महाभारत · अध्याय 3.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.54.1
अथ काले शुभे प्राप्ते तथौ पुण्ये क्षणे तथा ।
आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे ॥ ३.५४.१ ॥
नंतर शुभ काळ, पुण्यदिवस आणि पवित्र क्षण आला तेव्हा राजा भीमाने स्वयंवरात भूपालांना आमंत्रित केले.
3.54.2
तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः ।
त्वरिताः समपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः ॥ ३.५४.२ ॥
ते ऐकून पृथ्वीवरील सर्व राजे हृदयात मदनबाणाने पीडित होऊन, दमयंतीच्या इच्छेने त्वरेने तेथे जमले.
3.54.3
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् ।
विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंह इवाचलम् ॥ ३.५४.३ ॥
सोन्याच्या खांबांनी सुंदर आणि तोरणाने सुशोभित त्या रंगभूमीत ते राजे प्रविष्ट झाले, जसा महासिंह पर्वतात प्रवेश करतो.
3.54.4
तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः ।
सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ३.५४.४ ॥
तेथे विविध आसनांवर बसलेले पृथ्वीवरील राजे सुगंधी माळा धारण करून, चकचकीत मणिकुंडले घालून होते.
3.54.5
संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव ।
प्रविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप ॥ ३.५४.५ ॥
हे नराधिपा, वाघांनी भरलेल्या पर्वतगुहेत जसे शिरावे, तसे पुण्यकीर्ती नल देवांप्रमाणे त्या पुरुषव्याघ्रांनी भरलेल्या रंगभूमीत प्रविष्ट झाला.
3.54.6
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः ।
आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः ॥ ३.५४.६ ॥
तेथे त्याचे पुष्ट बाहू दिसत होते, परिघासारखे, आकारात व वर्णात सुंदर व गुळगुळीत, जणू पाच मस्तकांचे सर्प.
3.54.7
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च ।
मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ३.५४.७ ॥
राजांची सुंदर केशरचना, सुबक नाक असलेली शुभ मुखे आकाशातील नक्षत्रांप्रमाणे शोभत होती.
3.54.8
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना ।
मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूषि च मनांसि च ॥ ३.५४.८ ॥
तेव्हा शुभमुखी दमयंती रंगभूमीत प्रवेशली; आपल्या तेजाने राजांचे डोळे आणि मने हरण करीत.
3.54.9
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् ।
तत्रतत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम् ॥ ३.५४.९ ॥
तिच्या अवयवांवर त्या महात्म्यांची दृष्टी खिळली; तिथे तिथेच ती स्थिरावली, आणि पाहणाऱ्यांची दृष्टीही हलली नाही.
3.54.10
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ।
ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिह ॥ ३.५४.१० ॥
हे भरतवंशजा! राजांची नावे घोषित होत असताना भैमीने येथे एकसारख्या आकृतीचे पाच पुरुष पाहिले.
3.54.11
तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान् ।
संदेहादथ वेदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम् ॥ ३.५४.११ ॥
ते सर्व अभिन्न आकृतीत उभे असलेले पाहून, संशयामुळे वैदर्भीला नल राजाला ओळखता आले नाही.
3.54.12
निर्विशेषवयोवेषरूपाणां तत्र सा शुभा ।
यंयं हि ददृशे तेषां तंतं मेने नलं नृपम्।
साचिन्तयन्ती बुद्ध्याऽथ तर्कयामास भामिनी ॥ ३.५४.१२ ॥
तेथे त्या सर्वांचे वय, वेश आणि रूप यांत भेद नव्हता; शुभेने ज्याला पाहिले, त्यालाच तिने नल राजा मानले. मग विचार करीत त्या भामिनीने बुद्धीने तर्क लढवला.
3.54.13
कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ।
एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता ॥ ३.५४.१३ ॥
मी देवांना कसे ओळखू? राजा नलाला कसे ओळखू? असा विचार करीत ती वैदर्भी अत्यंत दुःखी झाली.
3.54.14
श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत ।
देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे ॥ ३.५४.१४ ॥
हे भारता, देवांची जी लक्षणे मी वृद्धांकडून ऐकली होती, त्यांचाच तिने विचार केला.
3.54.15
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये ।
एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः ॥ ३.५४.१५ ॥
ती लक्षणे येथे भूमीवर उभ्या असलेल्यांपैकी एकातही मला दिसत नाहीत. अशा प्रकारे अनेक प्रकारे वारंवार विचार करून.
3.54.16
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत ।
वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा ॥ ३.५४.१६ ॥
देवांना शरण जाण्याची वेळ आली आहे असे तिने मानले. वाणीने आणि मनाने नमस्कार करून ती.
3.54.17
देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् ।
हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः।
पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ॥ ३.५४.१७ ॥
देवांसमोर हात जोडून थरथरत ती म्हणाली— "हंसांचे वचन ऐकून मी निषधाधिपती नलाला पती म्हणून वरले, ते जर सत्य असेल, तर त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, त्यांना मला दाखवा."
3.54.18
मनसा वचसा चैव यथा नातिचराम्यहम् ।
तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ ३.५४.१८ ॥
मनाने आणि वाणीने मी कधीच मर्यादा ओलांडली नाही, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, त्यांनाच मला दाखवा.
3.54.19
यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिषः ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ ३.५४.१९ ॥
देवांनी निषधाधिपतीला माझा पती म्हणून निश्चित केले, त्या सत्याने, हे देवांनो, त्यालाच मला दाखवा.
3.54.20
यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ ३.५४.२० ॥
नलाच्या आराधनेसाठी मी हे व्रत आरंभले आहे, त्या सत्याने, हे देवांनो, त्यालाच मला दाखवा.
3.54.21
स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपाला महेश्वराः ।
यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥ ३.५४.२१ ॥
लोकपाल आणि महेश्वरांनी आपले स्वरूप प्रकट करावे, जेणेकरून मी त्या पुण्यश्लोक नराधिपाला ओळखू शकेन.
3.54.22
निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं प्रतिदेवितम् ।
निश्चयंपरमं तथ्यमनुरागं च नैषधे ॥ ३.५४.२२ ॥
दमयंतीचा तो करुण विलाप ऐकून, तिचा परम आणि खरा निश्चय आणि नैषधाविषयीचा अनुराग (देवांनी जाणला).
3.54.23
मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे ।
यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे ॥ ३.५४.२३ ॥
नैषधाविषयीचे तिचे मनःशुद्धी, बुद्धी, भक्ती आणि अनुराग यांना देवांनी सांगितल्याप्रमाणेच मान्यता दिली; चिन्ह धारण करण्याचे सामर्थ्यही दिले.
3.54.24
साऽपश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान् ।
अम्लानस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम् ॥ ३.५४.२४ ॥
तिने सर्व देवांना पाहिले—घाम नसलेले, स्थिर नेत्रांचे, न कोमेजलेल्या माळांचे, धूळविरहित, पृथ्वीला स्पर्श न करता उभे असलेले.
3.54.25
छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः ।
भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः ॥ ३.५४.२५ ॥
सावलीसह दुसऱ्यासारखा, कोमेजलेली माळ, धूळ आणि घाम असलेला निषधराजा नल जमिनीवर उभा राहिलेला क्षणात ओळखला गेला.
3.54.26
सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत ।
नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव ॥ ३.५४.२६ ॥
तिने त्या देवांना आणि पुण्यकीर्ती नलाला पाहून, हे भारता, हे पाण्डवा, धर्मानुसार निषधराजा नलालाच वरले.
3.54.27
विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना ।
स्कन्धदेशेऽसृजत्तस्य स्रजं परमशोभनाम् ॥ ३.५४.२७ ॥
लाजत वस्त्राचा पदर धरलेल्या विशाल नेत्रांच्या तिने त्याच्या खांद्यावर अत्यंत सुंदर माळ घातली.
3.54.28
वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी ।
ततो हाहेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपैः ॥ ३.५४.२८ ॥
त्या सुंदर वर्णाच्या स्त्रीने त्यालाच पतीरूपाने वरले. तेव्हा राजांकडून अचानक 'हा!' असा शब्द उमटला.
3.54.29
देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधुसाध्विति भारत ।
विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम् ॥ ३.५४.२९ ॥
तेथे देव आणि महर्षी, हे भारता, 'साधु! साधु!' असे म्हणत, विस्मित होऊन नलराजाची प्रशंसा करत शब्द काढू लागले.
3.54.30
दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः ।
आश्वासयद्वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३.५४.३० ॥
हे कौरव्या, वीरसेनपुत्र नलराजाने प्रसन्न अंतःकरणाने त्या सुंदर कटिप्रदेशाच्या दमयंतीला धीर दिला.
3.54.31
यत्त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसन्निधौ ।
तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेतत्ते वचने रतम् ॥ ३.५४.३१ ॥
हे कल्याणी, देवांच्या उपस्थितीत तू ज्या पुरुषाला निवडलेस, त्यालाच माझ्या पतीरूपाने जाण; मी तुझ्या वचनात रत आहे.
3.54.32
यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते ।
तावत्त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ३.५४.३२ ॥
हे शुचिस्मिते, जोपर्यंत माझ्या देहात प्राण आहेत तोपर्यंत मी तुझाच राहीन; हे मी तुला खरे सांगतो.
3.54.33
दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः ॥ ३.५४.३३ ॥
दमयंतीने त्या शब्दांनी त्याचे अभिनंदन केले आणि हात जोडून उभी राहिली.
3.54.34
तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वग्निपुरोगमान् ।
तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा ॥ ३.५४.३४ ॥
एकमेकांवर प्रसन्न झालेल्या त्या दोघांना पाहून, तेव्हा त्यांनी अग्नी इत्यादी देवांनाच मनाने शरण गेले.
3.54.35
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः ॥ ३.५४.३५ ॥
भैमीने नैषध नलाचे वरण केल्यावर, महातेजस्वी लोकपाल सर्वजण प्रसन्न मनाने नलाला आठ वर देते झाले.
3.54.36
प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् ।
नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः ॥ ३.५४.३६ ॥
यज्ञात देवांचे प्रत्यक्ष दर्शन आणि उत्तम शुभ गती, ही प्रसन्न झालेल्या शचीपती इंद्राने नैषध नलाला दिली.
3.54.37
अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः ।
लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः ॥ ३.५४.३७ ॥
अग्नीने स्वतःपासून जन्मलेला पुत्र दिला, जिथे नैषध इच्छितो तिथे; आणि स्वतःच्या तेजाने प्रकाशमान लोकही त्याला दिले.
3.54.38
यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् ।
अपांपतिरपां भावं यत्रवाञ्छति नैपधः
स्रजश्चोत्तमगन्धाढ्याः सर्वेच मिथुनं ददुः ॥ ३.५४.३८ ॥
यमाने त्याला अन्नाचा सार आणि धर्मात परम स्थिती दिली; जलाधिपती वरुणाने नैषध इच्छितो तिथे जलाचा स्वभाव दिला; सर्वांनी उत्तम सुगंधाने भरलेल्या माळा आणि एक जोडपेही दिले.
3.54.39
वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ।
एतत्सर्वं नलोऽपश्यद्दमयन्ती च भारत।
यथा स्वप्नं महाराज तथैव ददृशुर्जनाः ॥ ३.५४.३९ ॥
असे वर देऊन देव स्वर्गाला गेले. हे भारता, नल आणि दमयंतीने हे सर्व पाहिले; महाराजा, स्वप्नाप्रमाणे इतर लोकांनीही पाहिले.
3.54.40
ततः स्वयवरं चक्रे भीमो राजाऽतिमानुषम् ।
समागतेषु सर्वेषु भूपालेसु विशांपते ॥ ३.५४.४० ॥
मग राजा भीमाने अतिमानुष स्वयंवर केला; हे विशांपते, सर्व राजे एकत्र आले असताना.
3.54.41
दमयन्त्यपि तद्दृष्ट्वाराजमण्डलमृद्धिमत् ।
अन्वीक्ष्यनैषधं वव्रे भैमी धर्मेण भारत ॥ ३.५४.४१ ॥
दमयंतीनेही समृद्ध राजमंडळ पाहून, नैषधाकडे पाहून, हे भारता, धर्मानुसार भैमीने त्याला वरले.
3.54.42
वृते च नैषधे भैम्या निवृत्ते च स्वयंवरे ।
सर्व एव महीपालाः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ ३.५४.४२ ॥
नैषध भैमीने वरल्यावर आणि स्वयंवर संपल्यावर, सर्व राजे आले होते तसेच परत गेले.
3.54.43
पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः ।
दमयन्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ ३.५४.४३ ॥
राजे नलाचा हा विवाह पाहून विस्मित झाले, दमयंतीविषयी आनंदित होऊन जसे आले होते तसेच परत गेले.
3.54.44
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीमः प्रीतो महामनाः ।
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च ॥ ३.५४.४४ ॥
राजे निघून गेल्यावर उदारमनाचा भीम प्रसन्न झाला आणि त्याने दमयंती व नल यांचा विवाह करविला.
3.54.45
उष्य तत्र तथाकामं नैषधो द्विपदांवरः ।
भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम्।
अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोपि पार्थिवः ॥ ३.५४.४५ ॥
तेथे इच्छेनुसार राहून, द्विपदांमध्ये श्रेष्ठ नैषध नल भीमाची अनुज्ञा घेऊन आपल्या नगराकडे गेला. स्त्रीरत्न दमयंतीला मिळवून पुण्यश्लोक राजाही (गेला).
3.54.46
रेमे सह तया राजञ्छच्येव बलवृत्रहा ।
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंशुमानिव ॥ ३.५४.४६ ॥
हे राजा, तो तिच्यासह रमला, जसा बलवृत्रहा इंद्र शचीसह रमला. अतिशय आनंदित राजा सूर्यासारखा तेजस्वी दिसला.
3.54.47
अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ।
ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः।
अन्यैश्च बहुभिर्धीमान्क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ॥ ३.५४.४७ ॥
वीर असलेल्या त्याने धर्माने प्रजेचे पालन करून तिला संतुष्ट केले. नहुषपुत्र ययातीप्रमाणे त्याने अश्वमेध यज्ञ केला, आणि पुरेशा दक्षिणांसह इतर अनेक यज्ञही बुद्धिमान नलाने केले.
3.54.48
पुगश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च ।
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥ ३.५४.४८ ॥
देवासारखा नल दमयंतीसह रमणीय वनांत व उपवनांत विहार करीत असे.
3.54.49
जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामनाः ।
इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां चकन्यकाम् ॥ ३.५४.४९ ॥
नंतर त्या महामनाने दमयंतीच्या ठायी इंद्रसेन नावाचा पुत्र आणि इंद्रसेना नावाची कन्या यांना जन्म दिला.
3.54.50
एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः ।
ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ॥ ३.५४.५० ॥
अशा प्रकारे तो नरांचा अधिपती यज्ञ करीत व विहार करीत, वसूंनी परिपूर्ण अशा पृथ्वीचे भूपती म्हणून तिचे रक्षण करीत राहिला.