महाभारत · अध्याय 3.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.33.1
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनो ह्यमर्षणः ।
निश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत् ॥ ३.३३.१ ॥
द्रौपदीचे बोल ऐकून असहिष्णू झालेला भीमसेन उसासे टाकत, संतापाने राजाजवळ जाऊन म्हणाला.
3.33.2
राजन्सत्पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम् ।
धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने ॥ ३.३३.२ ॥
हे राजा! सत्पुरुषांस योग्य अशा धर्ममार्गाने चाल. धर्म, काम, अर्थ नसलेल्या आम्हांला या तपोवनात राहण्याने काय फायदा?
3.33.3
नैव धर्मेण तद्राज्यं नार्जवेण न चौजसा ।
अक्षकूटमधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन वै ॥ ३.३३.३ ॥
ते राज्य धर्माने नव्हे, सरळपणाने नव्हे, बळानेही नव्हे; कपटी फाशांचा आधार घेऊन दुर्योधनाने ते हिरावून घेतले.
3.33.4
गोमायुनेव सिंहानां दिर्बलेन बलीयसाम् ।
आमिपं विघसाशेन तद्वद्राज्यं हि नो हृतम् ॥ ३.३३.४ ॥
सिंहांचे भक्ष्य उरलेल्याच्या आशेने दुर्बळ कोल्हा जसा हिरावतो, तसेच आमचे राज्य हिरावले गेले.
3.33.5
धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः ।
अर्थमुत्सृज्य किं राजन्दुःखेन परितप्यसे ॥ ३.३३.५ ॥
हे राजा! धर्माच्या थोड्याशा आवरणाखाली लपलेल्या, धर्म आणि काम यांचे मूळ असलेल्या अर्थाचा त्याग करून तू दुःखाने का तळमळतोस?
3.33.6
भवतोऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम् ।
अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ३.३३.६ ॥
तुझ्या अनुसरणाने, आम्ही पाहत असतानाच आमचे राज्य हिरावले गेले; गांडीवधारी अर्जुनाने रक्षिलेले, इंद्रालाही हिरावता न येणारे ते राज्य होते.
3.33.7
कुणीनामिव बिल्वानि पङ्गूनामिव धेनवः ।
हृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते ॥ ३.३३.७ ॥
लंगड्याच्या गाई किंवा एकहाती माणसाची बेलफळे जशी हिरावून नेली जातात, तसेच तुमच्यामुळे आम्ही जिवंत असतानाच आमचे ऐश्वर्य हिरावले गेले.
3.33.8
भवतः प्रियमित्येवं महद्व्यसनमीदृशम् ।
धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत ॥ ३.३३.८ ॥
तुमचे प्रिय व्हावे म्हणून आम्ही अशा मोठ्या संकटात सापडलो. हे भरता, धर्मेच्छू तुमच्यावर विश्वास ठेवून आम्ही यात पडलो.
3.33.9
कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान् ।
आत्मानं भवतः शास्त्रैर्नियम्य भरतर्षभ ॥ ३.३३.९ ॥
आम्ही आपल्या मित्रांना क्षीण करतो आणि शत्रूंना आनंदित करतो. हे भरतश्रेष्ठा, तुमच्या शास्त्रांनी स्वतःला नियंत्रित करून.
3.33.10
यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रान्निहन्म हि ।
भवतः शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम् ॥ ३.३३.१० ॥
त्याच वेळी आम्ही या धृतराष्ट्रपुत्रांना मारले नाही; तुमचा शास्त्रादेश स्वीकारल्यामुळे तेच दुष्कृत्य आता आम्हाला तापवत आहे.
3.33.11
अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मनः ।
अवीराचरितां राजन्नबलस्थैर्निषेविताम् ॥ ३.३३.११ ॥
आता हिच्याकडे पाहा — तुमच्या स्वतःच्या मृगचर्येसारखे; हे राजा, ही वीरहीनांची वागणूक आहे, दुर्बळांच्या स्थैर्याने आचरलेली.
3.33.12
यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सृञ्जयाः ।
न चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ ॥ ३.३३.१२ ॥
ज्याला कृष्ण, बीभत्सु (अर्जुन), अभिमन्यू, सृंजय, मी आणि माद्रीचे दोन्ही पुत्र — कोणीही अनुमोदन देत नाही.
3.33.13
भवान्धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः ।
कच्चिद्राजन्न निर्वेदादापन्नः क्लीबजीविकाम् ॥ ३.३३.१३ ॥
तुम्ही सतत धर्म धर्म म्हणून व्रतांनी कृश झाला आहात. हे राजा, निराशेमुळे क्लीबांच्या उपजीविकेत पडला आहात काय?
3.33.14
दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं सर्वघातकम् ।
अशक्ताः श्रियमाहर्तुमात्मनः कुर्वते प्रियम् ॥ ३.३३.१४ ॥
दुष्ट माणसे निराशेला धरतात; ती निष्फळ आणि सर्वनाशक आहे. अशक्त लोक संपत्ती हिसकावू न शकता स्वतःला प्रिय असलेले करतात.
3.33.15
स भवान्दृष्टिमाञ्शक्तः पश्यन्नस्मासु पौरुषम् ।
आनृशंस्यपरो राजन्नात्मार्थमवबुध्यसे ॥ ३.३३.१५ ॥
तुम्ही दूरदर्शी आणि समर्थ आहात; आमच्यात पौरुष पाहता. हे राजा, मृदुतेत स्थिर राहून तुम्ही केवळ स्वतःचा हितच जाणता.
3.33.16
अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानहिंसतः ।
अशक्तानेव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः ॥ ३.३३.१६ ॥
धृतराष्ट्राचे हे पुत्र, क्षमाशील आणि अहिंसक अशा आम्हांस अशक्तच मानतात. तेच दुःख आहे; युद्धात वध नव्हे.
3.33.17
तत्रचेद्युध्यमानानामजिह्ममनिवर्तिनाम् ।
सर्वशो हि वधः श्रेयान्प्रेत्य लोकांल्लभेमहि ॥ ३.३३.१७ ॥
तिथे सरळपणे, मागे न हटता युद्ध करणाऱ्यांचा पूर्णपणे वध झाला तर तेच श्रेष्ठ; मरणानंतर लोक मिळतील.
3.33.18
अधवा वयमेवैतान्निहत्य भरतर्षभ ।
आददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः ॥ ३.३३.१८ ॥
किंवा हे भरतश्रेष्ठा, आपण यांना मारून सर्व पृथ्वी घेतली तरीही ते आपल्यासाठी श्रेयस्करच.
3.33.19
सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
काङ्खतां विषुलां कीर्ति वैरं प्रतिचिकीर्षताम् ॥ ३.३३.१९ ॥
स्वधर्माचे पालन करणाऱ्या, विपुल कीर्तीची आकांक्षा बाळगणाऱ्या आणि वैराचा प्रतिशोध घेऊ इच्छिणाऱ्या आपल्याला हे सर्वथा करणे योग्य आहे.
3.33.20
आत्मार्थं युध्यमानानां जीविते कृत्यलक्षणे ।
अन्यैरपि हृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा ॥ ३.३३.२० ॥
जीवनात स्वतःसाठी युद्ध करणाऱ्यांना, इतरांनी राज्य हिरावून घेतलेले असतानाही, ती प्रशंसाच आहे, निंदा नव्हे.
3.33.21
कर्शनार्थो हि यो धर्मो विप्राणामात्मनस्तथा ।
व्यसनं नाम तद्राजन्न धर्मः स कुवर्त्मतत् ॥ ३.३३.२१ ॥
ब्राह्मणांना आणि स्वतःला क्लेश देण्यासाठी असलेला धर्म, हे राजा, खरोखर संकट आहे, धर्म नव्हे; तो वाईट मार्ग आहे.
3.33.22
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम् ।
जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा ॥ ३.३३.२२ ॥
हे तात, सदैव धर्मनिष्ठ असूनही धर्मात दुर्बल असलेल्या पुरुषाला, मृताला सुखदुःख सोडून जातात तसे, धर्म आणि अर्थ सोडून देतात.
3.33.23
यस्य धर्मो हि धर्मार्थँ क्लेशभाङ्ग स पण्डितः ।
न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव ॥ ३.३३.२३ ॥
धर्मासाठी क्लेश सोसणारा ज्याचा धर्म आहे तो पंडित नव्हे; आंधळा सूर्याचा प्रकाश जाणत नाही तसा तो धर्माचा अर्थ जाणत नाही.
3.33.24
यस्य चार्थार्थ एवार्थः स च नार्थस्य कोविदः ।
रक्ष्यते भृतकः पुण्यं यथा स्यात्तादृगेव सः ॥ ३.३३.२४ ॥
ज्याचे धन केवळ धनासाठीच आहे तो धन जाणणारा नव्हे; पुण्याचे रक्षण करणाऱ्या मजुरासारखा तोही तसाच होतो.
3.33.25
अतिवेलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः ॥ ३.३३.२५ ॥
जो अतिशय धनाच्या इच्छेने इतर दोन पुरुषार्थांचे पालन करत नाही, तो ब्रह्महत्या करणाऱ्याप्रमाणे सर्वभूतांकडून वध्य आणि निंदनीय आहे.
3.33.26
सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते ॥ ३.३३.२६ ॥
जो सतत काम आणि अर्थाची इच्छा करून इतर दोन पुरुषार्थांचे पालन करत नाही, त्याचे मित्र नष्ट होतात आणि तो धर्म व अर्थ दोन्हींपासून वंचित होतो.
3.33.27
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम् ।
कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये ॥ ३.३३.२७ ॥
धर्म आणि अर्थहीन अशा त्याचा कामाच्या अंती निश्चित नाश होतो, जसे पाणी आटल्यावर सुखाने रमणारा मासा नष्ट होतो.
3.33.28
तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमान्द्यन्ति पण्डिताः ।
प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा ॥ ३.३३.२८ ॥
म्हणून पंडित धर्म आणि अर्थाबाबत कधीही प्रमाद करत नाहीत, कारण तीच कामाची प्रकृती आहे, जसे अग्नीची उत्पत्ती अरणीतून होते.
3.33.29
सर्वथा धर्ममूलोऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहः ।
इतरेतरयोर्नीतौ विद्धि मेघोदधी यथा ॥ ३.३३.२९ ॥
अर्थ सर्व प्रकारे धर्माच्या मुळावर आधारित आहे, आणि धर्म अर्थसंग्रहावर अवलंबून आहे; एकमेकांच्या वर्तनात ते मेघ आणि समुद्राप्रमाणे आहेत, हे जाण.
3.33.30
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते ।
स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य दृश्यते ॥ ३.३३.३० ॥
वस्तू, धन आणि स्पर्श यांच्या संयोगात जी प्रीती उत्पन्न होते, तोच काम; तो चित्ताचा संकल्प आहे; त्याचे शरीर दिसत नाही.
3.33.31
अर्थार्थी पुरुषो राजन्बृहन्तं धर्ममिच्छति ।
अर्थमिच्छति कामार्थीन कामादन्यमिच्छति ॥ ३.३३.३१ ॥
हे राजा, धनाची इच्छा करणारा माणूस महान धर्माची इच्छा करतो. तो धनाची इच्छा करतो; कामाची इच्छा करणारा कामाहून वेगळे काहीतरी इच्छितो.
3.33.32
न हि कामेन कामोऽन्यः सिध्यते फलमेव तत् ।
उषयोगात्फलस्यैव काष्ठाद्भस्मेव पण्डितः ॥ ३.३३.३२ ॥
कामाने दुसरा काम सिद्ध होत नाही; ते केवळ फळ आहे. फळाच्या उपभोगानेच, लाकडापासून राख होते तसे, पंडित ते जाणतो.
3.33.33
इमाञ्शकुनकान्राजन्हन्ति वैतंसिको यथा ।
एतद्रूपमधर्मस्य भूतेषु च विहिंसनम् ॥ ३.३३.३३ ॥
हे राजा, पक्षी पकडणारा जसे या पक्ष्यांना मारतो, तसेच हे अधर्माचे रूप आहे; प्राण्यांची हिंसाही तीच आहे.
3.33.34
कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्ति ।
स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेहैच दुर्मतिः ॥ ३.३३.३४ ॥
काम आणि लोभामुळे जो धर्माची प्रवृत्ती पाहत नाही, तो दुर्बुद्धी सर्व भूतांकडून वध्य आहे—मरणानंतरही आणि येथेही.
3.33.35
व्यक्तं ते विदितो राजन्नर्थो द्रव्यपरिग्रहः ।
प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम् ॥ ३.३३.३५ ॥
हे राजा, धन आणि द्रव्यसंग्रह तुला स्पष्टपणे माहीत आहे. त्याची प्रकृती आणि त्याचे अनेक विकारही तू जाणतोस.
3.33.36
तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा ।
अनर्थ इति मन्यन्ते सोयमस्मासु वर्तते ॥ ३.३३.३६ ॥
त्याचा नाश किंवा विनाश, वार्धक्याने किंवा मरणाने—याला लोक अनर्थ मानतात. तेच हे आपल्यामध्ये आहे.
3.33.37
इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च ।
विपये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते ॥ ३.३३.३७ ॥
पाच इंद्रिये, मन आणि हृदय विषयांमध्ये गुंतलेले असताना जो आनंद उत्पन्न होतो.
3.33.38
स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम् ।
एवमेव पृथग्दृष्ट्वा धर्मार्थौ काममेव च ॥ ३.३३.३८ ॥
तो काम असे माझे मत आहे; कर्मांचे उत्तम फळ तोच आहे. अशा प्रकारे धर्म, अर्थ आणि काम वेगवेगळे पाहून.
3.33.39
न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नरः ।
न कामपरमो वा स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा ॥ ३.३३.३९ ॥
मनुष्याने केवळ धर्मातच, केवळ धनातच किंवा केवळ कामातच रमू नये; सर्वांचे सदैव सेवन करावे.
3.33.40
धर्मं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् ।
अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः ॥ ३.३३.४० ॥
प्रथम धर्म, मध्यात धन, शेवटी काम यांचे आचरण करावे; दिवसेंदिवस असेच अनुसरावे — हाच शास्त्रांनी सांगितलेला नियम आहे.
3.33.41
कामं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत् ।
वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः ॥ ३.३३.४१ ॥
प्रथम काम, मध्यात धन, शेवटी धर्म यांचे आचरण करावे; वयानुसार असेच अनुसरावे — हाच शास्त्रांनी सांगितलेला नियम आहे.
3.33.42
धर्मं चार्थं च कामं च यथावद्वदतांवर ।
विभज्य काले कालज्ञः सर्वान्सेवेत पण्डितः ॥ ३.३३.४२ ॥
हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, धर्म, अर्थ आणि काम यांची यथोचित विभागणी करून, काळ जाणणाऱ्या पंडिताने त्या सर्वांचे योग्य वेळी सेवन करावे.
3.33.43
मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन्सुखार्थिनाम् ।
प्राप्तिं वा बुद्धिमास्थाय सोपायां कुरुनन्दन ॥ ३.३३.४३ ॥
हे राजा, सुखाची इच्छा करणाऱ्यांसाठी मोक्षच परम कल्याण आहे; किंवा बुद्धीचा आश्रय घेऊन उपायांसह त्याची प्राप्ती, हे कुरुनंदन।
3.33.44
तद्वाऽऽशु क्रियतां राजन्प्राप्तिर्वाप्यधिगम्यताम् ।
जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः ॥ ३.३३.४४ ॥
म्हणून हे राजा, हे लवकर करावे, किंवा त्याची प्राप्ती करून घ्यावी; रुग्णाचे जीवन जसे दुःखात असते, तसे (मनुष्याचे जीवन दुःखामध्ये असते).
3.33.45
विदितश्चैव मे धर्मः सततं चरितश्च ते ।
जानन्तस्त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम् ॥ ३.३३.४५ ॥
धर्म मला चांगला ठाऊक आहे, आणि तूही तो सतत आचरलास; तुला ओळखणारे मित्र तुला कर्मासाठी प्रेरणा सांगतात.
3.33.46
दानं यज्ञाः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् ।
एष धर्मः परो राजन्फलवान्प्रेत्य चेंह च ॥ ३.३३.४६ ॥
दान, यज्ञ, सज्जनांचा सत्कार, वेदधारण आणि सरळपणा — हाच परम धर्म आहे; हे राजा, तो मृत्यूनंतर आणि इहलोकीही फलदायी आहे.
3.33.47
एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन्निपेवितुम् ।
अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यद्यपीनरे ॥ ३.३३.४७ ॥
धनहीन माणसाला हा (धर्म) आचरणे शक्य नाही, हे राजा; हे पुरुषव्याघ्रा, माणसात सर्व गुण असले तरीही.
3.33.48
धर्ममूलं जगद्राजन्नान्यद्धर्माद्विशिष्यते ।
धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन्निषेवितुम् ॥ ३.३३.४८ ॥
हे जग धर्मावर आधारलेले आहे, हे राजा; धर्मापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काही नाही. धर्मही मोठ्या धनानेच आचरणे शक्य आहे, हे राजा.
3.33.49
न चार्थो भैक्ष्यचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित् ।
वेत्तुं शक्यस्तथा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना ॥ ३.३३.४९ ॥
हे राजा, भिक्षाचर्येने किंवा कधीही नपुंसकतेने धन मिळत नाही; हे राजा, केवळ धर्मबुद्धीने तेच मिळवता येते.
3.33.50
प्रतिष्द्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः ।
तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ ॥ ३.३३.५० ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, तुला याचना निषिद्ध आहे; धनाच्या इच्छेत आपल्या तेजानेच प्रयत्न कर.
3.33.51
भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ।
क्षत्रियस् विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम् ॥ ३.३३.५१ ॥
भिक्षाचर्या विहित नाही, वैश्य-शूद्रांची उपजीविकाही नाही; क्षत्रियासाठी विशेषतः धर्म म्हणजे त्याचे स्वाभाविक बल.
3.33.52
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व जहि शत्रून्समागतान् ।
धार्तराष्ट्रवनं पार्थ मया पार्थेन नाशय ॥ ३.३३.५२ ॥
तुझा स्वधर्म स्वीकार, जमलेल्या शत्रूंचा वध कर; हे पार्था, मी व पार्थासह धृतराष्ट्रपुत्रांचे वन नाश कर.
3.33.53
उदारमेव विद्वांसो धर्मं प्राहुर्मनीषिणः ।
उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमर्हसि ॥ ३.३३.५३ ॥
ज्ञानी मनीषी धर्माला उदारच म्हणतात; उदारता स्वीकार, खालच्या स्थितीत राहणे तुला शोभत नाही.
3.33.54
अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान्सनातनान् ।
क्रूरकर्माऽभिजातोसि यस्मादुद्विजते जनः ॥ ३.३३.५४ ॥
हे राजेंद्रा, सनातन धर्म समजून घे, जाण; क्रूर कर्म करणाऱ्या कुळात तू जन्मला आहेस, म्हणून लोक तुझ्यापासून भयभीत होतात.
3.33.55
प्रजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम् ।
एष ते विहितो राजन्धात्रा धर्मः सनातनः ॥ ३.३३.५५ ॥
प्रजापालनातून उत्पन्न झालेले ते फळ तुझ्यासाठी निंद्य नाही. हे राजा, हाच सनातन धर्म विधात्याने तुझ्यासाठी नेमून दिला आहे.
3.33.56
तस्माद्विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि ।
स्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते ॥ ३.३३.५६ ॥
म्हणून, हे पार्था, स्वधर्मापासून विचलित झालास तर जगात तू हास्यास्पद ठरशील. माणसांनी स्वधर्मापासून ढळणे प्रशंसनीय नाही.
3.33.57
स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः ।
वीर्यमास्थाय कौरव्य धुरमुद्वह धुर्यवत् ॥ ३.३३.५७ ॥
हे कौरव्या, क्षात्र हृदय धारण करून, हे शिथिल मन सोडून, वीर्याचा आश्रय घेऊन, बैलाप्रमाणे धुरा वाहा.
3.33.58
न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चन ।
पार्थिवो व्यजयद्राजन्न भूतिं न पुनः श्रियम् ॥ ३.३३.५८ ॥
केवळ धर्मात्मा असलेला कोणताही राजा कधी पृथ्वी जिंकू शकला नाही. हे राजा, त्याला ऐश्वर्य किंवा पुन्हा श्री मिळाली नाही.
3.33.59
जिह्वां दत्ता बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् ।
निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यकः ॥ ३.३३.५९ ॥
लोभी मनाच्या अनेक क्षुद्र माणसांना जीभ (खुशामद) देऊन, कपटाने तो राज्य मिळवतो — जसा साळिंदर आहार मिळवतो.
3.33.60
भ्रातर पूर्वजाताश्च सुसमृद्धाश्च सर्वशः ।
निकृत्या निर्जिता देवैरसुराः पाण्डवर्षभ ॥ ३.३३.६० ॥
हे पांडवश्रेष्ठा, पूर्वज असलेले असुर, जे सर्व प्रकारे अत्यंत समृद्ध होते, ते देवांकडून कपटाने पराजित झाले.
3.33.61
एवं बलवतः सर्वमिति बुद्ध्वा महीपते ।
जहि शत्रून्महाबाहो परां निकृतिमास्थितान् ॥ ३.३३.६१ ॥
हे महीपते, बलवानासाठी सर्व काही असेच आहे हे जाणून, हे महाबाहो, परम कपटाचा आश्रय घेतलेल्या शत्रूंना ठार कर.
3.33.62
न ह्यर्जुनसमः कश्चिद्युधि योद्धा धनुर्धरः ।
भविता वा पुमान्कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः ॥ ३.३३.६२ ॥
युद्धात अर्जुनासारखा धनुर्धर योद्धा कोणीही नाही, आणि माझ्यासारखा गदाधारीही कोणी होणार नाही.
3.33.63
सत्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि ।
न प्रमाणेन नोत्साहात्सत्वस्थो भव पाण्डव ॥ ३.३३.६३ ॥
हे राजा, अत्यंत बलवानही सत्त्वाने युद्ध करतो, प्रमाणाने नाही, उत्साहानेही नाही; हे पाण्डवा, सत्त्वात स्थिर राहा.
3.33.64
सत्वं हि मूलमर्थस् यवितथं यदतोऽन्यथा ।
न तु प्रसक्तं भवति वृक्षच्छायेन हैमनी ॥ ३.३३.६४ ॥
सत्त्वच अर्थाचे खरे मूळ आहे; त्याच्या उलट नाही. पण ते हिवाळ्यातील झाडाच्या सावलीसारखे चिकटून राहत नाही.
3.33.65
अर्थत्यागोऽपि कार्यः स्यादर्थं श्रेयांसमिच्छता ।
बीजौपम्यन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशयः ॥ ३.३३.६५ ॥
जो श्रेयस्कर इच्छितो, त्याने धनाचाही त्याग करावा; बीजाच्या उपमेने हे जाण. हे कौन्तेया, यात तुला संशय नसावा.
3.33.66
अर्थेन तु समोऽनर्थो यत्र लब्धो महोदयः ।
न तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयनं हि तत् ॥ ३.३३.६६ ॥
धनाइतका अनर्थ होऊन मोठा उदय लाभला तरी तिथे व्यापार करू नये; ते गाढवाने खाजवून घेण्यासारखे आहे.
3.33.67
एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाऽल्पकं नरः ।
बृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितम् ॥ ३.३३.६७ ॥
हे मनुष्येन्द्रा, याच प्रकारे माणूस अल्प धर्माचा त्याग करून महान धर्माला प्राप्त होतो; तोच ज्ञानी आहे हे निश्चित.
3.33.68
अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डितः ।
भिन्नैर्मित्रैः परित्यक्तं दुर्बलं कुरुते वशे ॥ ३.३३.६८ ॥
पंडित मित्रसंपन्न शत्रूला मित्रांच्या द्वारेच फोडतात; मित्र भिन्न होऊन सोडून दिलेल्या दुर्बलाला वश करतात.
3.33.69
सत्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि ।
नोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुते प्रजाः ॥ ३.३३.६९ ॥
हे राजा, अत्यंत बलवान असला तरीही तो सत्त्वानेच युद्ध करतो; उद्यमाने नव्हे, होमांनी नव्हे, तो सर्व प्रजांना आपल्या ताब्यात घेतो.
3.33.70
सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि ।
अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव ॥ ३.३३.७० ॥
सर्वप्रकारे एकत्र झालेले दुर्बलही बलवान शत्रूला मारू शकतात, जसे मधुचोराला भुंगे मारतात.
3.33.71
यथा राजन्प्रजाः सर्वाः सूर्यः पाति गभस्तिभिः ।
हन्ति चैव तथैव त्वं सदृशः सवितुर्भव ॥ ३.३३.७१ ॥
हे राजा, जसा सूर्य आपल्या किरणांनी सर्व प्रजांचे पालन करतो आणि संहारही करतो, तसाच तू सवितृसमान हो.
3.33.72
एतच्चापि तपो पाजन्पुराणमिति नः श्रुतम् ।
विधिना पालनं भूमेर्यत्कृतं नः पितामहैः ॥ ३.३३.७२ ॥
हे रक्षका, हेही एक तपच आहे असे आम्ही पुराणांत ऐकले आहे; आमच्या पितामहांनी विधीप्रमाणे पृथ्वीचे जे पालन केले ते हेच.
3.33.73
न तथा तपसा राजँल्लोकान्प्राप्नोति क्षत्रियः ।
यथा सृष्टेन युद्धेन विजयेनेतरेण वा ॥ ३.३३.७३ ॥
राजा, क्षत्रिय तपाने त्या लोकांना प्राप्त करत नाही, जसा युद्धात सहभागी होऊन, विजयाने किंवा इतर मार्गाने प्राप्त करतो.
3.33.74
अपेयात्किल भा सूर्याल्लक्ष्मीश्चन्द्रमसस्तथा ।
इतिलोको व्यवसितो दृष्ट्वेमां भवतोव्यथाम् ॥ ३.३३.७४ ॥
सूर्यातील प्रकाश आणि चंद्रातील लक्ष्मी जणू प्यायली गेली, असे लोकांनी ठरवले, तुम्हा दोघांचे हे दुःख पाहून.
3.33.75
भवतश्च प्रशंसाभिर्निन्दाभिरितरस्य च ।
कथयन्त्यः परिषदः पृथग्राजन्समागताः ॥ ३.३३.७५ ॥
राजा, तुझी प्रशंसा आणि दुसऱ्याची निंदा करीत, वेगवेगळ्या सभा एकत्र जमून बोलत होत्या.
3.33.76
इदमभ्यधिकं राजन्ब्राह्मणाः कुरवश्च ते ।
समेताः कथयन्तीह मुदिताः सत्यसन्धताम् ॥ ३.३३.७६ ॥
राजा, हे अत्यधिक आहे. येथे जमलेले ब्राह्मण आणि तुझे कुरुवंशीय आनंदाने तुझ्या सत्यनिष्ठेविषयी बोलत आहेत.
3.33.77
यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपि ।
अनृतं किंचिदुक्तं ते न कामान्नार्थकारणात् ॥ ३.३३.७७ ॥
तू मोहाने, दीनतेने, लोभाने किंवा भयाने देखील कधी असत्य बोलला नाहीस; कामनेने किंवा धनासाठीही नाही.
3.33.78
यदेनः कुरुते किंचिद्राजा भूमिमवाप्नुवन् ।
सर्वं तन्नुदते पश्चाद्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ॥ ३.३३.७८ ॥
पृथ्वी मिळवून राजा जे काही पाप करतो, ते नंतर विपुल दक्षिणा असलेल्या यज्ञांनी सर्व दूर करतो.
3.33.79
ब्राह्मणेभ्यो ददद्ग्रामान्गाश्च राजन्सहस्रशः ।
मुच्यते वीर पापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमाः ॥ ३.३३.७९ ॥
हे राजा, जो ब्राह्मणांना हजारो गावे आणि गावे दान करतो, हे वीरा, तो पापांपासून मुक्त होतो, जसा अंधारातून चंद्र मुक्त होतो.
3.33.80
पौरजानपदाः सर्वे प्रायशः कुरुनन्दन ।
सवृद्धबालाः सहिताः शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर ॥ ३.३३.८० ॥
हे कुरुनंदना, नगर आणि ग्रामीण लोक जवळजवळ सर्व, वृद्ध आणि बालकांसह एकत्र येऊन, हे युधिष्ठिरा, तुझी स्तुती करतात.
3.33.81
श्वदृतौ क्षीरमासक्तं ब्रह्म वा वृषले यथा ।
सत्यं स्तेने बलं नार्यां राज्यं दुर्योधने तथा ॥ ३.३३.८१ ॥
कुत्र्याच्या कातड्याच्या पिशवीत ठेवलेले दूध, किंवा शूद्रात असलेला वेद, चोरात असलेले सत्य, स्त्रीमध्ये असलेले बल जसे टिकत नाही, तसेच दुर्योधनात राज्यही टिकत नाही.
3.33.82
इतिलोके निर्वचनं पुरश्चरति भारत ।
अपि चैताः स्त्रियो बालाः स्वाध्यायमधिकुर्वते ॥ ३.३३.८२ ॥
हे भारता, जगात ही म्हण पुढे चालते; या स्त्रिया आणि बालकेही स्वाध्यायात गुंततात.
3.33.83
इमामवस्थां च गते सहास्माभिररिंदम् ।
हन्त नष्टाः स्म सर्वे वै भवतोपद्रवे सति ॥ ३.३३.८३ ॥
हे अरिंदमा, या स्थितीला येऊन आम्ही सर्व तुमच्यासह, अरे, या संकटात नष्ट झालो आहोत.
3.33.84
स भवान्रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम् ।
त्वरमाणोऽभिनिर्यातु विप्रेभ्योऽर्थविभावकः ॥ ३.३३.८४ ॥
तुम्ही सर्व साधनांनी युक्त रथावर आरूढ होऊन त्वरेने निघा आणि ब्राह्मणांना धन वाटणारे व्हा.
3.33.85
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठानद्यैव गजसाह्वयम् ।
अस्त्रविद्भिः परिवृतोभ्रातृभिर्दृढधन्विभिः ॥ ३.३३.८५ ॥
आजच श्रेष्ठ द्विजांकडून मंगलपाठ करवून, गजसाह्वयाकडे (हस्तिनापुराकडे), शस्त्रविद्येत निपुण आणि दृढधनुर्धर बंधूंनी वेढलेले.
3.33.86
आशीविषसमैर्वीरैर्मरुद्भिरिव वृत्रहा ।
अमित्रांस्तेजसा मृद्गन्नसुरानिव वृत्रहा।
श्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रान्महाबल ॥ ३.३३.८६ ॥
विषारी सर्पांसारख्या वीरांसह, मरुद्गणांसह वृत्रहंता (इंद्र) प्रमाणे, तेजाने शत्रूंना चिरडत, वृत्रहंत्याने असुरांना चिरडल्याप्रमाणे. हे कौंतेया, हे महाबला, धृतराष्ट्रपुत्रांकडून श्री हस्तगत कर.
3.33.87
न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम् ।
स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत् ॥ ३.३३.८७ ॥
गांडीवातून सुटलेल्या, गिधाडाच्या पंखांच्या, विषारी सर्पांसारख्या बाणांचा स्पर्श कोणताही मर्त्य सहन करू शकत नाही.
3.33.88
न स वीरो न मातङ्गो न च सोऽश्वोस्ति भारत ।
यः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे ॥ ३.३३.८८ ॥
हे भारता, युद्धात क्रुद्ध झालेल्या माझ्या गदेचा वेग सहन करू शकेल असा वीर नाही, मातंग (हत्ती) नाही, तो अश्वही नाही.
3.33.89
सृञ्जयैः सहकैकेयैर्वृष्णीनां वृषभेण च ।
कथंस्विद्युधि कौन्तेय न राज्यं प्राप्नुयामहे ॥ ३.३३.८९ ॥
सृंजयांसह, कैकेयांसह आणि वृष्णींच्या वृषभासह (कृष्णासह) असताना, हे कौंतेया, युद्धात आपण राज्य कसे मिळवणार नाही?
3.33.90
शत्रुहस्तगतां राजन्कथंस्विन्नाहरेर्महीम् ।
इह यत्नमुपाहृत्य बलेन महताऽन्वितः ॥ ३.३३.९० ॥
हे राजा, शत्रूच्या हाती गेलेली पृथ्वी आपण कशी परत मिळवणार नाही? येथे प्रयत्न करून, महान बलाने युक्त होऊन.