Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.41

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.41.1

तस्य संपश्यतस्त्वेव पिनाकी गोवृषध्वजः ।
जगामादर्शनं भानुर्लोकस्येवास्तमीयिवान् ॥ ३.४१.१ ॥

उसके देखते-देखते ही पिनाकधारी, वृषभ-ध्वजवाले भगवान अदृश्य हो गए, जैसे लोक से सूर्य अस्त होकर चला जाता है।

3.41.2

ततोऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा ।
मया साक्षान्महादेवो दृष्ट इत्येव भारत ॥ ३.४१.२ ॥

तब शत्रु-वीरों का संहार करने वाले अर्जुन को बड़ा विस्मय हुआ; 'मैंने साक्षात महादेव को देखा' — हे भारत, यही सोचकर।

3.41.3

धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मया त्र्यम्बको हरः ।
पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश्ट पाणिना ॥ ३.४१.३ ॥

मैं धन्य हूँ, मुझ पर अनुग्रह हुआ है कि मैंने त्रिनेत्र हर को देखा — पिनाकधारी, वर देने वाले, रूप धारण किए हुए, और हाथ से उनका स्पर्श भी किया।

3.41.4

कृतार्थं चावगच्छामि परमात्मानमात्मना ।
शत्रूंश्च विजितान्सर्वान्निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ॥ ३.४१.४ ॥

मैं अपने आप को कृतार्थ समझता हूँ और स्वयं को परम श्रेष्ठ मानता हूँ; सभी शत्रु जीते जा चुके हैं और प्रयोजन पूरा हो गया है।

3.41.5

इत्येवं चिन्तयानस्य पार्थस्यामिततेजसः ।
ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन्सर्वतो दिशः।
यादोगणवृतः श्रीमानाजगाम जलेश्वरः ॥ ३.४१.५ ॥

अमित तेज वाले पार्थ जब ऐसा सोच रहे थे, तभी वैदूर्य मणि के रंग जैसा तेजस्वी जलेश्वर, सब दिशाओं को प्रकाशित करते हुए, जलजंतुओं के समूह से घिरे हुए आ पहुँचे।

3.41.6

नागैर्नदैर्नदीभिश्च दैत्यैः साध्यैर्मरुद्गणैः ।
वरुणो यादसांभर्ता वशी तं देशमागमत् ॥ ३.४१.६ ॥

नागों, नदों, नदियों, दैत्यों, साध्यों और मरुद्गणों के साथ जलजंतुओं के स्वामी, संयमी वरुण उस स्थान पर आए।

3.41.7

अथ जाम्बूनदवपुर्विमानेन महार्चिषा ।
कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैरनुगतः प्रभुः ॥ ३.४१.७ ॥

तब स्वर्णमय शरीर वाले, महाज्योति से दीप्त विमान द्वारा प्रभु कुबेर यक्षों के साथ वहाँ पहुँचे।

3.41.8

विद्योतयन्निवाकाशमद्भुतोपमदर्शनः ।
धनानामधिपः श्रीमानर्जुनं द्रष्टुमागतः ॥ ३.४१.८ ॥

आकाश को प्रकाशित करते हुए, अद्भुत रूप वाले, धनों के अधिपति, तेजस्वी कुबेर अर्जुन को देखने आए।

3.41.9

तथा लोकान्तकः श्रीमान्यमः साक्षात्प्रतापवान् ।
मर्त्यमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर्लोकभावनैः ॥ ३.४१.९ ॥

उसी प्रकार लोकों का अंत करने वाले, तेजस्वी, प्रतापी स्वयं यम, मानव रूप धारण करने वाले और लोकों के पालक पितरों के साथ आए।

3.41.10

दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् ।
वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन् ॥ ३.४१.१० ॥

हाथ में दंड लिए, अचिन्त्य स्वरूप वाले, सभी प्राणियों का नाश करने वाले, विवस्वान के पुत्र धर्मराज यम अपने विमान से प्रकाश फैलाते हुए आए।

3.41.11

त्रील्लोकान्गुह्यकांश्चैव गन्धर्वाश्चैव पन्नगान् ।
द्वितीय इव मार्ताण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥ ३.४१.११ ॥

युगांत उपस्थित होने पर, तीनों लोकों, गुह्यकों, गंधर्वों और नागों को प्रकाशित करते हुए, मानो दूसरा सूर्य हो।

3.41.12

भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः ।
समास्थायार्जुनं तत्रददृशुस्तपसान्वितम् ॥ ३.४१.१२ ॥

महापर्वत के विचित्र, दीप्तिमान शिखरों पर खड़े होकर वहाँ उन्होंने तप से युक्त अर्जुन को देखा।

3.41.13

ततो मुहूर्ताद्भगवानैरावतशिरोगतः ।
आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर्वृतः ॥ ३.४१.१३ ॥

तब क्षण भर में भगवान इन्द्र, जो ऐरावत के मस्तक पर विराजमान थे, इन्द्राणी के साथ आए, देवगणों से घिरे हुए।

3.41.14

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
शुशुभे नागराजस्थः सितमभ्रमिव स्थितः ॥ ३.४१.१४ ॥

सिर पर धारण किए गए श्वेत छत्र के साथ, गजराज पर स्थित वह ऐसे शोभा दे रहे थे मानो श्वेत मेघ पर स्थित हों।

3.41.15

संस्तूयमानो गन्धर्वैर्ऋषिभिश्च तपोधनैः ।
शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ॥ ३.४१.१५ ॥

गन्धर्वों और तपोधन ऋषियों द्वारा स्तुति किए जाते हुए वह पर्वत के शिखर पर पहुँचकर ऐसे खड़े हुए जैसे उगा हुआ सूर्य हो।

3.41.16

अथ मेघस्वनो धीमान्व्याजहार शुभां गिरम् ।
यमऋ परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशमास्थितः ॥ ३.४१.१६ ॥

तब मेघ-गर्जन जैसी वाणी वाले, परम धर्मज्ञ, बुद्धिमान यम, जो दक्षिण दिशा में स्थित थे, ने शुभ वाणी कही।

3.41.17

अर्जुनार्जुन पश्यास्माँल्लोकपालान्समागतान् ।
दृष्टिं ते वितरामोऽद्य भवानर्हति दर्शनम् ॥ ३.४१.१७ ॥

हे अर्जुन, हे अर्जुन! हम लोकपालों को, जो यहाँ एकत्र हुए हैं, देखो। हम आज तुम्हें दिव्य दृष्टि देते हैं; तुम हमारे दर्शन के योग्य हो।

3.41.18

पूर्वर्षिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः ।
नियोगाद्ब्रह्मणस्तात मर्त्यतां समुपागतः ॥ ३.४१.१८ ॥

तुम पूर्व के ऋषि हो, अमित आत्मा वाले, नर नाम के महाबली; हे तात, ब्रह्मा की आज्ञा से तुम मर्त्यता को प्राप्त हुए हो।

3.41.19

त्वया च वसुसंभूतो महावीर्यः पितामहः ।
भीष्मः परमधर्मात्मा जेतव्यश्च रणेऽनघ ॥ ३.४१.१९ ॥

और तुम्हें वसुओं से उत्पन्न, महापराक्रमी, परम धर्मात्मा पितामह भीष्म को युद्ध में जीतना है, हे निष्पाप।

3.41.20

क्षत्रं चाग्निसमस्पर्शं भारद्वाजेन रक्षितम् ।
निवातकवचाश्चैव संसाध्याः कुरुनन्दन ॥ ३.४१.२० ॥

और भारद्वाज के पुत्र द्वारा रक्षित, अग्नि के समान स्पर्श वाले क्षत्रिय-समूह तथा निवातकवच दानवों को भी तुम्हें वश में करना है, हे कुरुनन्दन।

3.41.21

पितुर्ममांशो देवस्य सर्वलोकप्रतापिनः ।
कर्णश्व सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय ॥ ३.४१.२१ ॥

मेरे पिता, सर्वलोक को तपाने वाले देवता (सूर्य) का अंश, महापराक्रमी कर्ण भी तुम्हारे द्वारा मारा जाना है, हे धनंजय।

3.41.22

अंशाश्च क्षितिसंप्राप्ता देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
त्वया निपातिता युद्धेस्वकर्मफलनिर्जिताम्।
गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वमरिकर्शन ॥ ३.४१.२२ ॥

देवों, गन्धर्वों और राक्षसों के जो अंश पृथ्वी पर उतरे हैं, वे तुम्हारे द्वारा युद्ध में गिराए जाकर, अपने कर्मफल से पराजित होकर, हे कौन्तेय, हे शत्रुदमन, अपनी-अपनी गति को प्राप्त करेंगे।

3.41.23

अक्षया तव कीर्तिश्च लोके स्थासय्ति फल्गुन ।
त्वया साक्षान्महादेवस्तोषितो हि महामृधे ॥ ३.४१.२३ ॥

और तुम्हारी अक्षय कीर्ति संसार में स्थिर रहेगी, हे फल्गुन; क्योंकि उस महायुद्ध में तुमने साक्षात् महादेव को संतुष्ट किया है।

3.41.24

लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह ॥ ३.४१.२४ ॥

और विष्णु के साथ मिलकर पृथ्वी का भार हल्का किया जाना है।

3.41.25

गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डमप्रतिवारणम् ।
अनेनास्त्रेण सुमहत्त्वं हि कर्म करिष्यसि ॥ ३.४१.२५ ॥

हे महाबाहो, इस दण्ड नामक अस्त्र को ग्रहण करो, जिसका निवारण नहीं हो सकता। इस अस्त्र से तुम निश्चय ही अत्यन्त महान कर्म करोगे।

3.41.26

प्रतिजग्राह पार्थोपि विधिवत्कुरुनन्दनः ।
समन्त्रं सोपरोधं च समोक्षविनिवर्तनम् ॥ ३.४१.२६ ॥

कुरुवंश को आनन्द देने वाले पार्थ ने भी विधिपूर्वक उसे ग्रहण किया—मन्त्र सहित, उसके निरोध सहित, तथा मोक्ष और निवर्तन की विधि सहित।

3.41.27

ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसांपतिः ।
पश्चिमां दिशमास्थाय गिरमुच्चारयन्प्रभुः ॥ ३.४१.२७ ॥

तब मेघ के समान श्याम वर्ण वाले, जलचरों के स्वामी प्रभु वरुण ने पश्चिम दिशा की ओर मुख करके वाणी का उच्चारण किया।

3.41.28

पार्थ क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ।
पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणोस्मि जलेश्वरः ॥ ३.४१.२८ ॥

हे पार्थ, क्षत्रियों में श्रेष्ठ, तुम क्षत्रिय धर्म में स्थित हो। हे विशाल एवं ताम्रवर्ण नेत्रों वाले, मुझे देखो—मैं वरुण हूँ, जलों का स्वामी।

3.41.29

मया समुद्यतान्पाशान्वारुणाननिवारितान् ।
प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सहरहस्यनिवर्तनान् ॥ ३.४१.२९ ॥

मेरे द्वारा उठाये गये, वरुण सम्बन्धी, अनिवार्य पाशों को ग्रहण करो, हे कौन्तेय—उनके रहस्य सहित, तथा उन्हें लौटाने की विधि सहित।

3.41.30

एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये ।
दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम् ॥ ३.४१.३० ॥

हे वीर, इन्हीं के द्वारा तब मैंने तारकामय संग्राम में दैत्यों के हजारों महात्माओं को वश में किया था।

3.41.31

तस्मादिमान्महासत्व मत्प्रसादसमुत्थितान् ।
गृहाण न हि ते मुच्येदन्तकोप्याततायिनः ॥ ३.४१.३१ ॥

इसलिए, हे महासत्त्व, मेरी कृपा से उत्पन्न इन (अस्त्रों) को ग्रहण करो। आततायियों से मृत्यु भी तुम्हें नहीं छोड़ेगी।

3.41.32

अनेन त्वं यदाऽस्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि ।
तदा निःक्षत्रिया भूमिर्भविष्यति न संशयः ॥ ३.४१.३२ ॥

जब तुम इस अस्त्र से युद्ध में विचरण करोगे, तब पृथ्वी क्षत्रियों से रहित हो जाएगी, इसमें संदेह नहीं।

3.41.33

ततस्तान्वारुणानस्त्रान्दिव्यानस्त्रविदांवरः ।
प्रतिजग्राह विधिवद्वरुणाद्वासविस्तदा ॥ ३.४१.३३ ॥

तब अस्त्रविदों में श्रेष्ठ उस (वीर) ने विधिपूर्वक वरुण के उन दिव्य वारुण अस्त्रों को ग्रहण किया — वासव ने तब वरुण से।

3.41.34

ततः कैलासनिलयो धनाध्यक्षोऽभ्यभापत ।
दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च ॥ ३.४१.३४ ॥

तब कैलास पर निवास करने वाले धनाध्यक्ष (कुबेर) ने वरुण और यम द्वारा दिए गए दिव्य अस्त्रों के विषय में (उससे) कहा।

3.41.35

प्रीतोऽहमपि ते प्राज्ञ पाण्डवेय महाहल ।
त्वया सह समागम्य अजितेन तथैव च ॥ ३.४१.३५ ॥

हे प्राज्ञ, पाण्डुपुत्र, हे महाबली, मैं भी तुमसे प्रसन्न हूँ। तुमसे मिलकर, तथा अजित (शिव) के साथ भी ऐसे ही।

3.41.36

सव्यसाचिन्महाबाहो पूर्वदेव सनातन ।
सहास्माभिर्भवाञ्श्रान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः ॥ ३.४१.३६ ॥

हे सव्यसाची, हे महाबाहो, हे प्राचीन देव, हे सनातन, पूर्वकल्पों में सदा हमारे साथ आप (नर-नारायण रूप में) थके हुए (तपस्या करते) रहे हैं।

3.41.37

दर्शनं ते त्विदं दिव्यं प्रदिशामि नरर्षभ ।
अमानुषान्महाबाहो दुर्जयानपि जेष्यसि ॥ ३.४१.३७ ॥

हे नरश्रेष्ठ, मैं तुम्हें यह दिव्य दर्शन प्रदान करता हूँ। हे महाबाहो, तुम अमानुष और दुर्जय शत्रुओं को भी जीत लोगे।

3.41.38

मत्तश्चैव भवानाशु गृह्णात्वस्त्रमनुत्तमम् ।
अनेन त्वमनीकानि धार्तराष्ट्रस्य धक्ष्यसि ॥ ३.४१.३८ ॥

और तुम मुझसे शीघ्र ही यह सर्वोत्तम अस्त्र ग्रहण करो। इससे तुम धृतराष्ट्र के पुत्रों की सेनाओं को भस्म कर दोगे।

3.41.39

मत्तोऽपि त्वं गृहाणास्त्रमन्तर्धानं प्रियं भम ।
ओजस्तेजोद्युतिकरं प्रस्वापनमरातिनुत् ॥ ३.४१.३९ ॥

मुझसे भी तुम अन्तर्धान नामक प्रिय अस्त्र ग्रहण करो, जो ओज और तेज की दीप्ति बढ़ाता है, निद्रा लाता है और शत्रुओं को भगा देता है।

3.41.40

महात्मना शंकरेण त्रिपुरं निहतं यादा ।
तदैतदस्त्रं निर्मुक्तं येन दग्धा महासुराः ॥ ३.४१.४० ॥

जब महात्मा शंकर ने त्रिपुर का संहार किया, तब उन्होंने यही अस्त्र छोड़ा था, जिससे महान असुर भस्म हो गए।

3.41.41

त्वदर्थमुद्यतं चेदं मया सत्यपराक्रम ।
त्वमर्हो धारणे चास्य मेरुप्रतिमगौरव। ॥ ३.४१.४१ ॥

हे सत्यपराक्रमी, तुम्हारे लिए ही मैंने इसे उठाया है। तुम इसे धारण करने के योग्य हो, हे मेरु के समान गौरव वाले।

3.41.42

ततोऽर्जुनो महाबाहुर्विधिवत्कुरुनन्दनः ।
कौबेरमधिजग्राह दिव्यमस्त्रं महाबलः ॥ ३.४१.४२ ॥

तब महाबाहु, कुरुवंश के आनन्द अर्जुन ने विधिपूर्वक कुबेर का दिव्य अस्त्र ग्रहण किया, जो महान बलशाली था।

3.41.43

ततोऽब्रवीद्देवराजः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णयावाचादिव्यदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ ३.४१.४३ ॥

तब देवराज इन्द्र ने अनायास कर्म करने वाले पार्थ से मधुर वाणी में, सांत्वना देते हुए, जिनकी ध्वनि दिव्य दुन्दुभि जैसी थी, कहा।

3.41.44

कुन्तीमातर्महाबाहो त्वमीशानः पुरातनः ।
परां सिद्धिमनुप्राप्तः साक्षाद्देवगतिं गतः ॥ ३.४१.४४ ॥

हे कुन्तीपुत्र, हे महाबाहु! तुम प्राचीन ईश्वर हो; परम सिद्धि को प्राप्त होकर तुम साक्षात् देवगति को प्राप्त हो चुके हो।

3.41.45

देवकार्यं तु सुमहत्त्वया कार्यमरिंदम ।
आरोढव्यस्त्वया स्वर्गः सज्जीभव महाद्युते ॥ ३.४१.४५ ॥

हे शत्रुदमन! देवताओं का एक अत्यन्त महान कार्य तुम्हें करना है; तुम्हें स्वर्ग पर चढ़ना है। हे महाद्युति, तैयार हो जाओ।

3.41.46

रथो मातलिसंयुक्त आगतस्त्वत्कृते मम ।
तत्र तेऽहंप्रदास्यामि सर्वाण्यस्त्राणि कौरव ॥ ३.४१.४६ ॥

मेरे रथ के साथ मातलि भी आया है, तुम्हारे लिए। वहीं मैं तुम्हें सभी अस्त्र दूँगा, हे कौरव।

3.41.47

तान्दृष्ट्वा लोकपालांस्तु समेतान्गिरिमूर्धनि ।
जगाम विस्मयं धीमान्कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ ३.४१.४७ ॥

पर्वत की चोटी पर एकत्र उन लोकपालों को देखकर बुद्धिमान कुन्तीपुत्र धनंजय विस्मय को प्राप्त हुए।

3.41.48

ततोऽर्जुनो महातेजा लोकपालान्समागतान् ।
पूजयामास विधिवद्वाग्भिरद्भिः फलैरपि ॥ ३.४१.४८ ॥

तब महातेजस्वी अर्जुन ने एकत्र हुए लोकपालों का विधिपूर्वक वाणी, जल और फलों से सत्कार किया।

3.41.49

ततः प्रतिययुर्देवाः प्रतिपूज्य धनंजयम् ।
यथागतेन विबुधाः सर्वे कामं मनोजवाः ॥ ३.४१.४९ ॥

तब देवतागण धनंजय का सम्मान करके, जिस मार्ग से आए थे उसी से, मन के समान वेगवान् वे सभी विबुध इच्छानुसार लौट गए।

3.41.50

ततो ऽर्जुनो मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्पभः ।
कृतार्थमथ चात्मानं स मेने पूर्णमानसम् ॥ ३.४१.५० ॥

तब पुरुषों में श्रेष्ठ अर्जुन, जिन्होंने दिव्यास्त्र प्राप्त कर लिए थे, प्रसन्न हुए और स्वयं को कृतार्थ तथा पूर्ण मन वाला माना।