મહાભારત · અધ્યાય 3.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.54.1
अथ काले शुभे प्राप्ते तथौ पुण्ये क्षणे तथा ।
आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे ॥ ३.५४.१ ॥
ત્યારે શુભ કાળ, પુણ્ય તિથિ અને પવિત્ર ક્ષણ આવતાં, રાજા ભીમે સ્વયંવરમાં ભૂપાલોને આમંત્રણ આપ્યું.
3.54.2
तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः ।
त्वरिताः समपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः ॥ ३.५४.२ ॥
તે સાંભળીને પૃથ્વીના સર્વ રાજાઓ હૃદયમાં કામબાણથી પીડિત થઈ, દમયંતીને ઇચ્છતા ઉતાવળે ત્યાં એકઠા થયા.
3.54.3
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् ।
विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंह इवाचलम् ॥ ३.५४.३ ॥
સોનાના સ્તંભોથી સુંદર અને તોરણથી શોભતા તે રંગભૂમિમાં રાજાઓ પ્રવેશ્યા, જેમ મહાસિંહ પર્વતમાં પ્રવેશે.
3.54.4
तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः ।
सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ३.५४.४ ॥
ત્યાં વિવિધ આસનો પર બેઠેલા પૃથ્વીના રાજાઓ સુગંધિત માળાઓ ધારણ કરીને, ચમકતાં મણિકુંડળ પહેરેલા હતા.
3.54.5
संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव ।
प्रविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप ॥ ३.५४.५ ॥
હે નરાધિપ, વાઘોથી ભરેલી પર્વતગુફામાં પ્રવેશે તેમ, પુણ્યશ્લોક નળ દેવો સમાન તે પુરુષવ્યાઘ્રોથી ભરેલી રંગભૂમિમાં પ્રવેશ્યો.
3.54.6
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः ।
आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः ॥ ३.५४.६ ॥
ત્યાં તેના પુષ્ટ બાહુઓ દેખાતા હતા, પરિઘ જેવા, આકાર અને વર્ણમાં સુંદર અને લીસા, જાણે પાંચ માથાના સર્પો.
3.54.7
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च ।
मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ३.५४.७ ॥
રાજાઓના સુંદર વાળવાળા, સુઘડ નાકવાળા અને શુભ મુખો આકાશમાં નક્ષત્રોની જેમ શોભતા હતા.
3.54.8
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना ।
मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूषि च मनांसि च ॥ ३.५४.८ ॥
ત્યારે શુભમુખી દમયંતી રંગભૂમિમાં પ્રવેશી, પોતાની પ્રભાથી રાજાઓની આંખો અને મનો હરતી.
3.54.9
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् ।
तत्रतत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम् ॥ ३.५४.९ ॥
તેના અંગો પર તે મહાત્માઓની દૃષ્ટિ પડી; ત્યાં ત્યાં જ તે ચોંટી રહી, અને જોનારાઓની દૃષ્ટિ હલી પણ નહીં.
3.54.10
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ।
ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिह ॥ ३.५४.१० ॥
હે ભરત! રાજાઓનાં નામ જાહેર થતાં હતાં ત્યારે ભૈમીએ અહીં એક સરખી આકૃતિવાળા પાંચ પુરુષો જોયા.
3.54.11
तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान् ।
संदेहादथ वेदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम् ॥ ३.५४.११ ॥
તે સૌને એકસરખી આકૃતિમાં ઊભેલા જોઈને, સંદેહને કારણે વૈદર્ભીએ નળ રાજાને ઓળખ્યા નહીં.
3.54.12
निर्विशेषवयोवेषरूपाणां तत्र सा शुभा ।
यंयं हि ददृशे तेषां तंतं मेने नलं नृपम्।
साचिन्तयन्ती बुद्ध्याऽथ तर्कयामास भामिनी ॥ ३.५४.१२ ॥
ત્યાં તેમના વય, વેશ અને રૂપમાં કોઈ ભેદ ન હતો; શુભાએ જેને જોયો તેને જ તેણે નળ રાજા માન્યો. પછી વિચારતી તે ભામિનીએ બુદ્ધિથી તર્ક કર્યો.
3.54.13
कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ।
एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता ॥ ३.५४.१३ ॥
હું દેવોને કેવી રીતે ઓળખું? રાજા નળને કેવી રીતે ઓળખું? એમ વિચારતી એ વૈદર્ભી અત્યંત દુઃખી થઈ.
3.54.14
श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत ।
देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे ॥ ३.५४.१४ ॥
હે ભારત, દેવોનાં જે લક્ષણો મેં વડીલો પાસેથી સાંભળ્યાં હતાં, તેનો જ તેણે વિચાર કર્યો.
3.54.15
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये ।
एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः ॥ ३.५४.१५ ॥
એ લક્ષણો અહીં ભૂમિ પર ઊભેલાઓમાંથી એકમાં પણ મને દેખાતાં નથી. આ રીતે અનેક પ્રકારે વારંવાર વિચારીને.
3.54.16
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत ।
वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा ॥ ३.५४.१६ ॥
દેવોનું શરણ લેવાનો સમય આવી ગયો છે એમ તેણે માન્યું. વાણી અને મનથી નમસ્કાર કરીને તે.
3.54.17
देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् ।
हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः।
पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ॥ ३.५४.१७ ॥
દેવો સમક્ષ હાથ જોડી ધ્રૂજતાં તેણે આમ કહ્યું— "હંસોનાં વચન સાંભળીને મેં નિષધના રાજા નળને પતિ તરીકે વર્યા છે એ જો સત્ય હોય, તો એ સત્યના બળે, હે દેવો, તેમને મને બતાવો."
3.54.18
मनसा वचसा चैव यथा नातिचराम्यहम् ।
तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ ३.५४.१८ ॥
મન અને વાણીથી હું ક્યારેય મર્યાદા ઓળંગી નથી, એ સત્યના બળે, હે દેવો, તેમને જ મને બતાવો.
3.54.19
यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिषः ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ ३.५४.१९ ॥
દેવોએ નિષધાધિપતિને મારા પતિ તરીકે નિયુક્ત કર્યા છે, તે સત્યથી, હે દેવો, તેમને જ મને બતાવો.
3.54.20
यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ ३.५४.२० ॥
નળની આરાધના માટે મેં આ વ્રત આરંભ્યું છે, તે સત્યથી, હે દેવો, તેમને જ મને બતાવો.
3.54.21
स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपाला महेश्वराः ।
यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥ ३.५४.२१ ॥
લોકપાલો અને મહેશ્વરો પોતાનું જ રૂપ પ્રગટ કરે, જેથી હું તે પુણ્યશ્લોક નરાધિપને ઓળખી શકું.
3.54.22
निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं प्रतिदेवितम् ।
निश्चयंपरमं तथ्यमनुरागं च नैषधे ॥ ३.५४.२२ ॥
દમયંતીનો તે કરુણ વિલાપ સાંભળીને, તેનો પરમ અને સાચો નિશ્ચય તથા નૈષધ પ્રત્યેનો અનુરાગ (દેવોએ જાણ્યો).
3.54.23
मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे ।
यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे ॥ ३.५४.२३ ॥
નૈષધ પ્રત્યેની તેની મનની શુદ્ધિ, બુદ્ધિ, ભક્તિ અને અનુરાગને દેવોએ કહ્યા પ્રમાણે જ સ્વીકાર્યા; ચિહ્ન ધારણ કરવાનું સામર્થ્ય પણ આપ્યું.
3.54.24
साऽपश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान् ।
अम्लानस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम् ॥ ३.५४.२४ ॥
તેણે બધા દેવોને જોયા—પરસેવા વગરના, સ્થિર નેત્રોવાળા, ન કરમાયેલી માળાવાળા, ધૂળ વગરના, ધરતીને સ્પર્શ્યા વિના ઊભેલા.
3.54.25
छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः ।
भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः ॥ ३.५४.२५ ॥
છાયા સાથે બીજાની જેમ, કરમાયેલી માળા, ધૂળ અને પરસેવાથી યુક્ત નિષધરાજ નળ ભૂમિ પર ઊભેલા ક્ષણમાં ઓળખાયા.
3.54.26
सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत ।
नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव ॥ ३.५४.२६ ॥
તેણીએ તે દેવોને અને પવિત્ર કીર્તિવાળા નળને જોઈને, હે ભારત, હે પાંડવ, ધર્મ પ્રમાણે નિષધ નળને જ વર્યા.
3.54.27
विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना ।
स्कन्धदेशेऽसृजत्तस्य स्रजं परमशोभनाम् ॥ ३.५४.२७ ॥
શરમાતાં, વસ્ત્રનો છેડો પકડેલી વિશાળ નયનોવાળી તેણીએ તેમના ખભા પર અત્યંત સુંદર માળા પહેરાવી.
3.54.28
वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी ।
ततो हाहेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपैः ॥ ३.५४.२८ ॥
તે સુંદર વર્ણવાળી સ્ત્રીએ તેમને જ પતિ રૂપે વર્યા. ત્યારે રાજાઓ તરફથી અચાનક 'હા!' શબ્દ નીકળ્યો.
3.54.29
देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधुसाध्विति भारत ।
विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम् ॥ ३.५४.२९ ॥
ત્યાં દેવો અને મહર્ષિઓએ, હે ભારત, 'સાધુ! સાધુ!' કહેતાં, વિસ્મિત થઈ નળ રાજાની પ્રશંસા કરતાં શબ્દ કર્યો.
3.54.30
दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः ।
आश्वासयद्वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३.५४.३० ॥
હે કૌરવ્ય, વીરસેનના પુત્ર રાજા નળે પ્રસન્ન અંતરાત્માથી તે સુંદર કટિવાળી દમયંતીને આશ્વાસન આપ્યું.
3.54.31
यत्त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसन्निधौ ।
तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेतत्ते वचने रतम् ॥ ३.५४.३१ ॥
હે કલ્યાણી, દેવોની સમક્ષ તેં જે પુરુષને વર્યો છે, તે મને જ તારો પતિ જાણ; હું તારા વચનમાં રત છું.
3.54.32
यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते ।
तावत्त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ३.५४.३२ ॥
હે શુચિસ્મિતે, જ્યાં સુધી મારા દેહમાં પ્રાણ રહેશે ત્યાં સુધી હું તારો જ રહીશ; આ હું તને સત્ય કહું છું.
3.54.33
दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः ॥ ३.५४.३३ ॥
દમયંતીએ એ વચનોથી તેનું અભિનંદન કર્યું અને હાથ જોડીને ઊભી રહી.
3.54.34
तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वग्निपुरोगमान् ।
तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा ॥ ३.५४.३४ ॥
પરસ્પર પ્રસન્ન થયેલાં એ બંનેને જોઈને, ત્યારે તેમણે અગ્નિ આદિ દેવોનું જ મનથી શરણ લીધું.
3.54.35
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः ॥ ३.५४.३५ ॥
ભૈમીએ નૈષધ નળને વર્યા પછી, મહાતેજસ્વી લોકપાલો સૌ પ્રસન્ન મનથી નળને આઠ વર આપ્યા.
3.54.36
प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् ।
नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः ॥ ३.५४.३६ ॥
યજ્ઞમાં દેવોનું પ્રત્યક્ષ દર્શન અને ઉત્તમ શુભ ગતિ, આ પ્રસન્ન થયેલા શચીપતિ ઇન્દ્રે નૈષધ નળને આપી.
3.54.37
अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः ।
लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः ॥ ३.५४.३७ ॥
અગ્નિએ પોતાથી જન્મેલો પુત્ર આપ્યો, જ્યાં નૈષધ ઇચ્છે ત્યાં; અને પોતાના જ પ્રકાશથી ઝળહળતા લોકો પણ તેને આપ્યા.
3.54.38
यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् ।
अपांपतिरपां भावं यत्रवाञ्छति नैपधः
स्रजश्चोत्तमगन्धाढ्याः सर्वेच मिथुनं ददुः ॥ ३.५४.३८ ॥
યમે તેને અન્નનો સાર અને ધર્મમાં પરમ સ્થિતિ આપી; જળાધિપતિ વરુણે નૈષધ જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જળનો સ્વભાવ આપ્યો; અને સૌએ ઉત્તમ સુગંધથી ભરેલી માળાઓ અને એક જોડું પણ આપ્યું.
3.54.39
वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ।
एतत्सर्वं नलोऽपश्यद्दमयन्ती च भारत।
यथा स्वप्नं महाराज तथैव ददृशुर्जनाः ॥ ३.५४.३९ ॥
આ રીતે વરદાન આપીને દેવો સ્વર્ગે ગયા. હે ભારત, નળ અને દમયંતીએ આ બધું જોયું; હે મહારાજ, સ્વપ્નની જેમ બીજા લોકોએ પણ જોયું.
3.54.40
ततः स्वयवरं चक्रे भीमो राजाऽतिमानुषम् ।
समागतेषु सर्वेषु भूपालेसु विशांपते ॥ ३.५४.४० ॥
ત્યારે રાજા ભીમે અતિમાનુષ સ્વયંવર યોજ્યો; હે વિશાંપતિ, બધા રાજાઓ એકત્ર થયા ત્યારે.
3.54.41
दमयन्त्यपि तद्दृष्ट्वाराजमण्डलमृद्धिमत् ।
अन्वीक्ष्यनैषधं वव्रे भैमी धर्मेण भारत ॥ ३.५४.४१ ॥
દમયંતીએ પણ સમૃદ્ધ રાજમંડળ જોઈને, નૈષધ તરફ નજર કરીને, હે ભારત, ધર્મ પ્રમાણે ભૈમીએ તેને વરી.
3.54.42
वृते च नैषधे भैम्या निवृत्ते च स्वयंवरे ।
सर्व एव महीपालाः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ ३.५४.४२ ॥
નૈષધ ભૈમી દ્વારા વરાયા પછી અને સ્વયંવર પૂરું થતાં, બધા રાજાઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
3.54.43
पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः ।
दमयन्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ ३.५४.४३ ॥
રાજાઓ નળના આ વિવાહને જોઈ વિસ્મિત થયા, દમયંતી પ્રત્યે પ્રસન્ન થઈ જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ફર્યા.
3.54.44
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीमः प्रीतो महामनाः ।
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च ॥ ३.५४.४४ ॥
રાજાઓ ગયા પછી ઉદાર મનના ભીમે પ્રસન્ન થઈને દમયંતી અને નળનો વિવાહ કરાવ્યો.
3.54.45
उष्य तत्र तथाकामं नैषधो द्विपदांवरः ।
भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम्।
अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोपि पार्थिवः ॥ ३.५४.४५ ॥
ત્યાં ઇચ્છા મુજબ રહીને, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ નૈષધ નળ ભીમની અનુમતિ લઈને પોતાના નગરે ગયો. નારીરત્ન દમયંતીને પામીને પુણ્યશ્લોક રાજા પણ (ગયો).
3.54.46
रेमे सह तया राजञ्छच्येव बलवृत्रहा ।
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंशुमानिव ॥ ३.५४.४६ ॥
હે રાજન, તે તેની સાથે રમ્યો, જેમ બલવૃત્રહા ઇન્દ્ર શચી સાથે રમે. અત્યંત પ્રસન્ન રાજા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બન્યો.
3.54.47
अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ।
ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः।
अन्यैश्च बहुभिर्धीमान्क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ॥ ३.५४.४७ ॥
વીર તેણે ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરીને તેમને પ્રસન્ન કર્યા. નહુષપુત્ર યયાતિની જેમ તેણે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો; બીજા ઘણા યજ્ઞો પણ પૂરતી દક્ષિણા સાથે બુદ્ધિમાને કર્યા.
3.54.48
पुगश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च ।
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥ ३.५४.४८ ॥
દેવ સમાન નળ દમયંતી સાથે રમણીય વનોમાં અને ઉપવનોમાં વિહાર કરતો.
3.54.49
जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामनाः ।
इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां चकन्यकाम् ॥ ३.५४.४९ ॥
પછી તે મહામનાએ દમયંતીથી ઇન્દ્રસેન નામે પુત્ર અને ઇન્દ્રસેના નામે કન્યાને જન્મ આપ્યો.
3.54.50
एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः ।
ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ॥ ३.५४.५० ॥
આ રીતે તે નરાધિપ યજ્ઞ કરતા અને વિહાર કરતા, ધનથી ભરેલી પૃથ્વીના અધિપતિ બનીને તેનું રક્ષણ કરતા રહ્યા.