महाभारत · अध्याय 3.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.43.1
ददर्श स पुरीं रम्यां सिद्धचारणसेविताम् ।
सर्वर्तुकुसुमैः पुण्यैः पादपैरुपशोभिताम् ॥ ३.४३.१ ॥
उसने सिद्धों और चारणों से सेवित, सभी ऋतुओं के पवित्र फूलों और वृक्षों से सुशोभित उस रमणीय नगरी को देखा।
3.43.2
तत्र सौगन्धिकानां च पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ।
उपवीज्यमानो मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिना ॥ ३.४३.२ ॥
वहाँ सुगंधित कमलों और पवित्र सुगंध वाले फूलों की मिश्रित पवन से वह पंखा झला जाता हुआ था।
3.43.3
नन्दनं च वनं दिव्यमप्सरोगणसेवितम् ।
ददर्श दिव्यकुसुमैराह्वयद्भिरिव द्रुमैः ॥ ३.४३.३ ॥
और उसने नन्दन नामक दिव्य वन को देखा, जो अप्सराओं के समूहों से सेवित था, और जिसके दिव्य फूलों वाले वृक्ष मानो उसे पुकार रहे थे।
3.43.4
नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुं नानाहिताग्निना ।
स लोकः पुण्यकर्तॄणां नापि युद्धे पराङ्युखैः ॥ ३.४३.४ ॥
जिसने तप नहीं किया, जिसने अग्नि-होम नहीं किया, वह उस पुण्यकर्मियों के लोक को नहीं देख सकता; और न युद्ध से पीठ फेरने वालों को।
3.43.5
नायज्वभिर्नाव्रतिकैर्न वेदश्रुतिवर्जितैः ।
नानाप्लुताङ्गैस्तीर्थेषु यज्ञदानबहिष्कृतैः ॥ ३.४३.५ ॥
जो यज्ञ नहीं करते, व्रत नहीं रखते, वेद-श्रुति से रहित हैं, तीर्थों में नाना प्रकार से स्नान करते हैं, और जो यज्ञ तथा दान से बहिष्कृत हैं — उनके द्वारा (वह लोक) नहीं देखा जा सकता।
3.43.6
नापि यज्ञहनैः क्षुद्रैर्द्रष्टुं शक्यः कथंचन ।
पानपैर्गुरुतल्पैश्च मांसादैर्वा दुरात्मभिः ॥ ३.४३.६ ॥
यज्ञ का नाश करने वाले, नीच, मद्यपान करने वाले, गुरु-शय्या को दूषित करने वाले, मांसभक्षी या दुष्ट बुद्धि वाले लोगों के लिए भी वह किसी प्रकार देखा नहीं जा सकता।
3.43.7
स तद्दिव्यं वनं पश्यन्दिव्यगीतनिनादितम् ।
प्रविवेश महाबाहुः शक्रस्य दयितां पुरीम् ॥ ३.४३.७ ॥
महाबाहु अर्जुन ने उस दिव्य वन को देखा, जो दिव्य गीतों की ध्वनि से गूंज रहा था, और इन्द्र की प्रिय नगरी में प्रवेश किया।
3.43.8
तत्र देवविमानानि कामगानि सहस्रशः ।
संस्थितान्यभियातानि ददर्शायुतशस्तदा ॥ ३.४३.८ ॥
वहाँ उसने इच्छानुसार चलने वाले देवविमान हज़ारों की संख्या में खड़े और आते हुए देखे, हाँ, अयुतों की संख्या में भी।
3.43.9
संस्तूयमानो गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पाण्डवः ।
पुष्पगन्धवहैः पुण्यैर्वायुभिश्चानुवीजितः ॥ ३.४३.९ ॥
गन्धर्वों और अप्सराओं द्वारा स्तुति किए जाते हुए पाण्डुपुत्र अर्जुन को पुष्पों की सुगन्ध लाने वाली पवित्र वायु झल रही थी।
3.43.10
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
हृष्टाः संपूजयामासुः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ॥ ३.४३.१० ॥
तब हर्षित देवता, गन्धर्व, सिद्ध और परम ऋषि उस अनायास कर्म करने वाले पार्थ का भली-भाँति सत्कार करने लगे।
3.43.11
आसीर्वादैः स्तूयमानो दिव्यवादित्रनिःस्वनैः ।
प्रतिपेदे महाबाहुः शङ्खदुन्दुभिनादितम् ॥ ३.४३.११ ॥
आशीर्वादों से स्तुति पाते हुए, दिव्य वाद्यों की ध्वनि के बीच, शंख और दुन्दुभि की गूंज से भरे मार्ग को महाबाहु ने प्राप्त किया।
3.43.12
नक्षत्रमार्गं विपुलं सुरवीथीति विश्रुतम् ।
इन्द्राज्ञया ययौ पार्थः स्तूयमानः समन्ततः ॥ ३.४३.१२ ॥
नक्षत्र-मार्ग नामक विशाल मार्ग, जो सुरवीथी के नाम से विख्यात है, इन्द्र की आज्ञा से पार्थ चला, सब ओर से स्तुति पाता हुआ।
3.43.13
तत्र साध्यास्तथा विश्वे मरुतोऽथाश्विनौ तथा ।
आदित्या वसवो रुद्रास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ३.४३.१३ ॥
वहाँ साध्य, विश्वेदेव, मरुद्गण तथा दोनों अश्विनीकुमार, आदित्य, वसु और रुद्र, तथा निर्मल ब्रह्मर्षि भी थे।
3.43.14
राजर्षयश्च बहवो दिलीपप्रमुखा नृपाः ।
तम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ च हाहा हूहूः ॥ ३.४३.१४ ॥
अनेक राजर्षि, दिलीप आदि राजा, तुम्बुरु और नारद, तथा गन्धर्व हाहा और हूहू भी वहाँ थे।
3.43.15
तान्स सर्वान्समागम्य विधिवत्कुरुनन्दनः ।
ततोऽपश्यद्देवराजं शतक्रतुमरिंदमः ॥ ३.४३.१५ ॥
कुरुवंशी (अर्जुन) ने उन सबसे विधिपूर्वक मिलकर फिर देवराज शतक्रतु इन्द्र को देखा, वह शत्रुओं का दमन करने वाला था।
3.43.16
ततः पार्थो महाबाहुरवतीर्य रथोत्तमात् ।
ददर्श साक्षाद्देवेशं पितरं पाकशासनम् ॥ ३.४३.१६ ॥
तब महाबाहु पार्थ (अर्जुन) उत्तम रथ से उतरकर साक्षात् देवेश, अपने पिता पाकशासन इन्द्र के सम्मुख हुए।
3.43.17
पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा ।
दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता ॥ ३.४३.१७ ॥
श्वेत छत्र, सुंदर स्वर्णदण्ड वाला, दिव्य सुगन्ध से सुवासित, और चँवर डुलाए जाते हुए (इन्द्र विराजमान थे)।
3.43.18
विश्वावसुप्रभृतिनिर्गन्धर्वैः स्तुतिवन्दिभिः ।
स्तूयमानं द्विजाग्र्यैश्च ऋग्यजुःसामसंस्तवैः ॥ ३.४३.१८ ॥
विश्वावसु आदि गन्धर्वों द्वारा, स्तुति करने वाले बन्दियों द्वारा, तथा श्रेष्ठ द्विजों द्वारा ऋक्, यजुः और साम के स्तोत्रों से स्तुत किए जाते हुए (इन्द्र थे)।
3.43.19
ततोऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाऽभ्यगमद्बली ।
स चैनं वृत्तपीनाभ्यां बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णत ॥ ३.४३.१९ ॥
तब अभिगमन करके बलवान कुन्तीपुत्र ने सिर झुकाकर प्रणाम किया, और इन्द्र ने गोल और पुष्ट दोनों भुजाओं से उन्हें अपनाया।
3.43.20
ततः शक्रासने पुण्ये देवर्षिगणसेविते ।
शक्रः पाणौ गृहीत्वैनमुपावेशयदन्तिके ॥ ३.४३.२० ॥
तब देवर्षिगणों से सेवित पवित्र इन्द्रासन पर इन्द्र ने उनका हाथ पकड़कर उन्हें अपने समीप बैठाया।
3.43.21
मूर्धि चैनमुपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा ।
अङ्कमारोपयामास प्रश्रयावनतं तदा ॥ ३.४३.२१ ॥
तब शत्रुवीरों के संहारक देवेन्द्र ने उनका सिर सूँघकर, विनय से झुके हुए उन्हें अपनी गोद में बिठा लिया।
3.43.22
सहस्राक्षनियोगात्स पार्थः शक्रासनं तदा ।
आरुरुक्षुरमेयात्मा द्वितीय इववासवः ॥ ३.४३.२२ ॥
सहस्राक्ष इन्द्र की आज्ञा से अमित आत्मा वाले पार्थ ने तब इन्द्रासन पर चढ़ने की इच्छा की, मानो वे दूसरे वासव हों।
3.43.23
ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुरर्जुनस्य शुभं मुखम् ।
पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन् ॥ ३.४३.२३ ॥
तब प्रेम से वृत्र के शत्रु इन्द्र ने पवित्र सुगंध वाले हाथ से अर्जुन का सुंदर मुख छूकर उन्हें सांत्वना देते हुए स्पर्श किया।
3.43.24
प्रमार्जमानः शनकैर्बाहू चास्यायतौ शुभौ ।
ज्याशरक्षेपकिनौ स्तम्भाविव हिरण्मयौ ॥ ३.४३.२४ ॥
धीरे-धीरे उनकी लंबी और सुंदर भुजाएँ सहलाते हुए, जो धनुष की डोरी और बाण चलाने में निपुण थीं, मानो सोने के स्तंभ हों।
3.43.25
वज्रग्रहणचिह्नेन करेण परिसान्त्वयन् ।
मुहुर्मुहुर्वज्रधरो बाहू चास्फोटयञ्शनैः ॥ ३.४३.२५ ॥
वज्र पकड़ने के चिह्न वाले अपने हाथ से उन्हें धीरे-धीरे सांत्वना देते हुए, वज्रधारी (इन्द्र) ने बार-बार धीरे-धीरे अपनी भुजाओं पर थपकी दी।
3.43.26
स्मयन्निव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रदृक् ।
हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा ॥ ३.४३.२६ ॥
मानो मुस्कुराते हुए गुडाकेश (अर्जुन) को देखते हुए, हज़ार नेत्रों वाले, वृत्रहन्ता (इन्द्र) की आँखें हर्ष से खिल उठीं, और वे तृप्त नहीं हो रहे थे।
3.43.27
एकासनोपविष्टौ तौ शोभयांसचक्रतुः सभाम् ।
सूर्याचन्द्रमसौ व्योम चतुर्दश्यामिवोदितौ ॥ ३.४३.२७ ॥
एक ही आसन पर बैठे वे दोनों सभा को ऐसे सुशोभित कर रहे थे, जैसे चतुर्दशी को आकाश में उदित हुए सूर्य और चन्द्रमा।
3.43.28
तत्र स्म गाथा गायन्ति साम्ना परमवल्गुना ।
गन्धर्वास्तुम्बुरुश्रेष्ठाः कुशला गीतसामसु ॥ ३.४३.२८ ॥
वहाँ गन्धर्व — तुम्बुरु जिनमें श्रेष्ठ थे — अत्यन्त मधुर साम-स्वर में गाथाएँ गाते थे, जो गीत और साम-गान में निपुण थे।
3.43.29
घृताची मेनका रम्भा पूर्वचित्तिः स्वयंप्रभा ।
उर्वशी मिश्रकेशी च दण्डगौरी वरूथीनि ॥ ३.४३.२९ ॥
घृताची, मेनका, रम्भा, पूर्वचित्ति, स्वयंप्रभा, उर्वशी, मिश्रकेशी, दण्डगौरी और वरूथिनी (अप्सराएँ)।
3.43.30
गोपाली सहजन्या च कुम्भयोनिः प्रजागरा ।
चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा ॥ ३.४३.३० ॥
गोपाली, सहजन्या, कुम्भयोनि, प्रजागरा, चित्रसेना, चित्रलेखा, सहा और मधुरस्वरा (अप्सराएँ)।
3.43.31
एताश्चान्याश्च ननृतुस्तत्रतत्र शुचिस्मिताः ।
चत्तप्रमथने युक्ताः सिद्धानां पद्मलोचनाः ॥ ३.४३.३१ ॥
और अन्य भी पवित्र मुस्कान वाली कमलनयनी अप्सराएँ वहाँ-वहाँ नाचने लगीं, सिद्धों के मन को मोहित करने में लगी हुई।
3.43.32
महाकटितटश्रोण्यः कम्पमानैः पयोधरैः ।
कटाक्षहावमाधुर्यैश्चेतोबुद्धिमनोहरैः ॥ ३.४३.३२ ॥
विशाल कटिप्रदेश और मेखलायुक्त कमर वाली (अप्सराएँ), काँपते स्तनों से, तिरछी चितवन और हाव-भाव की मधुरता से, जो चित्त, बुद्धि और मन को हर लेती थी।
3.43.33
ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम् ।
शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुरञ्जसा ॥ ३.४३.३३ ॥
तब देवताओं ने गन्धर्वों सहित उत्तम अर्घ्य लेकर इन्द्र की इच्छा जानकर पृथापुत्र अर्जुन का तत्काल सत्कार किया।
3.43.34
पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम् ।
प्रवेशयामासुरथो पुरंदरनिवेशनम् ॥ ३.४३.३४ ॥
पाद्य और आचमनीय जल ग्रहण कराकर उन राजकुमार को उन्होंने इन्द्र के भवन में प्रवेश कराया।
3.43.35
एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः ।
उपशिक्षन्महास्राणि ससंहाराणि पाण्डवः ॥ ३.४३.३५ ॥
इस प्रकार सम्मानित होकर विजयी पाण्डुपुत्र पिता के भवन में रहे, और संहार-विधि सहित महान अस्त्रों की शिक्षा लेते रहे।
3.43.36
शक्रस्य हस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं च दुःसहम् ।
अशनीश्च महानादा मेघबर्हिणलक्षणाः ॥ ३.४३.३६ ॥
इन्द्र के हाथ से प्रिय वज्र और दुःसह अस्त्र, तथा महान गर्जन वाली अशनियाँ, जो मेघ और मयूर के चिह्नों वाली थीं।
3.43.37
गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः ।
पुरंदरनियोगाच्च पञ्चाब्दानवसत्सुखी ॥ ३.४३.३७ ॥
शस्त्र ग्रहण किए हुए कौन्तेय पाण्डव ने भाइयों को स्मरण किया, और इन्द्र की आज्ञा से सुखपूर्वक पाँच वर्ष वहाँ निवास किया।
3.43.38
ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते ।
नृत्यं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि ॥ ३.४३.३८ ॥
तब इन्द्र ने कृतास्त्र पार्थ से कहा, 'हे कौन्तेय, समय आने पर चित्रसेन से नृत्य और गीत सीख लो।'
3.43.39
वादित्रं देवविहितं नृलोके यन्न विद्यते ।
तदर्जयस्व कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्यति ॥ ३.४३.३९ ॥
'हे कौन्तेय, देवताओं द्वारा निर्मित जो वाद्य मनुष्यलोक में नहीं मिलता, उसे प्राप्त करो; निश्चय ही इसमें तुम्हारा कल्याण होगा।'
3.43.40
सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरंदरः ।
स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः ॥ ३.४३.४० ॥
और इन्द्र ने उसके लिए मित्र चित्रसेन को दिया। उससे मिलकर पार्थ निरोग होकर आनन्दित हुआ।
3.43.41
गीतवादित्रनृत्यानि भूय एवादिदेश ह ।
तथाऽपि नालभच्छर्म तरस्वी द्यूतकारितम् ॥ ३.४३.४१ ॥
उसने पुनः गीत, वाद्य और नृत्य का उपदेश दिया; फिर भी बलवान पार्थ को द्यूत से उत्पन्न दुःख के कारण शान्ति नहीं मिली।
3.43.42
दुःशासनवधामर्षी शकुनेः सौबलस्य च ।
ततस्तेनातुलां प्रीतिमुपागम्य क्वचित्क्वचित्।
गान्धऱ्वमतुलं नृत्यं वादित्रं चोपलब्धवान् ॥ ३.४३.४२ ॥
दुःशासन के वध और सौबल-पुत्र शकुनि के (अपराध) से क्रुद्ध होकर, फिर उससे अतुलनीय प्रसन्नता पाकर, कभी-कभी उसने गान्धर्व शैली का अतुलनीय नृत्य और वाद्य सीखा।
3.43.43
स शिक्षितो नृत्यगुणाननेका-
न्वादित्रगीतार्थगुणांश्च सर्वान्।
न शर्ण लेभे परवीरहन्ता ।
भ्रातॄन्स्मरन्मातरं चैव कुन्तीम् ॥ ३.४३.४३ ॥
नृत्य के अनेक गुणों और वाद्य-गीत के सभी अर्थों व गुणों में प्रशिक्षित होकर भी शत्रुवीरों का संहारक वह शांति नहीं पा सका, भाइयों को और माता कुंती को स्मरण करता हुआ।