મહાભારત · અધ્યાય 3.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.58.1
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः ।
पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चापि वसु किंचन ॥ ३.५८.१ ॥
પછી વાર્ષ્ણેય ગયા પછી, પુણ્યશ્લોક (નળ) જુગાર રમતા હતા ત્યારે પુષ્કરે તેમનું રાજ્ય અને જે કંઈ ધન હતું તે હરી લીધું.
3.58.2
हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत् ।
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव ॥ ३.५८.२ ॥
રાજ્ય ગુમાવેલા નળને, હે રાજન, પુષ્કર હસતાં હસતાં બોલ્યો: 'ફરી જુગાર ચાલુ રહે. તારી પાસે સામું દાવ શું છે?'
3.58.3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया ।
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥ ३.५८.३ ॥
'તારી પાસે ફક્ત દમયંતી બચી છે; બાકીનું બધું મેં જીતી લીધું છે. જો તને યોગ્ય લાગે તો દમયંતીને દાવ પર લગાવીને રમત યોગ્ય રીતે ચાલુ રહેવા દે.'
3.58.4
पुष्रेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना ।
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥ ३.५८.४ ॥
પુષ્કરે આમ કહ્યું ત્યારે, પુણ્યશ્લોક નળનું હૃદય જાણે ક્રોધ અને શોકથી ફાટી ગયું; તેણે તેને કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
3.58.5
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् ।
उवाच विद्यतेऽन्यच्च धनं मम नराधम ॥ ३.५८.५ ॥
ત્યારે પુષ્કર તરફ જોઈને અત્યંત ક્રોધિત નળે કહ્યું: 'અરે નરાધમ! મારી પાસે હજી બીજું ધન છે.'
3.58.6
षणरूपेण निक्षिप्य पुण्यश्लोकः सुदुर्मनाः ।
उत्तरीयं तथा वस्त्रं तस्याश्चाभरणानि च।
उन्सृज्य सर्वगात्रभ्यो भूषणानि सहायशाः ॥ ३.५८.६ ॥
અત્યંત દુઃખી મનવાળા પુણ્યશ્લોક (નળ)એ દાવ તરીકે મૂકીને, પોતાનું ઉત્તરીય વસ્ત્ર, તેનું વસ્ત્ર અને આભૂષણો, શરીરના બધા અંગોમાંથી ઘરેણાં ઉતારીને મૂકી દીધાં; તે સહાય વિનાનો થયો.
3.58.7
सुकवासा ह्यसंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः ।
निश्चक्राम ततोराजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ॥ ३.५८.७ ॥
સારાં વસ્ત્રો પહેર્યાં હોવા છતાં વાસ્તવમાં વસ્ત્રહીન, મિત્રોનું દુઃખ વધારનાર તે રાજાએ અપાર સંપત્તિ ત્યજીને પ્રસ્થાન કર્યું.
3.58.8
दमयन्त्येकवस्त्राऽथ गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वगात् ।
स तया नगराभ्याशे त्रिरात्रं नैपधोऽवसत् ॥ ३.५८.८ ॥
ત્યારે એક જ વસ્ત્રધારી દમયંતી જતા રાજાની પાછળ પાછળ ગઈ. તે નૈષધ નગરની નજીક ત્રણ રાત રહ્યો.
3.58.9
पुष्करस्तु महाराज धोषयामास वै पुरे ।
नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ॥ ३.५८.९ ॥
પરંતુ હે મહારાજ, પુષ્કરે નગરમાં ઘોષણા કરાવી: જે કોઈ નળની સારી રીતે સેવા કરશે, તે મારા દ્વારા વધ્ય થશે.
3.58.10
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च ।
पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ॥ ३.५८.१० ॥
પુષ્કરના આદેશથી અને તેના દ્વેષથી, હે યુધિષ્ઠિર, નગરજનોએ તેનો સત્કાર કર્યો નહિ.
3.58.11
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सन्कृतः ।
त्रिरत्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥ ३.५८.११ ॥
નગરની નજીક સત્કારને યોગ્ય હોવા છતાં તે રાજાનો સત્કાર ન થયો. ત્રણ રાત તે માત્ર પાણી પર નિર્વાહ કરતો રહ્યો.
3.58.12
पीड्यमानः क्षुधा तत्र फलमृलानि कर्पयन् ।
प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ॥ ३.५८.१२ ॥
ત્યાં ભૂખથી પીડાતો, ફળ અને મૂળ શોધતો તે રાજા પ્રસ્થાન કર્યો; દમયંતી તેની પાછળ ગઈ.
3.58.13
क्षुधया पीड्यमानम्तु नलो बहुतिथेऽहनि ।
अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान् ॥ ३.५८.१३ ॥
ભૂખથી પીડાતા નળે ઘણા દિવસો પછી સોના જેવી પાંખોવાળાં કેટલાંક પક્ષીઓ જોયાં.
3.58.14
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली ।
अस्ति भक्ष्यो ममाद्यापि वसु चेदं भविष्यति ॥ ३.५८.१४ ॥
ત્યારે બળવાન નિષધાધિપતિ નળે વિચાર્યું, 'આજે પણ મારા માટે ખોરાક છે, અને આ જ ધન પણ બનશે.'
3.58.15
ततस्तानन्तरीयेण वाससा स समावृणोत् ।
तस्य तद्वस्त्रमादाय सर्वे जग्मुर्विहायसा ॥ ३.५८.१५ ॥
પછી તેણે તેમને પોતાના ઉપરના વસ્ત્રથી ઢાંકી દીધાં; પરંતુ તે બધાં તેનું તે વસ્ત્ર લઈને આકાશમાં ઊડી ગયાં.
3.58.16
उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् ।
दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ॥ ३.५८.१६ ॥
ઊડતાં પક્ષીઓએ નળને આ વાત કહી; જમીન પર ઊભેલા, દીન, માથું નીચું કરેલા, વસ્ત્રહીન નળને જોઈને.
3.58.17
वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तववासो जिहीर्षवः ।
आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ॥ ३.५८.१७ ॥
'હે અતિ મૂઢ! અમે પાસા છીએ; તારું વસ્ત્ર હરવા આવ્યાં છીએ. તું વસ્ત્ર સહિત હતો ત્યારે અમને આનંદ નહોતો.'
3.58.18
नान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम् ।
पुण्यश्लोकस्तदा राजा दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥ ३.५८.१८ ॥
ગયેલા પાસાઓ અને પોતાની વસ્ત્રહીન અવસ્થા જોઈને પુણ્યશ્લોક રાજા નળે ત્યારે દમયંતીને કહ્યું.
3.58.19
येषां प्रकोपादैश्वर्यान्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते ।
प्राणयात्रां न विन्देयं दुःखितः क्षुधयाऽन्वितः ॥ ३.५८.१९ ॥
હે નિર્દોષ સ્ત્રી, જેમના ક્રોધથી હું ઐશ્વર્યથી ભ્રષ્ટ થયો, આજે મને જીવનનિર્વાહનું સાધન પણ મળતું નથી; હું ભૂખથી દુઃખી છું.
3.58.20
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः ।
इमे ते शकुना भूत्वा वासश्चाषहरन्ति मे ॥ ३.५८.२० ॥
નૈષધોએ જેમના કારણે મારો સત્કાર ન કર્યો, તેઓ જ આ પક્ષીઓ બનીને મારું વસ્ત્ર હરી રહ્યા છે.
3.58.21
वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः ।
भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः ॥ ३.५८.२१ ॥
અત્યંત વિપત્તિમાં પડેલો, દુઃખી અને ચેતના ગુમાવેલો હું તારો પતિ છું; તારા હિત માટે આ વચન સાંભળ.
3.58.22
एते गच्छन्ति वहवः पन्थानो दिणापथम् ।
अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥ ३.५८.२२ ॥
દક્ષિણાપથ તરફ જતા આ ઘણા માર્ગો છે; અવંતી અને ઋક્ષવાન પર્વતને પાર કરીને તેઓ જાય છે.
3.58.23
एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा ।
आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विताः ॥ ३.५८.२३ ॥
આ વિંધ્ય મહાપર્વત છે, સમુદ્ર તરફ જતી પયોષ્ણી નદી, અને ઘણાં મૂળ તથા ફળોથી ભરેલા મહર્ષિઓના આશ્રમો.
3.58.24
एष पन्था विदर्भाणामेष यास्यति कोसलान् ।
अतःपरं च देशोऽयं दक्षिणो दक्षिणापथः ॥ ३.५८.२४ ॥
આ માર્ગ વિદર્ભોનો છે, આ કોસલો તરફ જશે; એનાથી આગળ આ દેશ દક્ષિણનો દક્ષિણાપથ છે.
3.58.25
एतद्वाक्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहितः ।
उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत ॥ ३.५८.२५ ॥
દુઃખી થયેલા રાજા નલે એકાગ્ર મનથી ભૈમી દમયંતીને ઉદ્દેશીને વારંવાર આ વચનો કહ્યાં, હે ભારત.
3.58.26
ततः सा वाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता ।
उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः ॥ ३.५८.२६ ॥
ત્યારે દુઃખથી ક્ષીણ થયેલી તે આંસુભરી વાણીથી નિષધના રાજાને કરુણ વચનો બોલી.
3.58.27
उद्वेषते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः ।
तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः ॥ ३.५८.२७ ॥
હે રાજન્, તમારા સંકલ્પનો વારંવાર વિચાર કરતાં મારું હૃદય કંપે છે અને મારાં સર્વ અંગો શિથિલ થઈ રહ્યાં છે.
3.58.28
हृतराज्यं हृतद्रव्यं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम् ।
कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने ॥ ३.५८.२८ ॥
રાજ્ય અને ધન છીનવાઈ ગયેલા, વસ્ત્રહીન, ભૂખ અને થાકથી પીડાતા તમને આ નિર્જન વનમાં છોડીને હું કેવી રીતે જઈ શકું?
3.58.29
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम् ।
वने घोरे महाराज नाशयिष्याम्यहं क्लमम् ॥ ३.५८.२९ ॥
હે મહારાજ, થાકેલા, ભૂખથી પીડાતા અને ચિંતામાં ડૂબેલા તમને આ ભયાનક વનમાં સુખ આપીને હું તમારો થાક દૂર કરીશ.
3.58.30
न च भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम् ।
नित्यं हि सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्व्रवीमि ते ॥ ३.५८.३० ॥
દુઃખી માણસ માટે પત્ની સમાન ઔષધ બીજું કંઈ નથી. સર્વ દુઃખોમાં હંમેશાં આ સત્ય છે, એ જ હું તમને કહું છું.
3.58.31
एवमेतद्यथाऽऽन्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे ।
नास्ति बार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ ३.५८.३१ ॥
હે સુમધ્યમે દમયંતી, તું કહે છે તેમ જ છે. દુઃખી માણસ માટે પત્ની જેવો મિત્ર કે ઔષધ નથી.
3.58.32
न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमलं भीरु शङ्कसे ।
त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते ॥ ३.५८.३२ ॥
હું તને ત્યજવા ઇચ્છતો નથી. હે ભીરુ, તું વ્યર્થ કેમ ડરે છે? હું મને ત્યજી શકું, પણ હે અનિંદિતા, તને નહીં ત્યજું.
3.58.33
यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहच्छसि ।
तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते ॥ ३.५८.३३ ॥
હે મહારાજ, જો તું મને અહીં ત્યજવા ઇચ્છતો ન હોય, તો પછી વિદર્ભનો માર્ગ કેમ બતાવવામાં આવે છે?
3.58.34
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि ।
चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते ॥ ३.५८.३४ ॥
હે નૃપતિ, હું જાણું છું કે તું મને ત્યજવાને યોગ્ય નથી. પણ હે મહીપતિ, જો તારું મન દૂષિત થયું હોય, તો તું મને ત્યજી દઈશ.
3.58.35
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम ।
अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम ॥ ३.५८.३५ ॥
હે નરોત્તમ, તું મને વારંવાર માર્ગ બતાવે છે. તેથી હે અમરોપમ, તું મારા શોકનું કારણ વધારે છે.
3.58.36
यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्भविष्यति ।
सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे ॥ ३.५८.३६ ॥
હે રાજા, જો આ જ તારો અભિપ્રાય હોય, અને જો તું યોગ્ય માને, તો આપણે બંને સાથે વિદર્ભ જઈએ.
3.58.37
विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद ।
तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे ॥ ३.५८.३७ ॥
વિદર્ભનો રાજા ત્યાં તમારું સન્માન કરશે, હે માનદ. તેના દ્વારા સન્માનિત થઈને, હે રાજન, તમે અમારા ઘરમાં સુખેથી રહેશો.