महाभारत · अध्याय 3.313
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.313.1
नापदामस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम् ।
धर्मस्तु विभजत्यर्थमुभयोः पुण्यपापयोः ॥ ३.३१३.१ ॥
आपत्तींना मर्यादा नाही, त्यांना निमित्त किंवा कारणही नाही. पुण्य आणि पाप या दोहोंच्या फलाची विभागणी धर्मच करतो.
3.313.2
प्रातिकाम्यनयत्कृष्णां सभायां प्रेष्यवत्तदा ।
न मया निहतस्तत्रतेन प्राप्ताः स्म संशयम् ॥ ३.३१३.२ ॥
प्रातिकाम्याने तेव्हा सभेत कृष्णेला दासीप्रमाणे ओढत नेले. मी त्याला तिथेच ठार केले नाही, म्हणून आम्ही संशयात पडलो आहोत.
3.313.3
वाचस्तीक्ष्णास्थिभेदिन्यः सूतपुत्रेण भाषिताः ।
अतितीव्रा मया क्षान्तास्तेन प्राप्ताः स्म संशयं ॥ ३.३१३.३ ॥
सूतपुत्राने बोललेली तीक्ष्ण वचने, जी हाडांपर्यंत भेदणारी आणि अत्यंत तीव्र होती, ती मी सहन केली; म्हणूनच आम्ही संशयात पडलो आहोत.
3.313.4
शकुनिस्त्वां यदाऽजैषीदक्षद्यूतेन भारत ।
स मया न हतस्तत्रतेन प्राप्ताः स्म संशयम् ॥ ३.३१३.४ ॥
हे भारता, शकुनीने तुला फाशांच्या खेळात जिंकले तेव्हा मी त्याला तिथेच ठार केले नाही; म्हणून आम्ही संशयात पडलो आहोत.
3.313.5
ततो युधिष्ठिरो राजा नकुलं वाक्यमब्रवीत् ।
आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश ॥ ३.३१३.५ ॥
तेव्हा राजा युधिष्ठिर नकुलाला म्हणाला: हे माद्रीपुत्रा, झाडावर चढून दहा दिशा पाहा.
3.313.6
पानीयमन्तिके पश्य वृक्षान्वाप्युदकाश्रयान् ।
एते हि भ्रातरः श्रान्तास्तव तात पिपासिताः ॥ ३.३१३.६ ॥
जवळ पाणी शोध, किंवा पाण्याच्या आश्रयाची झाडे पाहा. वत्सा, तुझे हे भाऊ थकलेले आणि तहानलेले आहेत.
3.313.7
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येऽष्ठस्य शासनात् ।
तत उत्थाय मतिमाञ्शीघ्रमारुह्य पादपम्।
अब्रवीद्धांतरं ज्येष्मभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ ३.३१३.७ ॥
नकुल 'तसेच' म्हणून मोठ्या भावाच्या आज्ञेने उठला, बुद्धिमान तो लवकर एका झाडावर चढला, चहूकडे पाहून त्याने मोठ्या भावाला सांगितले.
3.313.8
पश्यामि बहुलान्राजन्वृक्षानुदकसंश्रयान् ।
सारसानां च निर्ह्रादस्तत्रोदकमसंशयम् ॥ ३.३१३.८ ॥
हे राजा! पाण्याच्या आश्रयाची अनेक झाडे मी पाहत आहे; सारसांचा आवाजही ऐकू येत आहे; तेथे निःसंशय पाणी आहे.
3.313.9
ततोऽब्रवीत्सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूणैः रपानीयमानय ॥ ३.३१३.९ ॥
तेव्हा सत्यात दृढ असलेला कुंतीपुत्र युधिष्ठिर म्हणाला: 'हे सौम्या! जा, लवकर भात्यात पाणी आण.'
3.313.10
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य शासनात् ।
प्राद्रवद्यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत ॥ ३.३१३.१० ॥
नकुल 'तसेच' म्हणून मोठ्या भावाच्या आज्ञेने जिथे पाणी होते तिथे धावत जाऊन पोहोचला.
3.313.11
स दृष्ट्वा विमलं तोयं सारसैः परिवारितम् ।
पातुकामस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१३.११ ॥
त्याने सारसांनी वेढलेले स्वच्छ पाणी पाहिले; पिण्याच्या इच्छेने असता आकाशातून एक वाणी त्याला ऐकू आली.
3.313.12
मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१३.१२ ॥
'हे बाळा! असे साहस करू नकोस; हे पाणी माझ्या पूर्वाधिकारात आहे. माद्रीच्या पुत्रा! आधी माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दे, मग पी आणि घे.'
3.313.13
अनादृत्य तु तद्वाक्यं नकुलः सुपिपासितः ।
अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥ ३.३१३.१३ ॥
पण त्या वचनाकडे दुर्लक्ष करून, अत्यंत तहानलेल्या नकुलाने थंड पाणी प्याले; प्याल्यानंतर तो कोसळला.
3.313.14
चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीद्ध्रातरं वीरं सहदेवमरिंदमम् ॥ ३.३१३.१४ ॥
नकुल उशीर करत असताना कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने आपला वीर बंधू, शत्रुदमन सहदेव याला सांगितले.
3.313.15
भ्राता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः ।
तं चैवानय सोदर्यं पानीयं च त्वमानय ॥ ३.३१३.१५ ॥
हे तात सहदेवा, तुझा मोठा भाऊ उशीर करत आहे. त्या सहोदराला घेऊन ये, आणि तू पाणीही आण.
3.313.16
सहदेवस्तथेत्युक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत ।
ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा ॥ ३.३१३.१६ ॥
सहदेव 'ठीक आहे' म्हणून त्या दिशेकडे गेला; तेव्हा त्याला जमिनीवर पडलेला भाऊ नकुल दिसला.
3.313.17
भ्रातृशोकाभिसंतप्तस्तृषया च प्रपीडितः ।
अभिदुद्राव रपानीयं ततो वागभ्यभाषत ॥ ३.३१३.१७ ॥
भावाच्या शोकाने संतप्त आणि तहानेने व्याकूळ होऊन तो पाण्याकडे धावला; तेव्हा एक वाणी त्याच्याशी बोलली.
3.313.18
मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा यथाकामं पिबस्व च हरस्व च ॥ ३.३१३.१८ ॥
हे तात, साहस करू नकोस; हे पाणी आधीपासून माझ्या ताब्यात आहे. प्रश्नांची उत्तरे देऊन, हवे तितके पी आणि घेऊनही जा.
3.313.19
अनादृत्य तु तद्वाक्यं सहदेवः पिपासितः ।
अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥ ३.३१३.१९ ॥
परंतु त्या वचनाकडे दुर्लक्ष करून तृषार्त सहदेवाने शीतल पाणी प्याले; प्याल्यावर तो कोसळला.
3.313.20
अथाब्रवीत्स विजयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भ्रातरौ ते चिरगतौ बीभत्सो शत्रुकर्शन ॥ ३.३१३.२० ॥
तेव्हा कुंतीपुत्र युधिष्ठिर विजयाला म्हणाला—'हे शत्रुकर्शना बीभत्सो, तुझे दोन्ही भाऊ फार वेळापासून गेले आहेत.'
3.313.21
तौ चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय ।
त्वं हि नस्तात सर्वेषां दुःखितानामपाश्रयः ॥ ३.३१३.२१ ॥
'त्या दोघांना परत आण, तुझे कल्याण असो; पाणीही आण. बाळा, आम्हा सर्व दुःखितांचा तूच आश्रय आहेस.'
3.313.22
एवमुक्तो गुडाकेशः प्रगृह्य सशरं धनुः ।
आमुक्तखङ्गो मेधावी तत्सरः प्रत्यपद्यत ॥ ३.३१३.२२ ॥
असे सांगितल्यावर गुडाकेश (अर्जुन) बाणासह धनुष्य उचलून, तलवार बांधून, तो बुद्धिमान वीर त्या सरोवराकडे गेला.
3.313.23
यतः पुरुषशार्दूलौ पानीयहरणे गतौ ।
तौ ददर्श हतौ तत्रभ्रातरौ श्वेतवाहनः ॥ ३.३१३.२३ ॥
पाणी आणायला गेलेले ते दोन नरव्याघ्र बंधू जिथे गेले होते तिथे श्वेतवाहन (अर्जुन) त्या दोघांना मृत पाहिले.
3.313.24
विगतासू नरव्याघ्रौ शयानौ वसुधातले ।
प्रसुप्ताविव तौ दृष्ट्वा नरसिंहः सुदुःखितः।
धनुरुद्यम्य कौन्तेयो व्यलोकयत तद्वनम् ॥ ३.३१३.२४ ॥
प्राणहीन होऊन भूमीवर पडलेल्या त्या दोन नरव्याघ्रांना झोपल्यासारखे पाहून, तो नरसिंह कौन्तेय (अर्जुन) अत्यंत दुःखी झाला; धनुष्य उचलून त्याने त्या वनाकडे चहूकडे पाहिले.
3.313.25
नापश्यत्तत्रकिंचित्स भूतमस्मिन्महावने ।
सव्यसाची पिपासार्तः पानीयं सोभ्यधावत ॥ ३.३१३.२५ ॥
त्या महावनात तिथे त्याला कोणताही प्राणी दिसला नाही. तहानेने व्याकूळ झालेला सव्यसाची पाण्याकडे धावला.
3.313.26
अभिधावंस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ।
यत्त्वमिच्छसि पानीयं नैतच्छक्यं बलात्त्वया ॥ ३.३१३.२६ ॥
धावत असताना त्याला आकाशातून एक वाणी ऐकू आली: 'तुला हवे असलेले पाणी बळाने तुला मिळवता येणार नाही.'
3.313.27
कौन्तेय यदि वै प्रश्नान्मयोक्तान्प्रतिवक्ष्यसि ।
ततः पास्यसि पानीयं हरिष्यसि च भारत ॥ ३.३१३.२७ ॥
हे कौन्तेया! मी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे तू दिलीस तर तू पाणी पिशील आणि हे भारता, ते घेऊनही जाशील.
3.313.28
वारितस्त्वब्रवीत्पार्थो दृश्यमानो निवारय ।
यावद्बाणैर्विनिर्भिन्नः पुनर्नैवं वदिष्यसि ॥ ३.३१३.२८ ॥
अडवले गेल्यावर पार्थ म्हणाला: 'जो दिसतो आहेस, मला अडव. बाणांनी विद्ध होईपर्यंत तू पुन्हा असे बोलणार नाहीस.'
3.313.29
एवमुक्त्वा ततः पार्थः शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः ।
प्रववर्ष रदिशः कृत्स्नाः शब्दवेधं च दर्शयन्।
कर्णिनालीकनाराचानुत्सृजन्भरतर्षभः। ॥ ३.३१३.२९ ॥
असे बोलून पार्थाने अस्त्रमंत्रांनी अभिमंत्रित बाणांचा सर्व दिशांना वर्षाव केला; शब्दवेधाचे कौशल्यही दाखवले. हे भरतर्षभा, कर्णी, नालीक आणि नाराच बाण त्याने सोडले.
3.313.30
स त्वमोघानिषून्मुक्त्वा तृष्णयाऽभिप्रपीडितः ।
अनेकैरिषुसंघातैरन्तरिक्षे ववर्ष ह ॥ ३.३१३.३० ॥
पण तहानेने अत्यंत व्याकूळ झालेल्या त्याने अचूक बाण सोडले; आकाशात अनेक बाणसमूहांचा वर्षाव केला.
3.313.31
किं विधानेन ते पार्थ प्रश्नानुक्त्वा पयः पिब ।
अनुक्त्वा च पिबन्प्रश्नान्पीत्वैव नभविष्यसि ॥ ३.३१३.३१ ॥
हे पार्था, प्रश्नांची उत्तरे न देता अशा पद्धतीने तुला काय मिळणार? पाणी पी. प्रश्नांची उत्तरे न देता पिलास तर तू जिवंत राहणार नाहीस.
3.313.32
स च मोघानिषून्दृष्ट्वातृष्णया च प्रपीडितः ।
अवज्ञायैव तां वाचं पीत्वैव निपपात् ह ॥ ३.३१३.३२ ॥
तो व्यर्थ गेलेले बाण पाहून, तहानेने पीडित होऊन, ते वचन डावलून पाणी पिऊन खाली कोसळला.
3.313.33
अथाब्रवीद्भीमसेनं कुनतीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च बीभत्सुश्च परंतप ॥ ३.३१३.३३ ॥
मग कुंतीपुत्र युधिष्ठिर भीमसेनाला म्हणाला; नकुल, सहदेव आणि अर्जुनालाही म्हणाला, हे परंतपा!
3.313.34
चिरंगतास्तोयहेतोर्न चागच्छन्ति भारत ।
तांश्चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय ॥ ३.३१३.३४ ॥
हे भारता, पाण्यासाठी गेलेले बराच वेळ झाला तरी परत आलेले नाहीत. तुझे कल्याण असो; त्यांना घेऊन ये, आणि तू पाणीही आण.
3.313.35
भीमसेनस्तथेत्युक्त्वा तं देशं प्रत्यपद्यत ।
रयत्रते पुरुषव्याघ्रा भ्रातरोस्य निपातिताः ॥ ३.३१३.३५ ॥
भीमसेन 'ठीक आहे' असे म्हणून त्या ठिकाणाकडे धावला; तेथे त्याचे भाऊ, पुरुषव्याघ्र, पडलेले होते.
3.313.36
तान्दृष्ट्वा दुःखितो भीमस्तृषया च प्रपीडितः ।
अमन्यत महाबाहुः कर्म तद्यक्षरक्षसाम् ॥ ३.३१३.३६ ॥
त्यांना पाहून दुःखी आणि तहानेने पीडित झालेल्या महाबाहू भीमाने हे यक्ष व राक्षसांचे कृत्य असावे असे मानले.
3.313.37
सचिन्तयामास तदा योद्धव्यं ध्रुवमद्य मे ।
पास्यामि तावत्पानीयमिति पार्थो वृकोदरः ॥ ३.३१३.३७ ॥
तेव्हा त्याने विचार केला, "आज निश्चितच मला युद्ध करावे लागेल. आधी मी पाणी पिईन" असे म्हणून पृथेचा पुत्र वृकोदर (भीम).
3.313.38
ततोऽभ्यधावत्पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः ॥ ३.३१३.३८ ॥
मग तहानलेला तो पुरुषश्रेष्ठ पाण्याकडे धावला.
3.313.39
मा तात साहसंकार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१३.३९ ॥
"हे पुत्रा, माझ्या पूर्वाधिकारावर साहस करू नकोस. हे कौन्तेया, आधी माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दे, मग पी आणि घे."
3.313.40
एवमुक्तस्तदा भीमो यक्षेणामिततेजसा ।
अनुक्त्वैव तु तान्प्रश्नान्पीत्वैव निपपात ह ॥ ३.३१३.४० ॥
अमित तेजस्वी यक्षाने असे म्हटले असतानाही, भीमाने ते प्रश्न न सोडवता पाणी पिऊन लगेच कोसळला.
3.313.41
ततः कुन्तीसुतो राजा प्रचिन्त्य पुरुषर्षभः ।
आत्मनाऽऽत्मानमन्विष्य विचारमकरोत्प्रभुः ॥ ३.३१३.४१ ॥
मग कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिर, तो पुरुषश्रेष्ठ प्रभू, खोलवर विचार करून स्वतःच्या अंतर्यामी शोध घेत चिंतन करू लागला.
3.313.42
ततश्चिरगतान्भ्रातृनथाऽऽज्ञाय युधिष्ठिरः ।
चिरायमाणान्बहुशः पुनः पुनरुवाचह ॥ ३.३१३.४२ ॥
मग खूप वेळ गेलेल्या बंधूंना ओळखून, उशीर करणाऱ्या त्यांना युधिष्ठिर वारंवार म्हणाला.
3.313.43
किंस्विद्वनमिदं दग्धं किंखिद्दृष्टो मृतो भवेत् ।
प्रहरन्तो महाभूतं शप्तास्तेनाथ तेऽपतन् ॥ ३.३१३.४३ ॥
हे वन का जळाले आहे? कोणी दिसून मेले का? महाभूताला प्रहार केल्याने शापित होऊन ते पडले का?
3.313.44
न पश्यन्त्यथवा वीराः पानीयं यत्रते गताः ।
अन्विच्छद्भिर्वने तोयं कालोऽयमतिपातितः ॥ ३.३१३.४४ ॥
वीर पाहत नाहीत का, किंवा पाण्यासाठी ते कुठे गेले? वनात पाणी शोधणाऱ्यांचा हा काळ निघून गेला.
3.313.45
किंनु तत्कारणं येन नायान्ति पुरुषर्षभाः ।
गच्छाम्येषां पदं द्रष्टुमिति कृत्वा युधिष्ठिरः ॥ ३.३१३.४५ ॥
ते कारण काय, ज्यामुळे पुरुषश्रेष्ठ येत नाहीत? 'त्यांचा पदमार्ग पाहण्यास मी जातो' असा निश्चय करून युधिष्ठिर.
3.313.46
समुत्थाय महाबुद्धिर्दह्यमानेन चेतसा ।
व्यपेतजननिर्घोषं प्रविवेश महावनम् ॥ ३.३१३.४६ ॥
उठून महाबुद्धिमान युधिष्ठिराने, जळत्या मनाने, मानवी आवाजरहित त्या महावनात प्रवेश केला.
3.313.47
रुरुभिश्च वराहैश्च पक्षिभिश्च निषेवितम् ।
नीलभास्वरवर्णैश्च पादपैरुशोभितम् ॥ ३.३१३.४७ ॥
रुरु हरिण, वराह व पक्ष्यांनी सेवित, निळ्या व तेजस्वी वर्णाच्या वृक्षांनी शोभित.
3.313.48
भ्रमरैरुपगीतं च पक्षिभिश् समन्ततः ।
मृदुशाड्वलसंकीर्णभूमिभागं मनोहरम् ॥ ३.३१३.४८ ॥
भुंग्यांनी व पक्ष्यांनी सर्वत्र गुंजारव केलेले, मृदू हिरव्या गवताने भरलेल्या भूभागाचे, मनोहर.
3.313.49
स गच्छन्कानने तस्मिन्हेमजालपरिष्कृतम् ।
ददर्श तत्सरः श्रीमान्विश्वकर्मकृतं यथा ॥ ३.३१३.४९ ॥
त्या अरण्यात चालत असताना सुवर्णजाळ्यांनी सजलेले ते सरोवर त्या श्रीमंताने पाहिले; जणू ते विश्वकर्म्याने घडवले होते.
3.313.50
उपेतं नलिनीजालैः सिन्धुवारैः सचेतसैः ।
केतकैः करवीरैश्च पिप्पलैश्चैव संवृतम् ॥ ३.३१३.५० ॥
ते सरोवर कमळांच्या समूहांनी युक्त होते आणि सिंधुवार, केतकी, करवीर व पिंपळ वृक्षांनी वेढलेले होते.
3.313.51
ततो धर्मसुतः श्रीमान्भ्रातृदर्शनलालसः ।
श्रमार्तस्तदुपागम्य सरो दृष्ट्वाऽथ विस्मितः ॥ ३.३१३.५१ ॥
तेव्हा धर्मपुत्र तो श्रीमंत, बंधूंना पाहण्याच्या आतुरतेने आणि श्रमाने व्यथित होऊन त्या सरोवराजवळ आला व ते पाहून विस्मित झाला.