अशा तुमच्यावर द्यूतव्यसनातून जन्मलेली ही बुद्धी कशी आली?
3.30.20
अतीव मोह आयाति मनश् परिदूयते ।
निशाम्य व्यसनं पार्थ तवेदमतिदुःसहम् ॥ ३.३०.२० ॥
हे पार्था, तुमची ही अतिदुःसह आपत्ती पाहून मला अतिशय मोह येत आहे आणि मन अत्यंत तळमळत आहे.
3.30.21
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा ॥ ३.३०.२१ ॥
याबाबत लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात: जग ईश्वराच्या वशात राहते, स्वतःच्या वशात नाही.
3.30.22
धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ॥ ३.३०.२२ ॥
निर्माताच खरोखर प्राण्यांना सुखदुःखे आणि प्रिय-अप्रिय देतो; ईशान पूर्वीच भविष्य उच्चारून सर्व काही देतो.
3.30.23
यथा दारुमयीं योषां नरो धीरः समाहितः ।
इङ्ग्यत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः ॥ ३.३०.२३ ॥
हे राजा, धीर आणि एकाग्र मनुष्य जसा लाकडी बाहुलीचे अवयव हलवतो, तसेच ही प्रजा हलवली जाते.
3.30.24
आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत ।
ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम् ॥ ३.३०.२४ ॥
हे भारता, आकाश जसे सर्व प्राण्यांना व्यापते, तसा ईश्वर येथे कल्याण आणि पाप विधान करतो.
3.30.25
शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नीयतेऽयमनीश्वरः ।
ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषामात्मनः प्रभुः ॥ ३.३०.२५ ॥
धाग्याने बांधलेला पक्षी किंवा असमर्थ प्राणी नेला जातो, तसा हा मनुष्य ईश्वराच्या वशात असतो; तो स्वतःचाही स्वामी नाही, इतरांचाही नाही.
3.30.26
मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः ।
धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः ॥ ३.३०.२६ ॥
धाग्यात ओवलेल्या मण्यासारखा, किंवा नाकात दोरी बांधलेल्या बैलासारखा, तो विधात्याच्या आज्ञेचे अनुसरण करतो; तो त्यातच तन्मय असतो आणि त्यालाच समर्पित असतो.
3.30.27
नात्माथीनो मनुष्योऽयं कालं भजतिं कंचन ।
स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलवृक्ष इव च्युतः ॥ ३.३०.२७ ॥
हा मनुष्य स्वाधीन नाही; तो कोणत्याही काळाचा उपभोग घेऊ शकत नाही; प्रवाहाच्या मध्यभागी अडकलेल्या, काठावरून उन्मळलेल्या झाडाप्रमाणे तो वाहून जातो.
3.30.28
अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च ॥ ३.३०.२८ ॥
हा अज्ञानी जीव स्वतःच्या सुखदुःखावरही अधिकार ठेवत नाही; ईश्वराने प्रेरित होऊन तो स्वर्गाला किंवा नरकाला जातो.
3.30.29
यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः ।
धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत ॥ ३.३०.२९ ॥
बलवान वाऱ्याच्या वशात गवताची पाती जातात, तसेच हे भारता, सर्व प्राणी विधात्याच्या वशात जातात.
3.30.30
आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वः ।
व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ॥ ३.३०.३० ॥
श्रेष्ठ किंवा पापकर्मात प्रवृत्त करणारा तोच ईश्वर सर्व प्राणिमात्रांत व्याप्त होऊन संचार करतो; परंतु तो असा दिसत नाही.
3.30.31
हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम् ।
येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः ॥ ३.३०.३१ ॥
क्षेत्र नावाने ओळखले जाणारे हे शरीर केवळ निर्मात्याचे एक साधन आहे; ज्याद्वारे सर्वसमर्थ प्रभू शुभ-अशुभ फल देणारी कर्मे करवून घेतो.
3.30.32
पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः ।
यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वाऽऽत्ममायया ॥ ३.३०.३२ ॥
पाहा, ईश्वराने आपल्या मायेचा हा प्रभाव असा निर्माण केला आहे; आपल्या मायेने प्राण्यांना मोहित करून प्राण्यांकडूनच प्राण्यांचा वध घडवतो.
3.30.33
अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ॥ ३.३०.३३ ॥
तत्त्वदर्शी मुनींनी जे पदार्थ वेगळ्या रूपात पाहिले आहेत, ते वाऱ्याच्या वेगांप्रमाणे वेगळ्या रीतीने बदलतात.
3.30.34
अन्यथैव हि वर्तन्ते पुरुषास्तानि तानि च ।
अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च ॥ ३.३०.३४ ॥
माणसेही विविध पदार्थांशी वेगळ्याच रीतीने वागतात; आणि प्रभू त्यांना वेगळ्याच रीतीने घडवतो आणि बदलतो.
3.30.35
यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः ।
अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम् ॥ ३.३०.३५ ॥
लाकडाने लाकूड, दगडाने दगड, आणि पुन्हा लोखंडाने लोखंडही जसे निश्चेष्ट, अचेतन वस्तूला तोडू शकते.
3.30.36
एवं स भगवान्देवः स्वयंभूः प्रपितामहः ।
निहन्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर ॥ ३.३०.३६ ॥
असा तो भगवान देव, स्वयंभू, प्रपितामह — हे युधिष्ठिरा, छल करून प्राण्यांकडूनच प्राण्यांचा वध घडवतो.
3.30.37
संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः ।
क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव ॥ ३.३०.३७ ॥
इच्छेनुसार कर्म करणारा हा प्रभू प्राण्यांना जोडून आणि वेगळे करून, बालक खेळण्यांशी खेळावे तसा भगवान प्राण्यांशी खेळतो.
3.30.38
न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते ।
रोषादिव प्रवृत्तो।़यं यथाऽयमितरो जनः ॥ ३.३०.३८ ॥
हे राजा, निर्माता प्राण्यांशी माता-पित्याप्रमाणे वागत नाही; तो रागाने प्रवृत्त झाल्यासारखा, इतर सामान्य माणसाप्रमाणे वागतो.
3.30.39
आर्याञ्शीलवो दृष्ट्वा हीमतो वृत्तिकर्शितान् ।
अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलानिव चिन्तये ॥ ३.३०.३९ ॥
सदाचारी, लज्जाशील, उपजीविकेने क्षीण झालेले आर्य पाहून, आणि अनार्य सुखी असलेले पाहून, मी व्याकूळ झाल्यासारखी चिंता करते.
3.30.40
तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने ।
धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति ॥ ३.३०.४० ॥
हे पार्था, तुझी ही आपत्ती आणि सुयोधनाची समृद्धी पाहून, जो निर्माता विषमदृष्टीने पाहतो, त्या निर्मात्याची मी निंदा करते.
3.30.41
आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि ।
धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते ॥ ३.३०.४१ ॥
आर्यशास्त्रांचे उल्लंघन करणाऱ्या, क्रूर, लोभी, धर्माचा नाश करणाऱ्या धृतराष्ट्र-पुत्रास संपत्ती देऊन निर्माता कोणते फळ मिळवतो?
3.30.42
कर्मचेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति ।
कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः ॥ ३.३०.४२ ॥
केलेले कर्म कर्त्यालाच अनुसरते, दुसऱ्याला पोहोचत नाही, तर त्या पापकर्माने ईश्वर निश्चितच लिप्त होतो.
3.30.43
अथ कर्मकृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति ।
कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान् ॥ ३.३०.४३ ॥
केलेले पाप कर्त्याकडे पोहोचत नसेल, तर या जगात बलच कारण आहे; दुर्बल लोकांसाठी मी शोक करते.