महाभारत · अध्याय 3.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.36.1
भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः ॥ ३.३६.१ ॥
भीमसेन के वचन सुनकर कुन्ती-पुत्र युधिष्ठिर ने दीर्घ निःश्वास लिया और शत्रुओं को तपाने वाले वे पुरुषश्रेष्ठ गहन चिंतन में डूब गए।
3.36.2
श्रुता मे राजधर्माश्च वर्णानां च पृथक्पृथक् ।
आयत्यां च तदात्वे च यः पश्यति स पश्यति ॥ ३.३६.२ ॥
मैंने राजधर्म और प्रत्येक वर्ण के धर्म अलग-अलग सुने हैं। जो भविष्य और वर्तमान दोनों को देखता है, वही वास्तव में देखता है।
3.36.3
धर्मस्य जानमानोऽहं गतिमग्र्यां सुदुर्विदाम् ।
कथं बलात्करिष्यामि मेरोरिव विवर्तनम् ॥ ३.३६.३ ॥
धर्म की सर्वोच्च गति, जिसे जानना अत्यंत कठिन है, उसे मैं जानता हुआ भी, बल से कैसे मेरु पर्वत को घुमाने जैसा कर सकता हूँ?
3.36.4
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम् ।
भीमसेनमिद वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ॥ ३.३६.४ ॥
वह मानो एक मुहूर्त तक ध्यान करके, कर्तव्य का निश्चय कर, भीमसेन से यह बात बोले।
3.36.5
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
इदमन्यत्समादत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद ॥ ३.३६.५ ॥
हे महाबाहु, जैसा तुम कहते हो, वैसा ही है। हे भरतवंशी, हे वाणी के मर्मज्ञ, अब मेरी इस दूसरी बात को भी ध्यान से सुनो।
3.36.6
महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात् ।
आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत ॥ ३.३६.६ ॥
हे भीमसेन, जो महापाप कर्म केवल दुस्साहस से आरंभ किए जाते हैं, हे भारत, वे ही कर्म पीड़ा देते हैं।
3.36.7
सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृतेसुविचारिते ।
सिद्ध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम् ॥ ३.३६.७ ॥
भली प्रकार मन्त्रणा की गई, भली प्रकार पराक्रम से किया गया, भली प्रकार सम्पन्न और भली प्रकार विचारा गया, हे महाबाहु, ऐसे कार्य सिद्ध होते हैं, और इस विषय में दैव भी अनुकूल होता है।
3.36.8
यत्तु केवलचापल्याद्बलदर्पोत्थितः स्वयम् ।
आरब्धव्यमिदं कार्यं मन्यसे शृणु तत्रमे ॥ ३.३६.८ ॥
परन्तु जो केवल चपलता से और बल के दर्प से स्वयं उठकर इस कार्य को आरंभ करने योग्य मानते हो, उसे मुझसे सुनो।
3.36.9
भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसन्धश्च वीर्यवान् ।
भीष्मो द्रोणश्च कर्णशच् द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ ३.३६.९ ॥
भूरिश्रवा, शल और पराक्रमी जरासंध, भीष्म, द्रोण और कर्ण, तथा पराक्रमी द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा)।
3.36.10
धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः ।
सर्व एव कृताशस्त्राश्च सततं चाततायिनः ॥ ३.३६.१० ॥
धृतराष्ट्र के पुत्र, जिन्हें पराजित करना कठिन है, दुर्योधन जिनके अग्रणी हैं, सभी शस्त्रविद्या में निपुण और निरंतर आततायी हैं।
3.36.11
राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः ।
ते श्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च सांप्रतम् ॥ ३.३६.११ ॥
जो राजा और भूमिपाल हमारे द्वारा पीड़ित किए गए थे, वे अब कौरव पक्ष में आ मिले हैं और उनमें स्नेह उत्पन्न हो गया है।
3.36.12
दुर्योधनहिते युक्ता न तथाऽस्मासु भारत ।
पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे ॥ ३.३६.१२ ॥
हे भारत, वे दुर्योधन के हित में लगे हैं, हमारे प्रति वैसे नहीं; पूर्ण कोश और सेना से युक्त होकर वे रक्षा में प्रयत्न करेंगे।
3.36.13
सर्वे कौरवसैन्यस् सपुत्रामात्यसैनिकाः ।
संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः ॥ ३.३६.१३ ॥
कौरवों की सारी सेना, पुत्रों, मंत्रियों और सैनिकों सहित, वास्तव में हर प्रकार से धन और भोग-सामग्री से भली-भाँति संपन्न है।
3.36.14
दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः ॥ ३.३६.१४ ॥
दुर्योधन द्वारा विशेष रूप से सम्मानित वे वीर युद्ध में प्राण त्याग देंगे, ऐसा मेरा दृढ़ मत है।
3.36.15
समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च ।
द्रोणस् च महाबाहो कृषस्य च महात्मनः ॥ ३.३६.१५ ॥
यद्यपि भीष्म का व्यवहार हम पर और उन पर समान है, और हे महाबाहु, द्रोण का तथा महात्मा कृप का भी।
3.36.16
अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः ।
तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान् ॥ ३.३६.१६ ॥
उन्हें अवश्य राजान्न का ऋण चुकाना है, ऐसा मेरा मत है। इसलिए वे युद्ध में अत्यंत दुस्त्याज्य प्राणों को भी त्याग देंगे।
3.36.17
सर्वेदिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः ।
अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः ॥ ३.३६.१७ ॥
वे सब दिव्य अस्त्रों के ज्ञाता और धर्म में तत्पर हैं, और मेरी बुद्धि यह है कि इंद्र सहित देवता भी उन्हें जीत नहीं सकते।
3.36.18
अमर्षी नित्यसंरब्धस्तत्र कर्णो महारथः ।
सर्वास्त्रविदनाधृष्यो ह्यभेद्यकवचावृतः ॥ ३.३६.१८ ॥
वहाँ कर्ण, जो असहिष्णु और सदा क्रोधित रहता है, महारथी है; वह सभी अस्त्रों का ज्ञाता, अजेय और अभेद्य कवच से आवृत है।
3.36.19
अनिर्जित्यरणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान् ।
अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया ॥ ३.३६.१९ ॥
इन सभी श्रेष्ठ पुरुषों को युद्ध में जीते बिना, और बिना सहायकों के, तुम्हारे द्वारा दुर्योधन का वध असम्भव है।
3.36.20
न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर ।
अतिसर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम् ॥ ३.३६.२० ॥
हे वृकोदर! चिन्ता करते हुए मुझे नींद नहीं आती, सूतपुत्र का हस्तलाघव सभी धनुर्धरों से बढ़कर है।
3.36.21
एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
बभूव शान्तिसंयुक्तो गुरोर्वचनवारितः ॥ ३.३६.२१ ॥
यह वचन सुनकर अत्यन्त क्रोधी भीमसेन गुरु के वचनों से रोके जाने पर शान्त हो गए।
3.36.22
तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः ।
आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ ३.३६.२२ ॥
जब वे दोनों पाण्डव इस प्रकार बातें कर रहे थे, तभी महायोगी सत्यवती-पुत्र व्यास वहाँ आए।
3.36.23
सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः ।
युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः ॥ ३.३६.२३ ॥
वह यथोचित रीति से निकट आए और पाण्डवों ने उनका सम्मान किया। तब वक्ताओं में श्रेष्ठ उन्होंने युधिष्ठिर से यह वचन कहा।
3.36.24
युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदयस्थितम् ।
मनीषया तत क्षिप्रमागतोस्मि नरर्षभ ॥ ३.३६.२४ ॥
हे महाबाहो युधिष्ठिर! मैं तुम्हारे हृदय में स्थित बात को जानता हूँ; इसलिए, हे नरश्रेष्ठ, अपनी बुद्धि से मैं शीघ्र ही यहाँ आया हूँ।
3.36.25
भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत ।
दुर्योधनान्नृपसुतात्तथा दुःशासनादपि ॥ ३.३६.२५ ॥
हे भारत, भीष्म से, द्रोण से, कृप से, कर्ण से, द्रोण के पुत्र से, और दुर्योधन से, राजपुत्र से तथा दुःशासन से भी।
3.36.26
त्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते ।
तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना ॥ ३.३६.२६ ॥
हे शत्रुओं का नाश करने वाले, तुम्हारे हृदय में जो भय घूम रहा है, उसे मैं शास्त्रविहित उपाय से नष्ट कर दूँगा।
3.36.27
तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय ।
प्रतिपाद्य तु राजेन्द्र ततः क्षिप्रं ज्वरं जहि ॥ ३.३६.२७ ॥
यह सुनकर धैर्य धारण करके कर्म द्वारा इसे पूरा करो। हे राजेन्द्र, पूरा करके फिर शीघ्र ही इस ज्वर (संताप) को त्याग दो।
3.36.28
तत एकान्तमानाय्य पाराशर्यो युधिष्ठिरम् ।
अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः ॥ ३.३६.२८ ॥
तब वाक्यकुशल पाराशर्य (व्यास) ने युधिष्ठिर को एकान्त में ले जाकर उपयुक्त अर्थ वाला यह वचन कहा।
3.36.29
श्रेयसस्तेऽपरः कालः प्राप्तो भरतसत्तम ।
येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनुर्धरः ॥ ३.३६.२९ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, तुम्हारे कल्याण का एक और समय आ गया है, जिससे धनुर्धर पार्थ रण में शत्रुओं को पराजित करेगा।
3.36.30
गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमर्तामिव ।
विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते ॥ ३.३६.३० ॥
मेरे द्वारा कही गई इस सिद्धि को ग्रहण करो, मानो वह मूर्तरूप हो। प्रतिस्मृति नामक इस विद्या को मैं तुम्हें शरणागत जानकर कहता हूँ।
3.36.31
यामवाप्यमहाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति ।
अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु ॥ ३.३६.३१ ॥
जिसे प्राप्त करके महाबाहु अर्जुन (कार्य) सिद्ध करेगा। अस्त्रों के लिए वह महेन्द्र और रुद्र के पास भी जाए।
3.36.32
वरुणं च कुबेरं च धर्मराजं च पाण्डव ।
शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च ॥ ३.३६.३२ ॥
हे पाण्डव, वरुण, कुबेर और धर्मराज को भी (जाए)। यह तप और पराक्रम से देवताओं को देखने में समर्थ है।
3.36.33
ऋषिरेष मेहातेजा नारायणसहायवान् ।
पुराणः शास्वतो देवस्त्वजेयो जिष्णुरच्युतः ॥ ३.३६.३३ ॥
यह महातेजस्वी ऋषि नारायण के सहायक हैं। वे पुरातन, शाश्वत देव, अजेय, विजयी और अच्युत हैं।
3.36.34
अस्त्राणीनद्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च ।
समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति ॥ ३.३६.३४ ॥
इन्द्र और रुद्र से तथा लोकपालों से अस्त्रों को ग्रहण करके महाबाहु (अर्जुन) महान कर्म करेगा।
3.36.35
वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम् ।
निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते ॥ ३.३६.३५ ॥
हे कौन्तेय, इस वन से भी और कोई वन खोजा जाए, यदि आपके निवास के लिए वह उचित हो, हे पृथ्वीपति।
3.36.36
एकत्रचिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत् ।
तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः ॥ ३.३६.३६ ॥
एक ही स्थान पर दीर्घ निवास प्रीति उत्पन्न करने वाला नहीं होता, और शान्त तपस्वियों के लिए वह उद्वेग का कारण हो सकता है।
3.36.37
मृगाणामुपरोधश्च वीरुदोषधिसंक्षयः ।
बिभर्षि च बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान् ॥ ३.३६.३७ ॥
मृगों को कष्ट और लता-औषधियों का नाश होता है, फिर भी तुम वेद और वेदांगों में पारंगत बहुत से ब्राह्मणों का भरण-पोषण करते हो।
3.36.38
एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः ।
प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम् ॥ ३.३६.३८ ॥
यह कहकर शरणागत और पवित्र युधिष्ठिर से योगतत्त्व के ज्ञाता, समर्थ भगवान ने सर्वोत्तम योगविद्या का उपदेश दिया।
3.36.39
धर्मराजाय धीमान्स व्यासः सत्यवतीसुतः ।
अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३.३६.३९ ॥
बुद्धिमान सत्यवती के पुत्र व्यास ने धर्मराज कौन्तेय से विदा लेकर वहीं अंतर्धान हो गए।
3.36.40
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः ।
धारयामास मेधावी कालेकाले सदाऽभ्यसन् ॥ ३.३६.४० ॥
परन्तु धर्मात्मा और मेधावी युधिष्ठिर ने उस ब्रह्मज्ञान को मन में धारण किया और सदा उचित समय पर उसका अभ्यास करते रहे।
3.36.41
स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः ।
ययौ सरस्वतीकूले काम्यकं नाम काननम् ॥ ३.३६.४१ ॥
व्यास के वचनों से प्रसन्न होकर वह तब द्वैतवन से सरस्वती के तट पर स्थित काम्यक नामक वन को चले गए।
3.36.42
तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविशारदाः ।
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा ॥ ३.३६.४२ ॥
हे महाराज, शिक्षा और वर्णविद्या में निपुण तपस्या से युक्त ब्राह्मण उनके पीछे-पीछे चले, जैसे ऋषिगण देवेन्द्र के पीछे चलते हैं।
3.36.43
ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभ ।
न्यविशन्त महात्मानः सामान्याः सपदानुगाः ॥ ३.३६.४३ ॥
तब काम्यक वन पहुँचकर, हे भरतश्रेष्ठ, वे महात्मा फिर से अपने अनुचरों सहित वहाँ निवास करने लगे।
3.36.44
तत्रते न्यवसन्राजन्कंचित्कालं मनस्विनः ।
धनुर्वेदपरा वीरा गृणाना वेदमुत्तमम् ॥ ३.३६.४४ ॥
हे राजन्, वे मनस्वी वीर कुछ समय तक वहाँ रहे, धनुर्वेद में निपुण और श्रेष्ठ वेद का पाठ करते हुए।
3.36.45
चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः ।
पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि ॥ ३.३६.४५ ॥
नित्य मृगया करते हुए, शुद्ध बाणों से मृग खोजते हुए, और पितरों, देवताओं तथा ब्राह्मणों को विधिपूर्वक अर्पण करते हुए।