महाभारत · अध्याय 3.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.4.1
वनं प्रविष्टेष्वथ पाण्डवेषु ।
प्रज्ञाचक्षुस्तप्यमानोऽम्बिकेयः।
धर्मात्मानं विदुरमगाधबुद्धिं ।
सुखासीनो वाक्यमुवाच राजा ॥ ३.४.१ ॥
पाण्डव वनात प्रवेश केल्यानंतर, अंबिकेचा पुत्र, प्रज्ञाचक्षू राजा शोक करत सुखाने बसलेला असताना, धर्मात्मा आणि अगाध बुद्धीच्या विदुराला हे वचन बोलला.
3.4.2
प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा ।
धर्मं च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम्।
समश्च त्वं संमतः कौरवाणां ।
पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि ॥ ३.४.२ ॥
तुझी प्रज्ञा भार्गवाप्रमाणे शुद्ध आहे; तू परम सूक्ष्म धर्म जाणतोस. तू समदृष्टी आहेस आणि कौरवांमध्ये मान्य आहेस. त्यांच्यासाठी व माझ्यासाठी जे हितकर असेल ते सांग.
3.4.3
एवं गते विदुरयदद्य कार्यं ।
पौराश्चेमे कथमस्मान्भजेरन्।
ते चाप्यस्मान्नोद्धरेयुः समूला-
न्न कामये तांश्च विनश्यमानान् ॥ ३.४.३ ॥
असे घडल्यावर, हे विदुरा, आता काय करावे? हे नागरिक आमची सेवा कशी करतील? तेही आम्हाला समूळ उद्धारणार नाहीत; आणि नाश पावणाऱ्या त्यांचीही मला इच्छा नाही.
3.4.4
सौबलेनैव पापेन दुर्योधनहितैषिणा ।
क्रूरमाचरितं क्षत्तर्न मे प्रियमनुष्ठितम् ॥ ३.४.४ ॥
सुबलाच्या (शकुनीच्या) पापी पुत्राने दुर्योधनाचे हित इच्छून हे क्रूर कृत्य केले; हे क्षत्ता, हे मला प्रिय नाही.
3.4.5
तथैवाङ्गीकृते तत्र तद्भवान्वक्तुमर्हति ।
उत्तरं प्राप्तकालं च किमन्यन्मन्यते क्षमम् ॥ ३.४.५ ॥
तेथे तसेच मान्य केल्यावर, आपणच त्याबद्दल बोलण्यास योग्य आहात. काळाला अनुसरून उत्तर द्या; याहून दुसरे काय उचित वाटते?
3.4.6
नास्ति धर्मे सहायत्वमिति मे दीर्यते मनः ।
यत्र पाण्डुसुताः सर्वे क्लिश्यन्ति वानमागताः ॥ ३.४.६ ॥
धर्मात सहाय्य नाही असे वाटून माझे मन विदीर्ण होत आहे; जिथे पांडूचे सर्व पुत्र वनात येऊन क्लेश भोगत आहेत.
3.4.7
त्रिवर्गोऽयं धर्ममूलो नरेन्द्र ।
राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति।
धर्मे राजन्वर्तमानः स्वशक्त्या ।
पुत्रान्सर्वान्पाहि कुन्तीसुतांश्च ॥ ३.४.७ ॥
हे नरेंद्रा, हा त्रिवर्ग धर्ममूलक आहे; राज्यही धर्ममूलक आहे असे म्हणतात. हे राजा, धर्मात स्थिर राहून आपल्या शक्तीने आपल्या सर्व पुत्रांचे आणि कुंतीच्या पुत्रांचे रक्षण कर.
3.4.8
स वै ध्रमो विप्रलब्धः सभायां ।
पापात्मभिः सौबलेयप्रधानैः।
आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां ।
पराजैषीत्सत्यसन्धं सुतस्ते ॥ ३.४.८ ॥
तो धर्म सभेत फसविला गेला; पापी मनाच्या सौबलपुत्रासारख्या प्रमुखांनी. द्यूतात कुंतीपुत्राला बोलावून, सत्यसंध्याला तुझ्या पुत्राने जिंकले.
3.4.9
एतस्य ते दुष्प्रणीतस्य राज-
न्द्वेषस्याहं परिपश्याम्युपायम्।
यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापा-
न्मुक्तो लोके प्रतितिष्ठेत साधु ॥ ३.४.९ ॥
तुझ्या या वाईट मार्गाने चाललेल्या राजद्वेषावर मी एक उपाय पाहतो; हे कौरव्या, तुझा पुत्र पापातून मुक्त होऊन जगात चांगला प्रतिष्ठित राहावा म्हणून.
3.4.10
तद्वै सर्वं पाण्डुपुत्रा लभन्तां ।
यत्तद्राजन्नतिसृष्टं त्वयाऽऽसीत्।
एष धर्मः परमो यत्स्वकेन ।
राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृद्ध्येत् ॥ ३.४.१० ॥
हे राजा, तू पूर्वी जे सोडले होते ते सर्व पांडूच्या पुत्रांना मिळू दे. हाच परम धर्म आहे: राजाने आपल्यातच संतुष्ट राहावे, परक्याच्या धनाची लालसा करू नये.
3.4.11
यशो ने नश्येज्ज्ञातिभेदश्च न स्या-
द्धर्मो न स्यान्नैव चैवं कृते त्वाम्।
एतत्कार्ये तव सर्वप्रधानं ।
तेषां तुष्टिः शकुनेश्चावमानः ॥ ३.४.११ ॥
असे केल्यास तुझे यश नष्ट होईल, नातेवाईकांत भेद निर्माण होईल, धर्मही राहणार नाही. या कार्यात तुझ्यासाठी सर्वात प्रधान म्हणजे त्यांचे समाधान; शकुनीचा सन्मान नव्हे.
3.4.12
एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्या-
देतद्राजंस्त्वरमाणः कुरुष्व।
अथैतदेवं न करोषि राजन् ।
ध्रुवं कुरूणां भविता विनाशः ॥ ३.४.१२ ॥
तुझ्या पुत्रांसाठी उरलेले जर हेच असेल, तर हे राजन्, त्वरेने हेच कर. आणि जर तू असे केले नाहीस, हे राजन्, तर कुरूंचा विनाश निश्चित होईल.
3.4.13
नहि क्रुद्धो भीमसेनोऽर्जुनो वा ।
शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके।
येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो ।
धनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम् ॥ ३.४.१३ ॥
क्रुद्ध झालेला भीमसेन किंवा अर्जुन शत्रूंच्या सैन्यात काहीही शिल्लक ठेवणार नाहीत. ज्यांचा योद्धा सव्यसाची आहे, जो शस्त्रांत निपुण आहे, ज्यांचे धनुष्य गाण्डीव आहे, जे जगाचे सार आहे.
3.4.14
येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा ।
तेषां लोके किंनु न प्राप्यमस्ति।
उक्तं पूर्वं जातमात्रे सुते ते ।
मया यत्ते हितमासीत्तदानीम् ॥ ३.४.१४ ॥
ज्यांचा योद्धा भीम, बाहुबली आहे, त्यांना जगात काय मिळवता येत नाही? तुझा पुत्र जन्मला तेव्हाच तुझ्या हिताचे जे होते ते मी आधीच सांगितले होते.
3.4.15
पुत्रं त्यजेममहितं कुलस्य ।
हितं परं न च तत्त्वं चकर्थ।
इदानीं ते हितमुक्तं न चेत्त्व-
मेवं कर्ता परितप्ताऽसि पश्चात् ॥ ३.४.१५ ॥
कुलाला अहितकारक असलेल्या या पुत्राचा त्याग कर. तू परम हित केले नाहीस. आता तुला हित सांगितले आहे; तू तसे न केल्यास पुढे पश्चात्ताप करशील.
3.4.16
यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते ।
संप्रीयमाणः पाण्डवैरेकराज्यम्।
तापो न ते भविता प्रीतियोगा-
त्त्वं चेन्न गृह्णासि सुतं सहायैः ॥ ३.४.१६ ॥
तुझा पुत्र हे असे मान्य करून पांडवांसह आनंदाने एकाच राज्यात राहिला, तर प्रेमाच्या योगाने तुला संताप होणार नाही; तू पुत्राला सहायकांसह स्वीकारले नाहीस तर.
3.4.17
दुर्योधनं त्वहितं वै निगृह्य ।
पाण्डोः पुत्रं प्रकुरुष्वाधिपत्ये।
ध्रुवं विनाशस्तव पुत्रेण धीमन् ।
सबन्धुवर्गेण सहैव राजभिः ॥ ३.४.१७ ॥
अहितकारक दुर्योधनाला आवरून पांडूच्या पुत्राला अधिपत्यावर स्थापन कर. हे बुद्धिमाना, तुझ्या पुत्रामुळे निश्चित तुझा विनाश होईल; बंधुवर्ग आणि राजांसह.
3.4.18
चतुर्दशे चैव वर्षे नरेन्द्र ।
कुलक्षयं प्राप्स्यसि राजसिंह।
तस्मात्कुरुष्वाधिपत्ये नरेन्द्र ।
युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् ॥ ३.४.१८ ॥
चौदाव्या वर्षी, हे नरेंद्रा, तू कुलक्षय प्राप्त करशील, हे राजसिंहा. म्हणून, हे नरेंद्रा, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ युधिष्ठिराला अधिपत्यावर स्थापन कर.
3.4.19
अजातशत्रुर्हि विमुक्तरागो ।
धर्मोणेमां पृथिवीं शास्तु राजन्।
ततो राजन्पार्थिवाः सर्व एव ।
वैश्या इवास्मानुपतिष्ठन्तु सद्यः ॥ ३.४.१९ ॥
शत्रुरहित युधिष्ठिर रागरहित होऊन, हे राजा, धर्माने ही पृथ्वी शासो. मग, हे राजा, सर्व राजे वैश्यांप्रमाणे तत्काळ आमच्यासमोर सेवेस हजर राहोत.
3.4.20
दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रः ।
प्रीत्या राजन्पाण्डुपुत्रान्भजन्तु।
दुःशासनो याचतु भीमसेनं ।
सभामध्ये द्रुपदस्यात्मजां च ॥ ३.४.२० ॥
दुर्योधन, शकुनी आणि सूतपुत्र कर्ण यांनी प्रेमाने, हे राजा, पांडुपुत्रांची सेवा करावी. दुःशासनाने भीमसेनाकडे याचना करावी, आणि सभेच्या मध्यभागी द्रुपदाच्या कन्येकडेही याचना करावी.
3.4.21
युधिष्ठिरं त्वं परिसान्त्वयस्व ।
राज्ये चैनं स्थापयस्वाभिपूज्य।
त्वया पृष्टः किमहमन्यद्वदेय-
मेतत्कृत्वा कृतकृत्योसि राजन् ॥ ३.४.२१ ॥
तू युधिष्ठिराचे चांगले सांत्वन कर; त्याचा सन्मान करून त्याला राज्यात स्थापन कर. तू विचारल्यामुळे मी आणखी काय सांगू? हे केल्याने, हे राजा, तू कृतकृत्य होशील.
3.4.22
एतद्वाक्यं विदुर यत्ते सभाया-
मिह प्रोक्तं पाण्डवान्प्राप्य मां च।
हितं तेषामहितं मामकाना-
मेतत्सर्वं मम नावैदि चेतः ॥ ३.४.२२ ॥
हे विदुरा, सभेत पांडवांविषयी आणि माझ्याविषयी तू जे हे वचन सांगितलेस ते त्यांच्या हिताचे आणि माझ्या लोकांच्या अहिताचे आहे; हे सर्व माझ्या मनाला कळले नाही.
3.4.23
इदं त्विदानीं गत एव निश्चितं ।
तेषामर्थे पाण्डवानां यदात्थ।
तेनाद्य मन्ये नासि हितो ममेति ।
कथं हि पुत्रं पाण्डवार्थे त्यजेयम् ॥ ३.४.२३ ॥
पांडवांसाठी तू जे सांगत आहेस ते आता निश्चितच झाले आहे. म्हणून आज मला वाटते की तू माझा हितचिंतक नाहीस. पांडवांसाठी मी माझ्या पुत्राला कसा त्यागू?
3.4.24
असंशयं तेऽपि ममैव पुत्रा ।
दुर्योधनस्तु मम देहात्प्रमूतः।
स्वं वै देहं परहेतोस्त्यजेति ।
कोनु ब्रूयात्समतामन्ववेक्षन् ॥ ३.४.२४ ॥
निःसंशय ते सुद्धा माझेच पुत्र आहेत. पण दुर्योधन तर माझ्या देहातूनच जन्मला आहे. स्वतःचा देह दुसऱ्यासाठी त्याग कर, असे समदृष्टीने विचार करून कोण म्हणेल?
3.4.25
स मां जिह्मं विदुर सर्वं ब्रवीपि ।
मन्युं तेऽहमधिकं धारयामि।
यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा त्वं ।
सुसान्त्व्यमानाऽप्यसती स्त्री जहाति ॥ ३.४.२५ ॥
विदुरा, तू माझ्याशी सर्व काही वाकडेपणानेच बोलतोस. मी तुझ्यावर फार राग धरतो. तुला वाटेल तसे जा किंवा राहा. चांगले समजावले तरी दुराचारी स्त्री पतीला सोडते तसे.
3.4.26
एतावदुक्त्वा धृतराष्ट्रोऽन्वपद्य-
दन्तर्वेश्म सहसोत्थाय राजन्।
नेदमस्तीत्यथ विदुरो भापमाप्पः ।
संप्राद्रवद्यत्र पार्था बभूवुः ॥ ३.४.२६ ॥
इतके बोलून धृतराष्ट्र अचानक उठून अंतःपुरात गेला. 'हे नाही' असे म्हणून विदुराला उत्तर मिळाले आणि तो पृथेच्या पुत्रांच्या ठिकाणी धावत गेला.