महाभारत · अध्याय 3.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.34.1
स एवमुक्तस्तु महानुभावः ।
सत्यव्रतो भीमसेनेन राजा।
अजातशत्रुस्तदनन्तरं वै ।
धैर्यान्वितो वाक्यमिदं बभाषे ॥ ३.३४.१ ॥
भीमसेनाने असे म्हटल्यावर महानुभाव, सत्यव्रत राजा अजातशत्रू (युधिष्ठिर) नंतर धैर्याने हे वचन बोलले.
3.34.2
असंशयं भारत सत्यमेत-
द्यन्मां तुदन्वाक्यशल्यैः क्षिणोषि।
न त्वां विगर्हे प्रतिकूलमेत-
न्ममानयाद्धि व्यसनं व आगात् ॥ ३.३४.२ ॥
हे भारता, तू तुझ्या शब्दरूपी बाणांनी मला टोचून क्षीण करत आहेस, हे निःसंशय खरे आहे. मी तुला दोष देत नाही; हे प्रतिकूल संकट माझ्या अन्यायामुळेच तुमच्यावर आले.
3.34.3
अहं ह्यक्षानन्वपद्यं जिहीर्षन् ।
राज्यंसराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात्।
तन्मां शठः कितव प्रत्यदेवी-
त्सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः ॥ ३.३४.३ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्रांकडून राज्य आणि राष्ट्र परत मिळवण्याच्या इच्छेने मी फासे खेळू लागलो. तेव्हा सुबलाच्या पुत्राने, त्या कपटी जुगाऱ्याने, दुर्योधनासाठी मला हरवले.
3.34.4
महामायः शकुनिः पार्वतीयः ।
सभामध्ये प्रवपन्नक्षपूगान्।
अमायिनं मायया प्रत्यजैषी-
त्ततोऽपश्यं वृजिनं भीमसेन ॥ ३.३४.४ ॥
महामायावी पार्वतीय शकुनीने सभेच्या मध्यभागी फाशांचे ढीग फेकून, निष्कपट अशा मला मायेने हरवले. भीमसेना, तेव्हाच मी संकट पाहिले.
3.34.5
अक्षांश्च दृष्ट्वा शकुनेर्यथावत् ।
कामानुकूलानयुजो युजश्च।
शक्यो नियन्तुमभविष्यदात्मा ।
मन्युस्तु हन्यात्पुरुषस्य धैर्यम् ॥ ३.३४.५ ॥
शकुनीचे फासे यथार्थ पाहिले असते, जे इच्छेला अनुकूल होते आणि विषम व सम होते, तर माझ्या आत्म्याला आवरता आले असते. पण क्रोध माणसाचा धैर्यसंयम नष्ट करतो.
3.34.6
यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण ।
मानेन वीर्येण च तात नद्धः।
न ते वाचो भीमसेनाभ्यसूये ।
मन्ये तथा तद्भवितव्यमासीत् ॥ ३.३४.६ ॥
अहंकार आणि वीर्याने बद्ध झालेला आत्मा पौरुषाने आवरता येत नाही, हे तात. भीमसेना, मी तुझ्या शब्दांवर दोष ठेवत नाही; असेच घडायचे होते असे मला वाटते.
3.34.7
स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो ।
न्यपातयद्व्यसने राज्यमिच्छन्।
दास्यं च नोऽगमयद्भीमसेन ।
यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः ॥ ३.३४.७ ॥
धृतराष्ट्राचा तो पुत्र, आमचा राजा, राज्याच्या इच्छेने आम्हाला संकटात लोटता झाला; भीमसेना, आम्हाला दास्यातही नेले, जिथे आमचा आश्रय द्रौपदी झाली.
3.34.8
त्वं चापि तद्वेत्थ धनंजयश्च ।
पुनर्द्यूतायागतास्तां सभां नः।
यन्माऽब्हवीद्धृतराष्ट्रस्य पुत्र ।
एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम् ॥ ३.३४.८ ॥
तूही ते जाणतोस, धनंजयही जाणतो; द्यूतासाठी आम्ही पुन्हा त्या सभेत आलो, जिथे धृतराष्ट्राचा पुत्र भरतांसमोर, एकाच डावासाठी मला जे म्हणाला होता.
3.34.9
वने समा द्वादश राजपुत्र ।
यथाकामं विदितमजातशत्रो।
अथापरं चाविदितश्चरेथाः ।
सर्वैः सह भ्रातृभिश्छद्मरूपः ॥ ३.३४.९ ॥
राजपुत्रा, वनात बारा वर्षे, तुला हवे तसे, हे ज्ञात आहे; अजातशत्रो, नंतर आणखी एक वर्ष अज्ञातपणे, सर्व भावांसह, वेष बदलून संचार कर.
3.34.10
त्वां चेच्छ्रुत्वा तात तथा चरन्त-
मवभोत्स्यन्ते भारतानां चराश्च।
अन्यांश्चरेथास्तावतोऽब्दांस्तथात्वं ।
निश्चित्य तत्प्रतिजानीहि पार्थ ॥ ३.३४.१० ॥
तू तसा फिरत आहेस हे भरतांच्या हेरांनी ऐकून जाणले, तर हे तात, तितकी वर्षे तू दुसऱ्या रूपात फिरावेस; पार्था, हे निश्चित करून प्रतिज्ञा कर.
3.34.11
चरैश्चेन्नो विदितः कालमेतं ।
युक्तो राजन्मोहयित्वा मदीयान्।
ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह ।
तवैव ता भारत पञ्च नद्यः ॥ ३.३४.११ ॥
राजा, आमच्या हेरांना हा काळ समजला तर ते माझ्या लोकांना फसवून गुंतून राहतील. कुरुसभेत मी सत्य सांगतो; हे भारता, ती पाच नद्या तुझ्याच आहेत.
3.34.12
वयं चैतद्भारत सर्व एव ।
त्वया जिताः कालमपास्य भोगान्।
चरेम इत्याह पुरा स राजा ।
मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति ॥ ३.३४.१२ ॥
आम्ही सर्व, हे भारता, तुझ्याकडून पराभूत होऊन भोग सोडून काळ घालवू असे पूर्वी त्या राजाने कुरूंमध्ये म्हटले होते. मी 'तसेच' म्हणालो.
3.34.13
तत्र द्यूतमभवन्नो जघन्यं ।
यस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश् सर्वे।
इत्थं तु देशाननुसंचरामो ।
वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः ॥ ३.३४.१३ ॥
तेथे आमचा द्यूत निंद्य होता; त्यात आम्ही सर्व हरून निर्वासित झालो. अशा प्रकारे आम्ही देशांतून फिरतो; कठीण अरण्यांत आणि कष्टमय रूपांत.
3.34.14
सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छत् ।
भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत्।
उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वान् ।
येचास्य केचिद्वशमन्वगच्छन् ॥ ३.३४.१४ ॥
सुयोधनानेही शांती इच्छिली नाही; तो पुन्हा क्रोधाच्या वशात गेला. त्याने सर्व कुरूंना चिथावले; त्याचे काही लोकही त्याच्या वशात गेले.
3.34.15
तां सिद्धिमास्थाय सतां सकाशे ।
को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः।
आर्यस्य मन्ये मरणाद्गरीयो ।
यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशासेत् ॥ ३.३४.१५ ॥
त्या सिद्धीचा आश्रय घेऊन, सज्जनांसमोर, येथे राज्यासाठी कोण ती सोडेल? धर्माचे उल्लंघन करून पृथ्वीवर राज्य करणे हे आर्याला मरणापेक्षाही जड वाटते असे मला वाटते.
3.34.16
तदैव चेद्वीरकर्माकरिष्यो ।
यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः।
बाहू दिधक्षन्वारितः फल्गुनेन ।
किं दुष्कृतंभीम तदाऽभविष्यत् ॥ ३.३४.१६ ॥
तू वीरकर्म केले असतेस तर, द्यूतात जेव्हा तू परिघ धरलास आणि फाल्गुनाने अडवून तुझे बाहू जाळू पाहिलेस, हे भीमा, तेव्हा कोणते दुष्कृत्य घडले असते?
3.34.17
प्रागेव चैवं समयक्रियायाः ।
किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः।
प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्यपश्चात् ।
किं मामिदानीमतिवेलमात्थ ॥ ३.३४.१७ ॥
आधीच, या करारच्या वेळी, तुझे पौरुष दाखवून तू का सांगितले नाहीस? वेळ आल्यावर, नंतर आता अवेळी माझ्याशी का बोलतोस?
3.34.18
भूयोपि दुःखं मम भीमसेन ।
दूये विषस्येव रसं हि पीत्वा।
यद्याज्ञसेनीं परिक्लिश्यमानां ।
संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म भीम ॥ ३.३४.१८ ॥
हे भीमसेना, विषाचा रस प्यायल्यासारखा मी पुन्हा दुःखाने तळमळतो; याज्ञसेनीला पीडित होताना पाहूनही तू ते सहन केलेस, हे भीमा.
3.34.19
न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर ।
कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये।
कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयाय ।
पाकं फलानामिव बीजवापः ॥ ३.३४.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठ वीरा, कुरुवीरांच्या मध्ये जे सांगितले गेले ते आज करणे शक्य नाही; सुखाच्या उदयासाठी वेळेची प्रतीक्षा कर, जसा बीज पेरणारा फळे पिकण्याची वाट पाहतो.
3.34.20
यदा हि पूर्वं निकृतोनिकृन्ते-
द्वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा।
महागुणं हरति हि पौरुषेण ।
तदा वीरो जीवति जीवलोके ॥ ३.३४.२० ॥
पूर्वी ज्याचा घात झाला असा माणूस वैर फुलांसह आणि फळांसह ओळखून, पौरुषाने मोठा गुण हरण करतो, तेव्हा वीर या जीवलोकात जगतो.
3.34.21
श्रियं च लोके लभते समग्रां ।
मन्ये चास्मै शत्रवः सन्नमन्ते।
मित्राणि चैनमतिरागाद्भजन्ते ।
देवा इवेनद्रमुपजीवन्ति चैनम् ॥ ३.३४.२१ ॥
तो जगात पूर्ण समृद्धी प्राप्त करतो. त्याचे शत्रू त्याच्यापुढे नम्र होतात असे मला वाटते; मित्र अत्यंत प्रेमाने त्याची सेवा करतात, जसे देव इंद्रावर अवलंबून असतात.
3.34.22
मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां ।
वृणे सत्यममृतीज्जीविताच्च।
राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च ।
सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति ॥ ३.३४.२२ ॥
माझी सत्य प्रतिज्ञा जाण. अमरत्वापेक्षा आणि जीवनापेक्षाही मी सत्याची निवड करतो. राज्य, पुत्र, यश, धन हे सर्व मिळूनही सत्याच्या एका कलेइतके होत नाही.