Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.42

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.42.1

गतेषु लोकपालेषु पार्थः शत्रुनिबर्हणः ।
चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरथागमम् ॥ ३.४२.१ ॥

हे राजेन्द्र, जब लोकपाल चले गए, तब शत्रुओं का संहार करने वाले पार्थ ने देवराज (इन्द्र) के रथ के आगमन का विचार किया।

3.42.2

तस्य चिन्तयमानस्य गुडाकेशस्य धीमतः ।
रथो मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभः ॥ ३.४२.२ ॥

जब वह बुद्धिमान गुडाकेश (अर्जुन) यह सोच रहे थे, तभी मातलि से युक्त महाप्रभा वाला रथ आ पहुँचा।

3.42.3

नभो वितिमिरं कुर्वञ्जलदान्पाटयन्निव ।
दिशः संपूरयन्नादैर्महामेघरवोपमैः। ॥ ३.४२.३ ॥

आकाश को अंधकार-रहित करते हुए, मानो मेघों को चीरते हुए, महामेघों की गर्जना के समान ध्वनियों से दिशाओं को भरते हुए।

3.42.4

असयः शक्तयो भीमा गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः ।
दिव्यप्रभावाः प्रासाश्च विद्युतश्च महाप्रभाः ॥ ३.४२.४ ॥

भयंकर खड्ग, शक्तियाँ और गदाएँ, जो उग्र रूप वाली थीं; दिव्य प्रभाव वाले प्रास और महान प्रभा वाली बिजलियाँ।

3.42.5

तथैवाशनयश्चैव चक्रयुक्तास्तुलागुडाः ।
वायुस्फोटाः सनिर्घाताः शङ्खमेघस्वनास्तथा ॥ ३.४२.५ ॥

उसी प्रकार चक्रों से युक्त वज्र और तुला के समान गोलाकार गोले; वायु के विस्फोट और भीषण आघात, शंख और मेघों के समान गर्जन।

3.42.6

तत्रनागा महाकाया ज्वलितास्याः सुदारुणाः ।
सिताभ्रकूटप्रतिमाः संहताश्च यथोपलाः ॥ ३.४२.६ ॥

वहाँ विशाल शरीर वाले, जलते मुख वाले, अत्यंत भयानक नाग थे, जो श्वेत मेघ-शिखरों के समान थे और पत्थरों की भाँति एकत्र थे।

3.42.7

दशवाजिसहस्राणि हरीणां वातरंहसाम् ।
वहन्ति यं नेत्रमुषं दिव्यं मायामयं रथम् ॥ ३.४२.७ ॥

दस हज़ार घोड़े, हवा के समान वेग वाले हरि घोड़े, जो उस दिव्य, माया से बने, आँखें चकाचौंध कर देने वाले रथ को ढो रहे थे।

3.42.8

तत्रापश्यन्महानीलं वैजयन्तं महाप्रभम् ।
ध्वजमिन्दीवरश्यामं वंशं कनकभूषणम् ॥ ३.४२.८ ॥

वहाँ उसने अत्यंत नीले, बहुत तेजस्वी वैजयन्त ध्वज को देखा, जो नीलकमल जैसा श्याम था और जिसका दण्ड सोने से सजा था।

3.42.9

तस्मिन्रथे स्थितं सूतं तप्तहेमविभूषितम् ।
दृष्ट्वा पार्थो महाबाहुर्देवराजमतर्कयत् ॥ ३.४२.९ ॥

उस रथ पर खड़े, तपे हुए सोने से सजे सारथी को देखकर महाबाहु पार्थ ने देवराज को पहचाना।

3.42.10

तथा तर्कयतस्तस्य फल्गुनस्याथ मातलिः ।
सन्नतः प्रस्थितो भूत्वा वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥ ३.४२.१० ॥

जब फल्गुन (अर्जुन) यों अनुमान लगा रहे थे, तब मातलि ने प्रणाम करते हुए आगे आकर अर्जुन से यह वचन कहा।

3.42.11

भोभो शक्रात्मज श्रीमञ्शक्रस्त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
आरोहतु भवाञ्शीघ्रं रथमिन्द्रस्य संभतम् ॥ ३.४२.११ ॥

हे शक्रपुत्र, श्रीमान्! शक्र तुम्हें देखना चाहते हैं। आप शीघ्र ही इन्द्र के सजे हुए रथ पर चढ़ जाइए।

3.42.12

आह माममरश्रेष्ठः पिता तव शतक्रतुः ।
कुन्तीसुतमिह प्राप्तं पश्यन्तु त्रिदशालयाः ॥ ३.४२.१२ ॥

देवताओं में श्रेष्ठ तुम्हारे पिता शतक्रतु ने मुझसे कहा है — कुन्ती के पुत्र यहाँ पधारे हैं, स्वर्गवासी उन्हें देखें।

3.42.13

एष शक्रः परिवृतो देवैर्ऋषिगणैस्तथा ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च त्वां दिदृक्षुः प्रतीक्षते ॥ ३.४२.१३ ॥

यह इन्द्र देवताओं, ऋषिसमूहों, गन्धर्वों और अप्सराओं से घिरे हुए आपको देखने की इच्छा से प्रतीक्षा कर रहे हैं।

3.42.14

अस्माल्लोकाद्देवलोकं पाकशासनशासनात् ।
मारोह त्वं मया सार्धं लब्धास्त्रः पुनरेष्यसि ॥ ३.४२.१४ ॥

इस लोक से, पाकशासन इन्द्र की आज्ञा से, आप मेरे साथ देवलोक को चढ़िए; दिव्यास्त्र प्राप्त करके आप पुनः लौटेंगे।

3.42.15

मातले गच्छ शीघ्रं त्वमारोहस्व रथोत्तमम् ।
राजसूयाश्वमेधानां शतैरपि सुदुर्लभम् ॥ ३.४२.१५ ॥

हे मातलि, शीघ्र जाओ और उस उत्तम रथ पर चढ़ो, जो राजसूय और अश्वमेध यज्ञों के सैकड़ों से भी अत्यन्त दुर्लभ है।

3.42.16

पार्थिवैः सुमहाभागैर्यज्वभिर्भूरिदक्षिणैः ।
दैवतैर्वा दुरारोहं दानवैर्वा रथोत्तमम् ॥ ३.४२.१६ ॥

महाभाग्यशाली, यज्ञ करने वाले और प्रचुर दक्षिणा देने वाले राजाओं के लिए, देवताओं या दानवों के लिए भी यह उत्तम रथ चढ़ने में दुष्कर है।

3.42.17

नातप्ततपसा शक्य एष दिव्यो महारथः ।
द्रष्टुं वाऽप्यथवा स्प्रष्टुमारोढुं कुत एव च ॥ ३.४२.१७ ॥

जिसने तप न किया हो, उसके लिए यह दिव्य महारथ न देखा जा सकता है, न छुआ जा सकता है, न उस पर चढ़ा जा सकता है; फिर कैसे।

3.42.18

त्वयि मतिष्ठिते साधो रथस्थे स्थिरवाजिनि ।
पश्चादहमथारोक्ष्ये मुकृती सत्पथं यथा ॥ ३.४२.१८ ॥

हे साधु, आप रथ पर स्थित होकर, स्थिर अश्वों के साथ, मति स्थिर कर लें; तब मैं भी, पुण्यवान जैसे सत्पथ पर चलता है, उसी प्रकार पीछे चढ़ूँगा।

3.42.19

तस्यतद्वचनं श्रुत्वा मातलिः शक्रसारथिः ।
आरुरोह रथं शीघ्रं हयाञ्जग्राह रश्मिभिः ॥ ३.४२.१९ ॥

उसकी यह बात सुनकर इन्द्र के सारथी मातलि शीघ्र रथ पर चढ़ गए और लगामों से घोड़ों को थाम लिया।

3.42.20

ततोऽर्जुनो हृष्टमना गङ्गायामाप्लुतः शुचिः ।
जजाप जप्यं कौन्तेयो विधिवत्कुरुनन्दनः ॥ ३.४२.२० ॥

तब हर्षित मन वाले कुरुनन्दन कौन्तेय अर्जुन ने गंगा में स्नान करके पवित्र होकर विधिपूर्वक जपने योग्य मन्त्र का जप किया।

3.42.21

ततः पितृन्यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि ।
मन्दरं शैलराजं तमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ ३.४२.२१ ॥

फिर विधि के अनुसार यथोचित रीति से पितरों का तर्पण करके उन्होंने पर्वतराज मन्दर से विदा माँगने का उपक्रम किया।

3.42.22

साधूनां पुण्यशीलानां मुनीनां पुण्यकर्मणाम् ।
त्वं सदा संश्रयः शैल स्वर्गमार्गाभिकाङ्क्षिणाम् ॥ ३.४२.२२ ॥

हे पर्वत, तुम सदा साधुओं, पुण्यशील मुनियों और पुण्य कर्म करने वालों के आश्रय हो, और स्वर्ग के मार्ग की इच्छा रखने वालों के भी।

3.42.23

त्वत्प्रसादात्सदा शैल ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः ।
स्वर्गं प्राप्ताश्चरन्ति स्म देवैः सह गतव्यथाः ॥ ३.४२.२३ ॥

हे पर्वत, तुम्हारी कृपा से ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य सदा स्वर्ग को प्राप्त होकर देवताओं के साथ पीड़ारहित विचरते हैं।

3.42.24

अद्रिराज महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थवन् ।
गच्छाम्यामन्त्रयित्वा त्वां सुखमस्म्युषितस्त्वयि ॥ ३.४२.२४ ॥

हे पर्वतराज, हे महान पर्वत, मुनियों के आश्रय, तीर्थों से युक्त, मैं तुमसे विदा लेकर जा रहा हूँ; तुम्हारे बीच मैं सुखपूर्वक रहा।

3.42.25

तव सानूनि कुञ्जाश्च नद्यः प्रस्रवणानि च ।
तीर्थानि च सुपुण्यानि मया दृष्टान्यनेकशः ॥ ३.४२.२५ ॥

तुम्हारे शिखर, कुंज, नदियाँ, झरने और अत्यंत पवित्र तीर्थ मैंने अनेक बार देखे हैं।

3.42.26

सुसुगन्धाश्च वैर्योघास्त्वच्छरीरविनिःसृताः ।
अमृतास्वादसृशाः पीताः प्रस्रवणोदकाः ॥ ३.४२.२६ ॥

तुम्हारे शरीर से निकले हुए अत्यंत सुगंधित, वैदूर्य-सदृश जलधाराएँ, जिनका स्वाद अमृत के समान है और जिनके झरनों का जल मैंने पिया है।

3.42.27

शिशुर्यथा पितुश्चाङ्के सुखं शेते तटे तथा ।
मया तवाङ्के ललितं शैलराज महाप्रभो ॥ ३.४२.२७ ॥

जैसे शिशु पिता की गोद में या तट पर सुख से सोता है, वैसे ही हे पर्वतराज, हे महाप्रभु, मैं तुम्हारी गोद में आनंद से लेटा रहा।

3.42.28

अप्सरोगणसंकीर्णए ब्रह्मघोषानुनादिते ।
सुखमस्म्युषितः शैल तव सानुषु नित्यदा ॥ ३.४२.२८ ॥

अप्सराओं के समूहों से भरे और वेद-मंत्रों की ध्वनि से गूँजते हुए, हे पर्वत, तुम्हारे शिखरों पर मैं सदा सुख से निवास करता रहा हूँ।

3.42.29

एवमुक्त्वार्जुनः शैलमामन्त्र्य परवीरहा ।
आरुरोह रथं दिव्यं द्योतयन्निव भास्करः ॥ ३.४२.२९ ॥

इस प्रकार कहकर, शत्रुवीरों के संहारक अर्जुन ने पर्वत से विदा ली और दिव्य रथ पर चढ़ गए, मानो सूर्य प्रकाशित कर रहा हो।

3.42.30

स तेनादित्यरूपेण दिव्येनाद्भुतकर्मणा ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे धीमान्प्रहृष्टः कुरुनन्दनः ॥ ३.४२.३० ॥

वह बुद्धिमान और हर्षित कुरुनंदन उस सूर्य-सदृश, अद्भुत कर्म करने वाले दिव्य रथ के साथ ऊपर की ओर उठ गए।

3.42.31

सोऽदर्शनपथं यातो मर्त्यानां धर्मचारिणाम् ।
ददर्शाद्भुतरूपाणि विमानानि सहस्रशः ॥ ३.४२.३१ ॥

वह मर्त्य धर्मचारियों की दृष्टि से परे चला गया और उसने हज़ारों अद्भुत रूप वाले विमान देखे।

3.42.32

न तत्र सूर्यः सोमो वा द्योतते न च पावकः ।
स्वयैव प्रभया तत्र द्योतन्ते पुण्यलब्धया ॥ ३.४२.३२ ॥

वहाँ न सूर्य चमकता है, न चन्द्रमा, न अग्नि; वे पुण्य से प्राप्त अपनी ही प्रभा से वहाँ प्रकाशित होते हैं।

3.42.33

तारारूपाणि यानीह दृश्यन्ते द्युतिमन्ति वै ।
आकाशे विप्रकृष्टत्वात्तनूनि सुमहान्त्यपि ॥ ३.४२.३३ ॥

यहाँ से जो तारों के समान रूप दिखते हैं, वे निश्चय ही प्रकाशमान हैं; आकाश में अत्यधिक दूरी के कारण वे छोटे दिखते हैं, यद्यपि वे अत्यन्त विशाल हैं।

3.42.34

तानि तत्र प्रभास्वन्ति रूपवन्ति च पाण्डवः ।
ददर्श स्वेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्ति स्वयाऽर्चिषा ॥ ३.४२.३४ ॥

वहाँ पाण्डु-पुत्र ने उन प्रभा-युक्त और रूपवान लोकों को देखा, जो अपने-अपने स्थानों में अपनी ही ज्योति से दीप्त थे।

3.42.35

तत्र राजर्षयः सिद्धा वीराश्च निहता युधि ।
तपसा च जितं स्वर्गं संपेतुः शतसङ्घशः ॥ ३.४२.३५ ॥

वहाँ राजर्षि, सिद्ध और युद्ध में मारे गए वीर तपस्या से जीते गए स्वर्ग में सैकड़ों-सैकड़ों समूहों में एकत्र थे।

3.42.36

गन्धर्वाणां सहस्राणि मूर्यज्वलिततेजसाम् ।
गुह्यकारनामृषीणां च तथैवाप्सरसां गणान् ॥ ३.४२.३६ ॥

गन्धर्वों के हज़ारों, जिनका तेज सूर्य के समान प्रज्वलित था, तथा गुह्यकों, ऋषियों और अप्सराओं के समूह भी वहाँ थे।

3.42.37

लोकानात्मप्रभान्पश्यन्फल्गुनो विस्मयान्वितः ।
पप्रच्छ मातलिं प्रीत्या स चाप्येनमुवाच ह ॥ ३.४२.३७ ॥

अपने ही प्रकाश से चमकते उन लोकों को देखकर फाल्गुन विस्मय से भर गए और प्रेम से मातलि से पूछने लगे, और वे भी उनसे बोले।

3.42.38

एते सुकृतिनः पार्थ स्वेषु धिष्ण्येष्ववस्थिताः ।
तान्दृष्टवानसि विभो तारारूपाणि भूतले ॥ ३.४२.३८ ॥

हे पार्थ, ये पुण्यात्मा अपने-अपने स्थानों पर स्थित हैं; हे विभो, आपने पृथ्वी पर इन्हें तारों के रूप में देखा है।

3.42.39

ततोऽपश्यत्स्थितं द्वारि मत्तं विजयिनं गजम् ।
ऐरावतं चतुर्दन्तं कैलासमिव शृङ्गिणम् ॥ ३.४२.३९ ॥

तब उन्होंने द्वार पर खड़े, मदमस्त और विजयी हाथी को देखा — चार दाँतों वाला ऐरावत, मानो शिखरों वाला कैलास हो।

3.42.40

स सिद्धमार्गमाक्रम्य कुरुपाण्डवसत्तमः ।
व्यरोचत यथापूर्वं मान्धाता पार्थिवोत्तमः ॥ ३.४२.४० ॥

सिद्धों के मार्ग को पार करके कुरुओं और पाण्डवों में श्रेष्ठ वह पहले की भाँति चमकने लगे, जैसे राजाओं में श्रेष्ठ मान्धाता।

3.42.41

अभिचक्राम लोकान्स राज्ञां राजीवलोचनः ॥ ३.४२.४१ ॥

कमलनयन वह राजाओं के लोकों में से होकर आगे बढ़ गए।

3.42.42

एवं स संक्रमंस्तत्र स्वर्गलोके महायशाः ।
ततो ददर्श शक्रस्य पुरीं ताममरावतीम् ॥ ३.४२.४२ ॥

इस प्रकार वह महायशस्वी स्वर्गलोक में आगे बढ़ते हुए फिर इन्द्र की उस अमरावती नगरी को देखने लगे।