મહાભારત · અધ્યાય 3.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.33.1
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनो ह्यमर्षणः ।
निश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत् ॥ ३.३३.१ ॥
દ્રૌપદીના વચન સાંભળીને અમર્ષથી ભરેલો ભીમસેન નિસાસા નાખતો, ક્રોધે ભરાઈને રાજા પાસે જઈને બોલ્યો.
3.33.2
राजन्सत्पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम् ।
धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने ॥ ३.३३.२ ॥
હે રાજન! સત્પુરુષોને યોગ્ય ધર્મમાર્ગે ચાલ. ધર્મ, કામ અને અર્થ વિનાના આપણે આ તપોવનમાં રહીને શું કરીશું?
3.33.3
नैव धर्मेण तद्राज्यं नार्जवेण न चौजसा ।
अक्षकूटमधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन वै ॥ ३.३३.३ ॥
તે રાજ્ય ધર્મથી નહીં, સરળતાથી નહીં, બળથી પણ નહીં; કપટી પાસાનો આશ્રય લઈને દુર્યોધને તે હરી લીધું.
3.33.4
गोमायुनेव सिंहानां दिर्बलेन बलीयसाम् ।
आमिपं विघसाशेन तद्वद्राज्यं हि नो हृतम् ॥ ३.३३.४ ॥
સિંહોનો શિકાર ઉચ્છિષ્ટની આશાએ નબળો શિયાળ જેમ હરી લે, તેમ આપણું રાજ્ય હરી લેવાયું છે.
3.33.5
धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः ।
अर्थमुत्सृज्य किं राजन्दुःखेन परितप्यसे ॥ ३.३३.५ ॥
હે રાજન! ધર્મના થોડા આવરણમાં છુપાયેલા, ધર્મ અને કામના મૂળ એવા અર્થનો ત્યાગ કરીને તું દુઃખથી કેમ પીડાય છે?
3.33.6
भवतोऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम् ।
अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ३.३३.६ ॥
તારા અનુસરણથી, અમે જોતા રહ્યા ત્યારે આપણું રાજ્ય હરી લેવાયું; ગાંડીવધારીએ રક્ષેલું, ઇન્દ્ર માટે પણ અહાર્ય એવું તે રાજ્ય હતું.
3.33.7
कुणीनामिव बिल्वानि पङ्गूनामिव धेनवः ।
हृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते ॥ ३.३३.७ ॥
લંગડાની ગાયો અથવા હાથ વિનાના માણસના બીલીફળની જેમ, તમારા કારણે અમે જીવતા હતા ત્યારે જ અમારું ઐશ્વર્ય હરાઈ ગયું.
3.33.8
भवतः प्रियमित्येवं महद्व्यसनमीदृशम् ।
धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत ॥ ३.३३.८ ॥
તમારું પ્રિય થાય એ માટે જ અમે આવી મોટી આપત્તિમાં પડ્યા. હે ભરત, ધર્મકામી તમારા પર વિશ્વાસ રાખીને અમે તેમાં પડ્યા.
3.33.9
कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान् ।
आत्मानं भवतः शास्त्रैर्नियम्य भरतर्षभ ॥ ३.३३.९ ॥
અમે અમારા મિત્રોને ક્ષીણ કરીએ છીએ અને શત્રુઓને આનંદિત કરીએ છીએ. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમારા શાસ્ત્રોથી અમે પોતાને નિયંત્રિત કરીને.
3.33.10
यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रान्निहन्म हि ।
भवतः शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम् ॥ ३.३३.१० ॥
તે જ સમયે અમે આ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને મારી ન નાખ્યા — તમારો શાસ્ત્રાદેશ સ્વીકારવાથી એ જ દુષ્કર્મ હવે અમને તપાવે છે.
3.33.11
अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मनः ।
अवीराचरितां राजन्नबलस्थैर्निषेविताम् ॥ ३.३३.११ ॥
હવે એને જુઓ — તમારી પોતાની મૃગચર્યા જેવી; હે રાજન, આ વીરહીનોનું આચરણ છે, નિર્બળોની સ્થિરતાથી સેવાતું.
3.33.12
यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सृञ्जयाः ।
न चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ ॥ ३.३३.१२ ॥
જેને કૃષ્ણ, બીભત્સુ (અર્જુન), અભિમન્યુ, સૃંજયો, હું, અને માદ્રીના બે પુત્રો — કોઈ અનુમોદન આપતું નથી.
3.33.13
भवान्धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः ।
कच्चिद्राजन्न निर्वेदादापन्नः क्लीबजीविकाम् ॥ ३.३३.१३ ॥
તમે સતત ધર્મ ધર્મ કહીને વ્રતોથી કૃશ થયા છો. હે રાજન, શું નિરાશાથી ક્લીબોની આજીવિકામાં પડ્યા છો?
3.33.14
दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं सर्वघातकम् ।
अशक्ताः श्रियमाहर्तुमात्मनः कुर्वते प्रियम् ॥ ३.३३.१४ ॥
દુષ્ટ માણસો નિરાશાને પકડે છે; તે નિષ્ફળ અને સર્વનાશક છે. અશક્તો સંપત્તિ છીનવી ન શકતાં પોતાને પ્રિય હોય તે કરે છે.
3.33.15
स भवान्दृष्टिमाञ्शक्तः पश्यन्नस्मासु पौरुषम् ।
आनृशंस्यपरो राजन्नात्मार्थमवबुध्यसे ॥ ३.३३.१५ ॥
તમે દૂરદર્શી અને સમર્થ છો; અમારામાં પુરુષાર્થ જુઓ છો. હે રાજન, કોમળતામાં સ્થિર રહીને તમે પોતાનું જ હિત સમજો છો.
3.33.16
अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानहिंसतः ।
अशक्तानेव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः ॥ ३.३३.१६ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રના આ પુત્રો, ક્ષમાશીલ અને અહિંસક એવા અમને અશક્ત જ માને છે. એ જ દુઃખ છે; યુદ્ધમાં વધ નહીં.
3.33.17
तत्रचेद्युध्यमानानामजिह्ममनिवर्तिनाम् ।
सर्वशो हि वधः श्रेयान्प्रेत्य लोकांल्लभेमहि ॥ ३.३३.१७ ॥
ત્યાં સીધા, પાછા ન હટતા યુદ્ધ કરતા લોકોનો સંપૂર્ણ વધ થાય તો તે શ્રેષ્ઠ છે; મૃત્યુ પછી લોકો મળશે.
3.33.18
अधवा वयमेवैतान्निहत्य भरतर्षभ ।
आददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः ॥ ३.३३.१८ ॥
અથવા હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આપણે એમને મારીને આખી પૃથ્વી લઈ લઈએ તો પણ તે આપણા માટે શ્રેષ્ઠ જ છે.
3.33.19
सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
काङ्खतां विषुलां कीर्ति वैरं प्रतिचिकीर्षताम् ॥ ३.३३.१९ ॥
સ્વધર્મનું પાલન કરનારા, વિપુલ કીર્તિની આકાંક્ષા રાખનારા અને વૈરનો બદલો લેવા ઇચ્છનારા આપણા માટે આ સર્વથા કરવા યોગ્ય છે.
3.33.20
आत्मार्थं युध्यमानानां जीविते कृत्यलक्षणे ।
अन्यैरपि हृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा ॥ ३.३३.२० ॥
જીવનમાં પોતાના માટે યુદ્ધ કરનારાઓને, બીજાઓએ રાજ્ય છીનવી લીધું હોય ત્યારે પણ, તે પ્રશંસા જ છે, નિંદા નહીં.
3.33.21
कर्शनार्थो हि यो धर्मो विप्राणामात्मनस्तथा ।
व्यसनं नाम तद्राजन्न धर्मः स कुवर्त्मतत् ॥ ३.३३.२१ ॥
બ્રાહ્મણોને અને પોતાને ક્લેશ આપવાના હેતુવાળો ધર્મ, હે રાજન્, ખરેખર વ્યસન છે, ધર્મ નહીં; તે કુમાર્ગ છે.
3.33.22
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम् ।
जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा ॥ ३.३३.२२ ॥
હે તાત, સદા ધર્મનિષ્ઠ હોવા છતાં ધર્મમાં દુર્બળ પુરુષને, મૃતને સુખદુઃખ છોડી દે તેમ, ધર્મ અને અર્થ છોડી દે છે.
3.33.23
यस्य धर्मो हि धर्मार्थँ क्लेशभाङ्ग स पण्डितः ।
न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव ॥ ३.३३.२३ ॥
ધર્મ માટે ક્લેશ સહન કરનાર જેનો ધર્મ છે તે પંડિત નથી; આંધળો સૂર્યનો પ્રકાશ ન જાણે તેમ તે ધર્મનો અર્થ જાણતો નથી.
3.33.24
यस्य चार्थार्थ एवार्थः स च नार्थस्य कोविदः ।
रक्ष्यते भृतकः पुण्यं यथा स्यात्तादृगेव सः ॥ ३.३३.२४ ॥
જેનું ધન કેવળ ધન માટે જ છે, તે ધન જાણનાર નથી; પુણ્યનું રક્ષણ કરનાર ભાડૂતી નોકર જેવો તે પણ એવો જ છે.
3.33.25
अतिवेलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः ॥ ३.३३.२५ ॥
જે અતિશય ધનની ઇચ્છાથી બીજા બે પુરુષાર્થોનું આચરણ કરતો નથી, તે બ્રહ્મહત્યારાની જેમ સર્વ પ્રાણીઓ માટે વધ્ય અને નિંદનીય છે.
3.33.26
सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते ॥ ३.३३.२६ ॥
જે સતત કામ અને અર્થની ઇચ્છા રાખી બીજા બેનું આચરણ કરતો નથી, તેના મિત્રો નાશ પામે છે અને તે ધર્મ તથા અર્થથી વંચિત થાય છે.
3.33.27
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम् ।
कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये ॥ ३.३३.२७ ॥
ધર્મ અને અર્થથી હીન તેનો કામના અંતે ચોક્કસ નાશ થાય છે, જેમ પાણી સુકાતાં આનંદ માણતી માછલી નાશ પામે છે.
3.33.28
तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमान्द्यन्ति पण्डिताः ।
प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा ॥ ३.३३.२८ ॥
તેથી પંડિતો ધર્મ અને અર્થમાં ક્યારેય પ્રમાદ કરતા નથી, કારણ કે તે જ કામનું મૂળ છે, જેમ અગ્નિનું મૂળ અરણિ છે.
3.33.29
सर्वथा धर्ममूलोऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहः ।
इतरेतरयोर्नीतौ विद्धि मेघोदधी यथा ॥ ३.३३.२९ ॥
અર્થ સર્વ રીતે ધર્મમૂલક છે, અને ધર્મ અર્થસંગ્રહ પર આધારિત છે; એકબીજાના આચરણમાં તેઓ મેઘ અને સમુદ્ર જેવા છે, એમ જાણ.
3.33.30
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते ।
स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य दृश्यते ॥ ३.३३.३० ॥
વસ્તુ, ધન અને સ્પર્શના સંયોગમાં જે પ્રીતિ ઉત્પન્ન થાય છે તે કામ છે; તે ચિત્તનો સંકલ્પ છે; તેનું શરીર દેખાતું નથી.
3.33.31
अर्थार्थी पुरुषो राजन्बृहन्तं धर्ममिच्छति ।
अर्थमिच्छति कामार्थीन कामादन्यमिच्छति ॥ ३.३३.३१ ॥
હે રાજા, ધનની ઇચ્છા રાખનાર માણસ મહાન ધર્મની ઇચ્છા કરે છે. તે ધનની ઇચ્છા કરે છે; કામની ઇચ્છા રાખનાર કામથી અન્ય કંઈક ઇચ્છે છે.
3.33.32
न हि कामेन कामोऽन्यः सिध्यते फलमेव तत् ।
उषयोगात्फलस्यैव काष्ठाद्भस्मेव पण्डितः ॥ ३.३३.३२ ॥
કામથી બીજો કામ સિદ્ધ થતો નથી; તે માત્ર ફળ છે. ફળના ઉપભોગથી જ, લાકડામાંથી રાખ થાય તેમ, પંડિત તે જાણે છે.
3.33.33
इमाञ्शकुनकान्राजन्हन्ति वैतंसिको यथा ।
एतद्रूपमधर्मस्य भूतेषु च विहिंसनम् ॥ ३.३३.३३ ॥
હે રાજા, પક્ષી પકડનાર જેમ આ પક્ષીઓને મારે છે, તેમ આ અધર્મનું સ્વરૂપ છે; અને પ્રાણીઓની હિંસા પણ તે જ છે.
3.33.34
कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्ति ।
स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेहैच दुर्मतिः ॥ ३.३३.३४ ॥
કામ અને લોભથી જે ધર્મની પ્રવૃત્તિ જોતો નથી, તે દુર્બુદ્ધિ સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા વધ્ય છે—મૃત્યુ પછી પણ અને અહીં પણ.
3.33.35
व्यक्तं ते विदितो राजन्नर्थो द्रव्यपरिग्रहः ।
प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम् ॥ ३.३३.३५ ॥
હે રાજા, ધન અને દ્રવ્યસંગ્રહ તને સ્પષ્ટ રીતે જાણીતો છે. તેની પ્રકૃતિ અને તેના ઘણા વિકારો પણ તું જાણે છે.
3.33.36
तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा ।
अनर्थ इति मन्यन्ते सोयमस्मासु वर्तते ॥ ३.३३.३६ ॥
તેનો નાશ કે વિનાશ, ઘડપણથી કે મૃત્યુથી—એને લોકો અનર્થ માને છે. એ જ આ આપણામાં વર્તે છે.
3.33.37
इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च ।
विपये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते ॥ ३.३३.३७ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયો, મન અને હૃદય વિષયોમાં પ્રવૃત્ત હોય ત્યારે જે પ્રીતિ ઉત્પન્ન થાય છે.
3.33.38
स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम् ।
एवमेव पृथग्दृष्ट्वा धर्मार्थौ काममेव च ॥ ३.३३.३८ ॥
તે કામ છે એવી મારી બુદ્ધિ છે; કર્મોનું ઉત્તમ ફળ તે જ છે. આ રીતે ધર્મ, અર્થ અને કામને અલગ અલગ જોઈને.
3.33.39
न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नरः ।
न कामपरमो वा स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा ॥ ३.३३.३९ ॥
માણસે માત્ર ધર્મમાં, માત્ર ધનમાં કે માત્ર કામમાં તત્પર ન થવું; સર્વનું સદા સેવન કરવું.
3.33.40
धर्मं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् ।
अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः ॥ ३.३३.४० ॥
પહેલાં ધર્મ, મધ્યમાં ધન, અંતે કામનું આચરણ કરવું; દિવસે દિવસે આ જ રીતે અનુસરવું — આ શાસ્ત્રોનો વિધિ છે.
3.33.41
कामं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत् ।
वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः ॥ ३.३३.४१ ॥
પહેલાં કામ, મધ્યમાં ધન, અંતે ધર્મનું આચરણ કરવું; વય પ્રમાણે આ જ રીતે અનુસરવું — આ શાસ્ત્રોનો વિધિ છે.
3.33.42
धर्मं चार्थं च कामं च यथावद्वदतांवर ।
विभज्य काले कालज्ञः सर्वान्सेवेत पण्डितः ॥ ३.३३.४२ ॥
હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મ, અર્થ અને કામને યથાર્થ રીતે વિભાજિત કરીને, કાળને જાણનાર પંડિતે તે બધાનું સમયાનુસાર સેવન કરવું.
3.33.43
मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन्सुखार्थिनाम् ।
प्राप्तिं वा बुद्धिमास्थाय सोपायां कुरुनन्दन ॥ ३.३३.४३ ॥
હે રાજન, સુખની ઇચ્છા રાખનારાઓ માટે મોક્ષ જ પરમ કલ્યાણ છે; અથવા બુદ્ધિનો આશ્રય લઈ ઉપાય સહિત તેની પ્રાપ્તિ, હે કુરુનંદન.
3.33.44
तद्वाऽऽशु क्रियतां राजन्प्राप्तिर्वाप्यधिगम्यताम् ।
जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः ॥ ३.३३.४४ ॥
તેથી હે રાજન, આ શીઘ્ર કરવામાં આવે, અથવા તેની પ્રાપ્તિ સિદ્ધ કરવામાં આવે; રોગીનું જીવન જેમ દુઃખમાં રહે છે, તેમ (મનુષ્યનું જીવન દુઃખની વચ્ચે છે).
3.33.45
विदितश्चैव मे धर्मः सततं चरितश्च ते ।
जानन्तस्त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम् ॥ ३.३३.४५ ॥
ધર્મ મને સારી રીતે જ્ઞાત છે, અને તેં પણ તેનું સતત આચરણ કર્યું છે; તને જાણનારા મિત્રો તને કર્મની પ્રેરણા આપે છે.
3.33.46
दानं यज्ञाः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् ।
एष धर्मः परो राजन्फलवान्प्रेत्य चेंह च ॥ ३.३३.४६ ॥
દાન, યજ્ઞો, સજ્જનોનું પૂજન, વેદધારણ અને સરળતા — આ જ પરમ ધર્મ છે; હે રાજન, તે મૃત્યુ પછી અને આ લોકમાં પણ ફળદાયી છે.
3.33.47
एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन्निपेवितुम् ।
अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यद्यपीनरे ॥ ३.३३.४७ ॥
ધનહીન વ્યક્તિ માટે આ (ધર્મ) આચરવો શક્ય નથી, હે રાજન; હે પુરુષવ્યાઘ્ર, માણસમાં બધા ગુણો હોય તોપણ.
3.33.48
धर्ममूलं जगद्राजन्नान्यद्धर्माद्विशिष्यते ।
धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन्निषेवितुम् ॥ ३.३३.४८ ॥
આ જગત ધર્મમૂલક છે, હે રાજન; ધર્મથી શ્રેષ્ઠ બીજું કંઈ નથી. ધર્મ પણ મોટા ધનથી જ આચરી શકાય છે, હે રાજન.
3.33.49
न चार्थो भैक्ष्यचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित् ।
वेत्तुं शक्यस्तथा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना ॥ ३.३३.४९ ॥
હે રાજન્, ભિક્ષાચર્યાથી કે કદી નપુંસકતાથી ધન મળતું નથી; હે રાજન્, કેવળ ધર્મબુદ્ધિથી જ તે મેળવી શકાય છે.
3.33.50
प्रतिष्द्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः ।
तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ ॥ ३.३३.५० ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તારા માટે યાચના નિષિદ્ધ છે; ધનની ઇચ્છામાં તારા તેજથી જ પ્રયત્ન કર.
3.33.51
भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ।
क्षत्रियस् विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम् ॥ ३.३३.५१ ॥
ભિક્ષાચર્યા વિહિત નથી, વૈશ્ય-શૂદ્રની આજીવિકા પણ નહીં; ક્ષત્રિય માટે વિશેષે ધર્મ એટલે તેનું સ્વાભાવિક બળ.
3.33.52
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व जहि शत्रून्समागतान् ।
धार्तराष्ट्रवनं पार्थ मया पार्थेन नाशय ॥ ३.३३.५२ ॥
તારો સ્વધર્મ સ્વીકાર, એકઠા થયેલા શત્રુઓને હણ; હે પાર્થ, હું અને પાર્થ સાથે મળીને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનું વન નાશ કર.
3.33.53
उदारमेव विद्वांसो धर्मं प्राहुर्मनीषिणः ।
उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमर्हसि ॥ ३.३३.५३ ॥
જ્ઞાની મનીષીઓ ધર્મને ઉદાર જ કહે છે; ઉદારતા અપનાવ, નીચી સ્થિતિમાં રહેવું તને શોભતું નથી.
3.33.54
अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान्सनातनान् ।
क्रूरकर्माऽभिजातोसि यस्मादुद्विजते जनः ॥ ३.३३.५४ ॥
હે રાજેન્દ્ર, સનાતન ધર્મોને સમજ, જાણ; ક્રૂર કર્મ કરનારા કુળમાં તું જન્મ્યો છે, એથી લોકો તારાથી ડરે છે.
3.33.55
प्रजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम् ।
एष ते विहितो राजन्धात्रा धर्मः सनातनः ॥ ३.३३.५५ ॥
પ્રજાપાલનથી ઉત્પન્ન થયેલું તે ફળ તારા માટે નિંદનીય નથી. હે રાજન, આ જ સનાતન ધર્મ બ્રહ્માએ તારા માટે નિર્ધારિત કર્યો છે.
3.33.56
तस्माद्विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि ।
स्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते ॥ ३.३३.५६ ॥
તેથી, હે પાર્થ, સ્વધર્મથી વિચલિત થઈશ તો જગતમાં હાસ્યનો પાત્ર બનીશ. મનુષ્યોનું સ્વધર્મથી ચલિત થવું પ્રશંસનીય નથી.
3.33.57
स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः ।
वीर्यमास्थाय कौरव्य धुरमुद्वह धुर्यवत् ॥ ३.३३.५७ ॥
હે કૌરવ્ય, ક્ષાત્ર હૃદય ધારણ કરીને, આ શિથિલ મનનો ત્યાગ કરીને, વીર્યનો આશ્રય લઈને, બળદની જેમ ધુરા વહન કર.
3.33.58
न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चन ।
पार्थिवो व्यजयद्राजन्न भूतिं न पुनः श्रियम् ॥ ३.३३.५८ ॥
માત્ર ધર્માત્મા રહેનાર કોઈ રાજાએ ક્યારેય પૃથ્વી જીતી નથી. હે રાજન, તેને ન ઐશ્વર્ય મળ્યું, ન ફરી શ્રી.
3.33.59
जिह्वां दत्ता बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् ।
निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यकः ॥ ३.३३.५९ ॥
લોભી ચિત્તવાળા ઘણા ક્ષુદ્ર જનોને જીભ (ખુશામત) આપીને, છળથી તે રાજ્ય મેળવે છે — જેમ શલ્યક આહાર મેળવે છે.
3.33.60
भ्रातर पूर्वजाताश्च सुसमृद्धाश्च सर्वशः ।
निकृत्या निर्जिता देवैरसुराः पाण्डवर्षभ ॥ ३.३३.६० ॥
હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, પૂર્વજ એવા અસુરો, જે સર્વ રીતે અત્યંત સમૃદ્ધ હતા, તે દેવો દ્વારા છળથી પરાજિત થયા.
3.33.61
एवं बलवतः सर्वमिति बुद्ध्वा महीपते ।
जहि शत्रून्महाबाहो परां निकृतिमास्थितान् ॥ ३.३३.६१ ॥
હે મહીપતિ, બળવાન માટે સર્વ કંઈ આમ જ છે એમ જાણીને, હે મહાબાહો, પરમ કપટનો આશ્રય લેનારા શત્રુઓને હણ.
3.33.62
न ह्यर्जुनसमः कश्चिद्युधि योद्धा धनुर्धरः ।
भविता वा पुमान्कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः ॥ ३.३३.६२ ॥
યુદ્ધમાં અર્જુન જેવો ધનુર્ધર યોદ્ધો કોઈ નથી, અને મારા જેવો ગદાધારી પણ કોઈ નહીં હોય.
3.33.63
सत्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि ।
न प्रमाणेन नोत्साहात्सत्वस्थो भव पाण्डव ॥ ३.३३.६३ ॥
હે રાજા, અતિ બળવાન પણ સત્વથી યુદ્ધ કરે છે, પ્રમાણથી નહીં, ઉત્સાહથી પણ નહીં; હે પાંડવ, સત્વમાં સ્થિર રહો.
3.33.64
सत्वं हि मूलमर्थस् यवितथं यदतोऽन्यथा ।
न तु प्रसक्तं भवति वृक्षच्छायेन हैमनी ॥ ३.३३.६४ ॥
સત્વ જ અર્થનું સાચું મૂળ છે; તેનાથી વિપરીત નહીં. પરંતુ તે શિયાળાની વૃક્ષછાયાની જેમ ચોંટી રહેતું નથી.
3.33.65
अर्थत्यागोऽपि कार्यः स्यादर्थं श्रेयांसमिच्छता ।
बीजौपम्यन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशयः ॥ ३.३३.६५ ॥
જે શ્રેય ઇચ્છે છે તેણે ધનનો પણ ત્યાગ કરવો જોઈએ; બીજની ઉપમાથી આ સમજ. હે કૌન્તેય, આમાં તને શંકા ન હો.
3.33.66
अर्थेन तु समोऽनर्थो यत्र लब्धो महोदयः ।
न तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयनं हि तत् ॥ ३.३३.६६ ॥
ધન જેટલો અનર્થ થતો હોય અને મહાન ઉદય મળતો હોય, તોપણ ત્યાં વેપાર ન કરવો; તે ગધેડાના ખંજવાળ મટાડવા જેવું છે.
3.33.67
एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाऽल्पकं नरः ।
बृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितम् ॥ ३.३३.६७ ॥
હે મનુષ્યેન્દ્ર, એ જ રીતે મનુષ્ય નાના ધર્મનો ત્યાગ કરીને મહાન ધર્મ પ્રાપ્ત કરે છે; તે જ બુદ્ધિમાન છે એ નિશ્ચિત છે.
3.33.68
अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डितः ।
भिन्नैर्मित्रैः परित्यक्तं दुर्बलं कुरुते वशे ॥ ३.३३.६८ ॥
પંડિતો મિત્રોથી સંપન્ન શત્રુને મિત્રો દ્વારા જ ભેદે છે; મિત્રો ભિન્ન થઈને ત્યજેલા દુર્બળને વશ કરે છે.
3.33.69
सत्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि ।
नोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुते प्रजाः ॥ ३.३३.६९ ॥
હે રાજન, અતિ બળવાન પણ સત્ત્વથી જ યુદ્ધ કરે છે; ઉદ્યમથી નહીં, યજ્ઞોથી નહીં, તે સર્વ પ્રજાઓને પોતાને વશ કરે છે.
3.33.70
सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि ।
अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव ॥ ३.३३.७० ॥
સર્વ રીતે સંગઠિત થયેલા દુર્બળો પણ બળવાન શત્રુને મારી શકે છે, જેમ મધચોરને ભમરા મારી નાખે છે.
3.33.71
यथा राजन्प्रजाः सर्वाः सूर्यः पाति गभस्तिभिः ।
हन्ति चैव तथैव त्वं सदृशः सवितुर्भव ॥ ३.३३.७१ ॥
હે રાજન, જેમ સૂર્ય પોતાના કિરણોથી સર્વ પ્રજાનું પાલન કરે છે અને સંહાર પણ કરે છે, તેમ તમે પણ સવિતા સમાન બનો.
3.33.72
एतच्चापि तपो पाजन्पुराणमिति नः श्रुतम् ।
विधिना पालनं भूमेर्यत्कृतं नः पितामहैः ॥ ३.३३.७२ ॥
હે રક્ષક, આ પણ એક તપ છે એમ અમે પુરાણોમાં સાંભળ્યું છે; અમારા પિતામહોએ વિધિ પ્રમાણે પૃથ્વીનું જે પાલન કર્યું તે આ જ છે.
3.33.73
न तथा तपसा राजँल्लोकान्प्राप्नोति क्षत्रियः ।
यथा सृष्टेन युद्धेन विजयेनेतरेण वा ॥ ३.३३.७३ ॥
હે રાજન્, ક્ષત્રિય તપથી તે લોકો પ્રાપ્ત કરતો નથી, જેમ યુદ્ધમાં ઉતરીને, વિજયથી કે બીજા માર્ગે પ્રાપ્ત કરે છે.
3.33.74
अपेयात्किल भा सूर्याल्लक्ष्मीश्चन्द्रमसस्तथा ।
इतिलोको व्यवसितो दृष्ट्वेमां भवतोव्यथाम् ॥ ३.३३.७४ ॥
સૂર્યમાંથી પ્રકાશ અને ચંદ્રમાંથી શોભા જાણે પીવાઈ ગઈ હોય, એવું લોકોએ નક્કી કર્યું, તમારા બંનેનું આ દુઃખ જોઈને.
3.33.75
भवतश्च प्रशंसाभिर्निन्दाभिरितरस्य च ।
कथयन्त्यः परिषदः पृथग्राजन्समागताः ॥ ३.३३.७५ ॥
હે રાજન્, તમારી પ્રશંસા અને બીજાની નિંદા કરતી, અલગ અલગ સભાઓ ભેગી થઈને વાતો કરતી હતી.
3.33.76
इदमभ्यधिकं राजन्ब्राह्मणाः कुरवश्च ते ।
समेताः कथयन्तीह मुदिताः सत्यसन्धताम् ॥ ३.३३.७६ ॥
હે રાજન્, આ અત્યંત વધારે છે. અહીં ભેગા થયેલા બ્રાહ્મણો અને તમારા કુરુવંશીઓ આનંદથી તમારી સત્યનિષ્ઠાની વાત કરે છે.
3.33.77
यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपि ।
अनृतं किंचिदुक्तं ते न कामान्नार्थकारणात् ॥ ३.३३.७७ ॥
તમે મોહથી, દીનતાથી, લોભથી કે ભયથી પણ કોઈ અસત્ય બોલ્યા નથી; કામનાથી કે ધનના કારણે પણ નહીં.
3.33.78
यदेनः कुरुते किंचिद्राजा भूमिमवाप्नुवन् ।
सर्वं तन्नुदते पश्चाद्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ॥ ३.३३.७८ ॥
ભૂમિ મેળવીને રાજા જે કંઈ પાપ કરે, તે પછી વિપુલ દક્ષિણાવાળા યજ્ઞો વડે બધું દૂર કરે છે.
3.33.79
ब्राह्मणेभ्यो ददद्ग्रामान्गाश्च राजन्सहस्रशः ।
मुच्यते वीर पापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमाः ॥ ३.३३.७९ ॥
હે રાજન, જે બ્રાહ્મણોને હજારો ગામો અને ગાયો દાન કરે છે, હે વીર, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે, જેમ અંધકારથી ચંદ્ર મુક્ત થાય છે.
3.33.80
पौरजानपदाः सर्वे प्रायशः कुरुनन्दन ।
सवृद्धबालाः सहिताः शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर ॥ ३.३३.८० ॥
હે કુરુનંદન, નગર અને ગ્રામીણ લોકો લગભગ સૌ, વૃદ્ધો અને બાળકો સહિત સાથે મળીને, હે યુધિષ્ઠિર, તમારી પ્રશંસા કરે છે.
3.33.81
श्वदृतौ क्षीरमासक्तं ब्रह्म वा वृषले यथा ।
सत्यं स्तेने बलं नार्यां राज्यं दुर्योधने तथा ॥ ३.३३.८१ ॥
કૂતરાના ચામડાની થેલીમાં રહેલું દૂધ, અથવા શૂદ્રમાં રહેલો વેદ, ચોરમાં રહેલું સત્ય, સ્ત્રીમાં રહેલું બળ જેમ ટકતાં નથી, તેમ દુર્યોધનમાં રાજ્ય પણ ટકતું નથી.
3.33.82
इतिलोके निर्वचनं पुरश्चरति भारत ।
अपि चैताः स्त्रियो बालाः स्वाध्यायमधिकुर्वते ॥ ३.३३.८२ ॥
હે ભારત, જગતમાં આ કહેવત આગળ ચાલે છે; આ સ્ત્રીઓ અને બાળકો પણ સ્વાધ્યાયમાં લાગે છે.
3.33.83
इमामवस्थां च गते सहास्माभिररिंदम् ।
हन्त नष्टाः स्म सर्वे वै भवतोपद्रवे सति ॥ ३.३३.८३ ॥
હે અરિંદમ, આ સ્થિતિએ પહોંચીને અમે સૌ તમારી સાથે, અરે, આ ઉપદ્રવમાં નાશ પામ્યા છીએ.
3.33.84
स भवान्रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम् ।
त्वरमाणोऽभिनिर्यातु विप्रेभ्योऽर्थविभावकः ॥ ३.३३.८४ ॥
તમે સર્વ સાધનોથી યુક્ત રથ પર ચઢીને ત્વરાથી નીકળો, અને બ્રાહ્મણોને ધન વહેંચનારા બનો.
3.33.85
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठानद्यैव गजसाह्वयम् ।
अस्त्रविद्भिः परिवृतोभ्रातृभिर्दृढधन्विभिः ॥ ३.३३.८५ ॥
આજે જ શ્રેષ્ઠ દ્વિજો પાસે મંગલપાઠ કરાવીને, ગજસાહ્વય (હસ્તિનાપુર) તરફ, અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને દૃઢધન્વી ભાઈઓથી ઘેરાયેલા.
3.33.86
आशीविषसमैर्वीरैर्मरुद्भिरिव वृत्रहा ।
अमित्रांस्तेजसा मृद्गन्नसुरानिव वृत्रहा।
श्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रान्महाबल ॥ ३.३३.८६ ॥
વિષધર સર્પો સમાન વીરો અને મરુદ્ગણો સાથે વૃત્રહંતા (ઇન્દ્ર) જેમ, તેજથી શત્રુઓને કચડતા, વૃત્રહંતાએ અસુરોને કચડ્યા હતા તેમ. હે કૌન્તેય, હે મહાબલી, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પાસેથી શ્રી ગ્રહણ કર.
3.33.87
न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम् ।
स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत् ॥ ३.३३.८७ ॥
ગાંડીવથી છૂટેલા, ગીધની પાંખવાળા, વિષધર સર્પો સમાન બાણોનો સ્પર્શ કોઈ મનુષ્ય સહી શકતો નથી.
3.33.88
न स वीरो न मातङ्गो न च सोऽश्वोस्ति भारत ।
यः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे ॥ ३.३३.८८ ॥
હે ભારત, યુદ્ધમાં ક્રોધે ભરાયેલા મારા ગદાવેગને સહી શકે એવો ન કોઈ વીર છે, ન માતંગ (હાથી), ન તે અશ્વ.
3.33.89
सृञ्जयैः सहकैकेयैर्वृष्णीनां वृषभेण च ।
कथंस्विद्युधि कौन्तेय न राज्यं प्राप्नुयामहे ॥ ३.३३.८९ ॥
સૃંજયો, કૈકેયો અને વૃષ્ણિઓના વૃષભ (કૃષ્ણ) સાથે મળીને, હે કૌન્તેય, યુદ્ધમાં આપણે રાજ્ય કેમ ન મેળવીએ?
3.33.90
शत्रुहस्तगतां राजन्कथंस्विन्नाहरेर्महीम् ।
इह यत्नमुपाहृत्य बलेन महताऽन्वितः ॥ ३.३३.९० ॥
હે રાજન્, શત્રુઓના હાથમાં ગયેલી પૃથ્વીને આપણે કેવી રીતે પાછી નહીં મેળવીએ? અહીં પ્રયત્ન કરીને, મહાન બળથી યુક્ત થઈને.