महाभारत · अध्याय 3.313
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.313.1
नापदामस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम् ।
धर्मस्तु विभजत्यर्थमुभयोः पुण्यपापयोः ॥ ३.३१३.१ ॥
विपत्तियों की कोई सीमा नहीं है, न कोई निमित्त और न कोई कारण। धर्म ही पुण्य और पाप, दोनों के फल का विभाजन करता है।
3.313.2
प्रातिकाम्यनयत्कृष्णां सभायां प्रेष्यवत्तदा ।
न मया निहतस्तत्रतेन प्राप्ताः स्म संशयम् ॥ ३.३१३.२ ॥
प्रातिकाम्य ने कृष्णा को सभा में उस समय दासी की भाँति ले जाया। मैंने उसे वहीं नहीं मार डाला, इसलिए हम संशय में पड़ गए हैं।
3.313.3
वाचस्तीक्ष्णास्थिभेदिन्यः सूतपुत्रेण भाषिताः ।
अतितीव्रा मया क्षान्तास्तेन प्राप्ताः स्म संशयं ॥ ३.३१३.३ ॥
सूतपुत्र ने जो तीखे वचन कहे थे, जो हड्डियों तक भेद देने वाले थे, अत्यंत तीव्र थे, उन्हें मैंने सहन कर लिया; इसीलिए हम संशय में पड़ गए हैं।
3.313.4
शकुनिस्त्वां यदाऽजैषीदक्षद्यूतेन भारत ।
स मया न हतस्तत्रतेन प्राप्ताः स्म संशयम् ॥ ३.३१३.४ ॥
हे भारत, जब शकुनि ने आपको पासों के खेल में हराया था, तब मैंने उसे वहीं नहीं मार डाला; इसलिए हम संशय में पड़ गए हैं।
3.313.5
ततो युधिष्ठिरो राजा नकुलं वाक्यमब्रवीत् ।
आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश ॥ ३.३१३.५ ॥
तब राजा युधिष्ठिर ने नकुल से यह वचन कहा: हे माद्री के पुत्र, वृक्ष पर चढ़कर दसों दिशाओं में देखो।
3.313.6
पानीयमन्तिके पश्य वृक्षान्वाप्युदकाश्रयान् ।
एते हि भ्रातरः श्रान्तास्तव तात पिपासिताः ॥ ३.३१३.६ ॥
समीप में जल देखो, या जल के आश्रय वाले वृक्षों को देखो। वत्स, तुम्हारे ये भाई थके और प्यासे हैं।
3.313.7
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येऽष्ठस्य शासनात् ।
तत उत्थाय मतिमाञ्शीघ्रमारुह्य पादपम्।
अब्रवीद्धांतरं ज्येष्मभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ ३.३१३.७ ॥
नकुल ने 'ऐसा ही हो' कहकर बड़े भाई की आज्ञा से उठकर, बुद्धिमान ने शीघ्र ही एक वृक्ष पर चढ़कर चारों ओर देखकर अपने ज्येष्ठ भाई से कहा।
3.313.8
पश्यामि बहुलान्राजन्वृक्षानुदकसंश्रयान् ।
सारसानां च निर्ह्रादस्तत्रोदकमसंशयम् ॥ ३.३१३.८ ॥
हे राजन्! मैं जल के आश्रय वाले बहुत से वृक्ष देख रहा हूँ, और सारसों का शब्द भी सुनाई दे रहा है; वहाँ निस्संदेह जल है।
3.313.9
ततोऽब्रवीत्सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूणैः रपानीयमानय ॥ ३.३१३.९ ॥
तब सत्य में दृढ़ कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने कहा: 'हे सौम्य! जाओ, और तुरन्त तूणीर में जल लाओ।'
3.313.10
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य शासनात् ।
प्राद्रवद्यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत ॥ ३.३१३.१० ॥
नकुल ने 'ऐसा ही हो' कहकर बड़े भाई की आज्ञा से जहाँ जल था वहाँ तुरन्त दौड़कर पहुँचा।
3.313.11
स दृष्ट्वा विमलं तोयं सारसैः परिवारितम् ।
पातुकामस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१३.११ ॥
उसने सारसों से घिरे स्वच्छ जल को देखा; पीने की इच्छा से वह आकाश से आती एक वाणी सुनाई दी।
3.313.12
मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१३.१२ ॥
'हे तात! ऐसा दुस्साहस मत करो; यह जल मेरे पूर्वाधिकार में है। हे माद्री के पुत्र! पहले प्रश्नों का उत्तर देकर तब पियो और ले जाओ।'
3.313.13
अनादृत्य तु तद्वाक्यं नकुलः सुपिपासितः ।
अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥ ३.३१३.१३ ॥
परन्तु उस वचन की उपेक्षा करके, अत्यन्त प्यासे नकुल ने शीतल जल पिया, और पीते ही वह गिर पड़ा।
3.313.14
चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीद्ध्रातरं वीरं सहदेवमरिंदमम् ॥ ३.३१३.१४ ॥
नकुल के विलम्ब करने पर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने अपने वीर भाई, शत्रुदमन सहदेव से कहा।
3.313.15
भ्राता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः ।
तं चैवानय सोदर्यं पानीयं च त्वमानय ॥ ३.३१३.१५ ॥
हे तात सहदेव, तुम्हारे अग्रज भाई विलम्ब कर रहे हैं। उस सहोदर को भी ले आओ, और तुम स्वयं जल भी ले आओ।
3.313.16
सहदेवस्तथेत्युक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत ।
ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा ॥ ३.३१३.१६ ॥
सहदेव 'ठीक है' कहकर उस दिशा की ओर चल पड़े। तब उन्होंने भूमि पर पड़े मृत भाई नकुल को देखा।
3.313.17
भ्रातृशोकाभिसंतप्तस्तृषया च प्रपीडितः ।
अभिदुद्राव रपानीयं ततो वागभ्यभाषत ॥ ३.३१३.१७ ॥
भाई के शोक से संतप्त और प्यास से पीड़ित होकर वह जल की ओर दौड़ा; तभी एक वाणी ने उससे कहा।
3.313.18
मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा यथाकामं पिबस्व च हरस्व च ॥ ३.३१३.१८ ॥
हे तात, साहस मत करो; यह जल पहले से मेरे अधिकार में है। प्रश्नों का उत्तर देकर, जितना चाहो उतना पियो और ले भी जाओ।
3.313.19
अनादृत्य तु तद्वाक्यं सहदेवः पिपासितः ।
अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥ ३.३१३.१९ ॥
किन्तु उस वचन की अवहेलना करके प्यासे सहदेव ने शीतल जल पी लिया, और पीते ही वे गिर पड़े।
3.313.20
अथाब्रवीत्स विजयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भ्रातरौ ते चिरगतौ बीभत्सो शत्रुकर्शन ॥ ३.३१३.२० ॥
तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने विजय से कहा—'हे शत्रुओं को पीड़ित करने वाले बीभत्सु, तुम्हारे दोनों भाई बहुत देर से गए हुए हैं।'
3.313.21
तौ चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय ।
त्वं हि नस्तात सर्वेषां दुःखितानामपाश्रयः ॥ ३.३१३.२१ ॥
'उन दोनों को वापस लाओ, तुम्हारा कल्याण हो, और जल भी ले आओ। हे तात, तुम ही हम सब दुखियों के आश्रय हो।'
3.313.22
एवमुक्तो गुडाकेशः प्रगृह्य सशरं धनुः ।
आमुक्तखङ्गो मेधावी तत्सरः प्रत्यपद्यत ॥ ३.३१३.२२ ॥
ऐसा कहे जाने पर गुडाकेश (अर्जुन) ने बाण सहित धनुष उठाया, तलवार बाँधे हुए बुद्धिमान वह उस सरोवर की ओर चल पड़े।
3.313.23
यतः पुरुषशार्दूलौ पानीयहरणे गतौ ।
तौ ददर्श हतौ तत्रभ्रातरौ श्वेतवाहनः ॥ ३.३१३.२३ ॥
जहाँ पानी लाने गए वे दोनों पुरुषसिंह भाई थे, वहाँ श्वेतवाहन (अर्जुन) ने उन दोनों भाइयों को मरा हुआ देखा।
3.313.24
विगतासू नरव्याघ्रौ शयानौ वसुधातले ।
प्रसुप्ताविव तौ दृष्ट्वा नरसिंहः सुदुःखितः।
धनुरुद्यम्य कौन्तेयो व्यलोकयत तद्वनम् ॥ ३.३१३.२४ ॥
प्राणहीन उन दोनों पुरुषव्याघ्रों को धरती पर सोए हुए-से देखकर वह नरसिंह कौन्तेय (अर्जुन) अत्यंत दुखी हुए; धनुष उठाकर उन्होंने उस वन को चारों ओर देखा।
3.313.25
नापश्यत्तत्रकिंचित्स भूतमस्मिन्महावने ।
सव्यसाची पिपासार्तः पानीयं सोभ्यधावत ॥ ३.३१३.२५ ॥
उस महावन में उन्हें वहाँ कोई प्राणी दिखाई नहीं दिया। प्यास से पीड़ित सव्यसाची जल की ओर दौड़ पड़े।
3.313.26
अभिधावंस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ।
यत्त्वमिच्छसि पानीयं नैतच्छक्यं बलात्त्वया ॥ ३.३१३.२६ ॥
दौड़ते हुए उन्होंने तब आकाश से एक वाणी सुनी: 'जो जल तुम चाहते हो, वह बल से तुम्हारे द्वारा नहीं लिया जा सकता।'
3.313.27
कौन्तेय यदि वै प्रश्नान्मयोक्तान्प्रतिवक्ष्यसि ।
ततः पास्यसि पानीयं हरिष्यसि च भारत ॥ ३.३१३.२७ ॥
हे कौन्तेय! यदि तुम मेरे पूछे गए प्रश्नों का उत्तर दोगे, तो तुम जल पियोगे और हे भारत, उसे ले भी जा सकोगे।
3.313.28
वारितस्त्वब्रवीत्पार्थो दृश्यमानो निवारय ।
यावद्बाणैर्विनिर्भिन्नः पुनर्नैवं वदिष्यसि ॥ ३.३१३.२८ ॥
रोके जाने पर पार्थ ने कहा — 'जो दिखाई दे रहा है, उसे रोको। जब तक तुम्हें बाणों से बींधा न जाए, तब तक तुम फिर ऐसा नहीं कहोगे।'
3.313.29
एवमुक्त्वा ततः पार्थः शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः ।
प्रववर्ष रदिशः कृत्स्नाः शब्दवेधं च दर्शयन्।
कर्णिनालीकनाराचानुत्सृजन्भरतर्षभः। ॥ ३.३१३.२९ ॥
ऐसा कहकर तब पार्थ ने अस्त्र-मंत्रों से अभिमंत्रित बाणों से सब दिशाओं में वर्षा की, शब्दभेदी बाण का कौशल भी दिखाते हुए। हे भरतर्षभ, उन्होंने कर्णी, नालीक और नाराच बाण छोड़े।
3.313.30
स त्वमोघानिषून्मुक्त्वा तृष्णयाऽभिप्रपीडितः ।
अनेकैरिषुसंघातैरन्तरिक्षे ववर्ष ह ॥ ३.३१३.३० ॥
परन्तु प्यास से अत्यंत पीड़ित होकर उन्होंने अचूक बाण छोड़े और आकाश में अनेक बाण-समूहों की वर्षा की।
3.313.31
किं विधानेन ते पार्थ प्रश्नानुक्त्वा पयः पिब ।
अनुक्त्वा च पिबन्प्रश्नान्पीत्वैव नभविष्यसि ॥ ३.३१३.३१ ॥
हे पार्थ, प्रश्नों का उत्तर दिए बिना इस प्रकार तुम्हें क्या मिलेगा? जल पी लो। और प्रश्नों का उत्तर दिए बिना जल पीने पर तुम जीवित नहीं रहोगे।
3.313.32
स च मोघानिषून्दृष्ट्वातृष्णया च प्रपीडितः ।
अवज्ञायैव तां वाचं पीत्वैव निपपात् ह ॥ ३.३१३.३२ ॥
और वह व्यर्थ गए बाणों को देखकर और प्यास से पीड़ित होकर, उस वाणी की अवहेलना करके ही जल पीकर गिर पड़ा।
3.313.33
अथाब्रवीद्भीमसेनं कुनतीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च बीभत्सुश्च परंतप ॥ ३.३१३.३३ ॥
तब कुन्ती-पुत्र युधिष्ठिर ने भीमसेन से कहा, और नकुल, सहदेव तथा अर्जुन से भी, हे शत्रुतापी!
3.313.34
चिरंगतास्तोयहेतोर्न चागच्छन्ति भारत ।
तांश्चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय ॥ ३.३१३.३४ ॥
हे भारत, जल के लिए गए वे बहुत देर से गए हैं और अभी तक लौटे नहीं। तुम्हारा कल्याण हो, उन्हें ले आओ, और तुम भी जल ले आओ।
3.313.35
भीमसेनस्तथेत्युक्त्वा तं देशं प्रत्यपद्यत ।
रयत्रते पुरुषव्याघ्रा भ्रातरोस्य निपातिताः ॥ ३.३१३.३५ ॥
भीमसेन 'ठीक है' कहकर उस स्थान की ओर चल पड़े, जहाँ उनके भाई, पुरुषश्रेष्ठ, मारे पड़े थे।
3.313.36
तान्दृष्ट्वा दुःखितो भीमस्तृषया च प्रपीडितः ।
अमन्यत महाबाहुः कर्म तद्यक्षरक्षसाम् ॥ ३.३१३.३६ ॥
उन्हें देखकर दुःखी और प्यास से पीड़ित भीम, उस महाबाहु ने यह सोचा कि यह कर्म यक्षों और राक्षसों का है।
3.313.37
सचिन्तयामास तदा योद्धव्यं ध्रुवमद्य मे ।
पास्यामि तावत्पानीयमिति पार्थो वृकोदरः ॥ ३.३१३.३७ ॥
तब उसने सोचा, "आज निश्चय ही मुझे संघर्ष करना होगा। पहले मैं जल पीऊँगा" — ऐसा सोचकर पृथापुत्र वृकोदर (भीम)।
3.313.38
ततोऽभ्यधावत्पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः ॥ ३.३१३.३८ ॥
फिर प्यासा पुरुषर्षभ (भीम) जल की ओर दौड़ पड़ा।
3.313.39
मा तात साहसंकार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१३.३९ ॥
"हे तात, मेरी पूर्व-अधिकृत वस्तु पर साहस मत करो। हे कौन्तेय, पहले मेरे प्रश्नों का उत्तर देकर फिर पियो और ले लो।"
3.313.40
एवमुक्तस्तदा भीमो यक्षेणामिततेजसा ।
अनुक्त्वैव तु तान्प्रश्नान्पीत्वैव निपपात ह ॥ ३.३१३.४० ॥
अमित तेज वाले यक्ष के ऐसा कहने पर भी भीम ने उन प्रश्नों का उत्तर दिए बिना ही जल पी लिया और तत्काल गिर पड़ा।
3.313.41
ततः कुन्तीसुतो राजा प्रचिन्त्य पुरुषर्षभः ।
आत्मनाऽऽत्मानमन्विष्य विचारमकरोत्प्रभुः ॥ ३.३१३.४१ ॥
तब कुन्ती-पुत्र राजा युधिष्ठिर, उस पुरुषर्षभ प्रभु ने गहन चिंतन किया, अपने भीतर स्वयं को खोजते हुए विचार किया।
3.313.42
ततश्चिरगतान्भ्रातृनथाऽऽज्ञाय युधिष्ठिरः ।
चिरायमाणान्बहुशः पुनः पुनरुवाचह ॥ ३.३१३.४२ ॥
फिर बहुत देर से गए हुए भाइयों को जानकर युधिष्ठिर उन विलम्ब करते भाइयों से बार-बार बोले।
3.313.43
किंस्विद्वनमिदं दग्धं किंखिद्दृष्टो मृतो भवेत् ।
प्रहरन्तो महाभूतं शप्तास्तेनाथ तेऽपतन् ॥ ३.३१३.४३ ॥
यह वन क्यों जला हुआ है? क्या कोई देखा गया या मर गया? महाभूत पर प्रहार करने से शापित होकर वे गिर पड़े।
3.313.44
न पश्यन्त्यथवा वीराः पानीयं यत्रते गताः ।
अन्विच्छद्भिर्वने तोयं कालोऽयमतिपातितः ॥ ३.३१३.४४ ॥
वीर लोग नहीं देखते, या जल कहाँ गए? वन में जल खोजते हुए यह समय बीत गया।
3.313.45
किंनु तत्कारणं येन नायान्ति पुरुषर्षभाः ।
गच्छाम्येषां पदं द्रष्टुमिति कृत्वा युधिष्ठिरः ॥ ३.३१३.४५ ॥
वह क्या कारण है जिससे पुरुषश्रेष्ठ नहीं आ रहे? 'मैं उनके पदचिह्न देखने जाता हूँ' ऐसा निश्चय करके युधिष्ठिर।
3.313.46
समुत्थाय महाबुद्धिर्दह्यमानेन चेतसा ।
व्यपेतजननिर्घोषं प्रविवेश महावनम् ॥ ३.३१३.४६ ॥
उठकर महाबुद्धिमान युधिष्ठिर ने जलते हुए मन से मनुष्यों के शब्द से रहित उस महावन में प्रवेश किया।
3.313.47
रुरुभिश्च वराहैश्च पक्षिभिश्च निषेवितम् ।
नीलभास्वरवर्णैश्च पादपैरुशोभितम् ॥ ३.३१३.४७ ॥
रुरु मृगों, सूअरों और पक्षियों से सेवित, नीली और चमकीली रंगों वाले वृक्षों से सुशोभित।
3.313.48
भ्रमरैरुपगीतं च पक्षिभिश् समन्ततः ।
मृदुशाड्वलसंकीर्णभूमिभागं मनोहरम् ॥ ३.३१३.४८ ॥
भौंरों और पक्षियों से चारों ओर गुंजित, कोमल हरी घास से भरे भूभाग वाला, मनोहर।
3.313.49
स गच्छन्कानने तस्मिन्हेमजालपरिष्कृतम् ।
ददर्श तत्सरः श्रीमान्विश्वकर्मकृतं यथा ॥ ३.३१३.४९ ॥
वह उस वन में चलते हुए स्वर्णजाल से सजे उस सरोवर को देखने लगे, जो मानो विश्वकर्मा द्वारा बनाया गया हो।
3.313.50
उपेतं नलिनीजालैः सिन्धुवारैः सचेतसैः ।
केतकैः करवीरैश्च पिप्पलैश्चैव संवृतम् ॥ ३.३१३.५० ॥
वह सरोवर कमलों के समूहों से युक्त था, सिन्धुवार, केतकी, करवीर और पीपल के वृक्षों से घिरा हुआ था।
3.313.51
ततो धर्मसुतः श्रीमान्भ्रातृदर्शनलालसः ।
श्रमार्तस्तदुपागम्य सरो दृष्ट्वाऽथ विस्मितः ॥ ३.३१३.५१ ॥
तब धर्मपुत्र श्रीमान् युधिष्ठिर, भाइयों को देखने की लालसा से और थकान से पीड़ित होकर, उस सरोवर के पास पहुँचे और उसे देखकर विस्मित हो गए।