महाभारत · अध्याय 3.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.5.1
पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्पभाः ।
प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः ॥ ३.५.१ ॥
पाण्डव वनवासाच्या हेतूने, भरतवंशातील श्रेष्ठ वीर अनुयायांसह गंगेच्या काठावरून कुरुक्षेत्राकडे निघाले.
3.5.2
सरस्वतीदृपद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते ।
ययुर्वननैव वनं सततं पश्चिमां दिशम् ॥ ३.५.२ ॥
सरस्वती, दृषद्वती आणि यमुना यांचे सेवन करून ते वनातून वनात सतत पश्चिम दिशेकडे गेले.
3.5.3
ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु ।
काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम् ॥ ३.५.३ ॥
नंतर सरस्वतीच्या काठावर, सपाट वाळवंटी प्रदेशात, मुनिजनांना प्रिय असलेले कामयक नावाचे वन त्यांनी पाहिले.
3.5.4
तत्र ते न्यवसन्वीरा वने बहुमृगद्विजे ।
अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश्च भारत ॥ ३.५.४ ॥
हे भारता, तेथे ते वीर हरिण व पक्ष्यांनी भरलेल्या वनात राहिले; मुनींकडून त्यांची सेवा होत होती आणि त्यांचे सांत्वन केले जात होते.
3.5.5
विदुरस्त्वथ पाण्डूनां सदा दर्शनलालसः ।
जगामैकरथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत् ॥ ३.५.५ ॥
मग पाण्डवांच्या दर्शनाची सदैव उत्कंठा असलेले विदुर एकाच रथातून समृद्ध कामयक वनाकडे गेले.
3.5.6
ततो गत्वा विदुरः काम्यकं त-
च्छीघ्रैरश्वैर्वाहितः स्यन्दनेन।
ददर्शासीनं धर्मात्मानं विविक्ते ।
सार्धं द्रौपद्या भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्च ॥ ३.५.६ ॥
मग कामयक वनात पोहोचून विदुराने वेगवान घोड्यांनी ओढलेल्या रथात, एकांतात बसलेल्या धर्मात्मा युधिष्ठिराला पाहिले; त्यांच्यासोबत द्रौपदी, बंधू आणि ब्राह्मण होते.
3.5.7
ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारा-
दभ्यायान्तं सत्यसन्धः स राजा।
अथाब्रवीद्धातरं भीमसेनं ।
किंनु क्षत्ता वक्ष्यतिनः समेत्य ॥ ३.५.७ ॥
तेव्हा सत्यसंध राजाने दुरून वेगाने येणाऱ्या विदुराला पाहिले. मग तो भाऊ भीमसेनाला म्हणाला, "भेटून क्षत्ता विदुर आपल्याला काय सांगेल?"
3.5.8
कच्चिन्नायं वचनात्सौबलस्य ।
समाह्वातुं देवनायोपयाति।
कच्चित्क्षुद्रः कुशली चाऽयुधानि ।
जेष्यत्यस्माकं पुनरेवाक्षवत्याम् ॥ ३.५.८ ॥
"सुबलाचा पुत्र शकुनीच्या सांगण्यावरून हा द्यूतासाठी बोलावण्यास येत आहे काय? तो नीच कौशल्याने आपली शस्त्रे पुन्हा फाशांच्या खेळात जिंकेल काय?"
3.5.9
समाहूतः केनचिदाहवाय ।
नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम्।
गाण्डीवे च संशयिते कथं नु ।
राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः ॥ ३.५.९ ॥
"कोणीतरी युद्धासाठी बोलावले तर, हे भीमसेना, ते नाकारण्यास मी समर्थ नाही. गाण्डीव धनुष्य संशयास्पद झाले तर आपली राज्यप्राप्ती कशी निश्चित होईल?"
3.5.10
तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः ।
प्रत्यगृह्णन्नृपते सर्व एव।
तैः सत्कृतः स च तानाजमीढो ।
यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात् ॥ ३.५.१० ॥
तेव्हा पांडव उठले आणि त्यांनी विदुराचे स्वागत केले, हे नृपा, सर्वांनी. त्यांनी सत्कार केलेल्या अजमीढवंशी विदुराने पांडुपुत्रांशी यथोचित भेट घेतली.
3.5.11
समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभा-
स्ततोऽपृच्छन्नागमनाय हेतुम्।
स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस ।
यथावृत्तं धृतराष्ट्रेऽम्बिकेये ॥ ३.५.११ ॥
सांत्वन पावलेल्या विदुराला त्या नरश्रेष्ठांनी येण्याचे कारण विचारले. त्यानेही अंबिकापुत्र धृतराष्ट्राविषयी जे घडले होते ते सर्व त्यांना विस्ताराने सांगितले.
3.5.12
अवोचन्मां धृतराष्ट्रोऽभिगुप्त-
मजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य।
एवं गते समतामभ्युपेत्य ।
पथ्यं तेषां मम चैव ब्रवीहि ॥ ३.५.१२ ॥
धृतराष्ट्र मला म्हणाला — हे अजातशत्रो, आलिंगन देऊन आदर करून: असे घडल्यावर समत्व स्वीकारून, त्यांचे आणि माझे हितकारक जे असेल ते सांग.
3.5.13
मयाप्युक्तं यत्क्षमं कौरवाणां ।
हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव।
तद्वै पथ्यं तन्मनो नाभ्युपैति ।
ततश्चाहं क्षममन्यन्न मन्ये ॥ ३.५.१३ ॥
कौरवांसाठी व धृतराष्ट्रासाठी जे योग्य, हितकारक व पथ्य आहे ते मीही सांगितले आहे; पण त्याचे मन ते स्वीकारत नाही; म्हणून मी दुसरे कोणतेही योग्य मानत नाही.
3.5.14
परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्तं ।
न मे तच्च शुतवानाम्बिकेयः।
यथाऽऽतुरस्येव हि पथ्यमौपधं ।
न रोचनते स्मास्य तदुच्यमानम् ॥ ३.५.१४ ॥
हे पांडवा, मी सांगितलेले परम श्रेय अंबिकेय ऐकले; पण रोग्याला पथ्यकारक औषध रुचत नाही तसे, सांगितले जात असतानाही त्याला ते रुचले नाही.
3.5.15
न श्रेयसे यततेऽजातशत्रो ।
स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा।
ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य ।
पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ॥ ३.५.१५ ॥
हे अजातशत्रो, तो कल्याणासाठी प्रयत्न करत नाही, जसे श्रोत्रियाच्या घरातील दुष्ट स्त्री; भरतश्रेष्ठाला हे निश्चित रुचणार नाही, जसे साठ वर्षांचा पती कुमारीला रुचत नाही.
3.5.16
ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां ।
न वै श्रेयो धृतराष्ट्रः परैति।
यथा च पर्णे पुष्करस्यावसिक्तं ।
जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्तं तथाऽस्मिन् ॥ ३.५.१६ ॥
हे राजा, कौरवांचा विनाश निश्चित आहे; धृतराष्ट्र श्रेय मिळवत नाही. कमळाच्या पानावर शिंपडलेले पाणी जसे टिकत नाही, तसे त्याच्यात सांगितलेले पथ्य टिकत नाही.
3.5.17
ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोऽब्रवीन्मां ।
यस्मिञ्श्रद्धा तव तत्र प्रयाहि।
नाहं भूयः कामये त्वां सहायं ।
महीमिमां पालयितुं पुरं वा ॥ ३.५.१७ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेले धृतराष्ट्र मला म्हणाले: ज्यावर तुझी श्रद्धा आहे तिकडे जा. ही पृथ्वी किंवा नगर सांभाळण्यासाठी मी तुला पुन्हा सहाय्यक म्हणून इच्छित नाही.
3.5.18
सोहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा ।
प्रशासितुं त्वामुपयातो नरेन्द्र।
तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं सभायां ।
तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः ॥ ३.५.१८ ॥
धृतराष्ट्र राजाने मला सोडले आहे; हे नरेंद्रा, तुला राज्य चालवण्यात मदत करण्यासाठी मी आलो आहे. सभेत मी जे सांगितले ते सर्व लक्षात ठेव; आणि मी पुन्हा जे सांगेन तेही मनात धर.
3.5.19
क्लेशैस्तीर्व्रर्युज्यमानः सपत्नैः ।
क्षमां कुर्वन्कालमुपासते यः।
संवर्धयन्स्तोकमिवाग्रिमात्मवान् ।
स वै भुङ्क्ते पृथिवीमेक एव ॥ ३.५.१९ ॥
शत्रूंच्या कष्टांनी त्रस्त असूनही क्षमेने योग्य काळाची वाट पाहणारा, लहानशा अग्नीला वाढवावे तसे स्वतःला वाढवणारा आत्मसंयमी पुरुष एकटाच पृथ्वीचा उपभोग घेतो.
3.5.20
यस्याविभक्तं वसु राजन्सहायै-
स्तस्य दुःखस्यांशभाजः सहायाः।
सहायानामेष संग्रगणेऽभ्युपायः ।
सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहुः ॥ ३.५.२० ॥
हे राजा, ज्याची संपत्ती सहाय्यकांबरोबर वाटली न जाता राहते, त्याच्या दुःखातही ते सहाय्यक वाटेकरी असतात. सहाय्यक जमवण्याचा हाच उपाय आहे; सहाय्यक मिळवल्याने पृथ्वीची प्राप्ती होते, असे म्हणतात.
3.5.21
सत्यं श्रेष्टं पाण्डवा निष्प्रलापं ।
तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायैः।
आत्मा चैषामग्रतो नातिवर्ते ।
देवं वृत्तिर्वर्धते भूमिपाल ॥ ३.५.२१ ॥
सत्य हेच सर्वश्रेष्ठ आहे, हे पांडवांनो, निरर्थक बडबड न करता. सहाय्यकांसह समान अन्न वाटून खावे. त्यांच्यापुढे स्वतःला ठेवू नये. हे भूमिपाला, दैव आणि आचरणानेच वृद्धी होते.
3.5.22
एवं करिष्यामि यथा ब्रवीपि ।
परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः।
यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नं ।
तद्वै वाच्यं तत्करिष्यामि कृत्स्नम् ॥ ३.५.२२ ॥
तुम्ही म्हणता तसेच मी करीन. उत्तम बुद्धीचा आश्रय घेऊन सावध राहीन. देश-कालानुरूप जे काही इतर सांगितले जाईल, तेही मी पूर्णपणे करीन.