महाभारत · अध्याय 3.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.58.1
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः ।
पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चापि वसु किंचन ॥ ३.५८.१ ॥
नंतर वार्ष्णेय निघून गेल्यावर, पुण्यश्लोक (नल) जुगार खेळत असताना पुष्कराने त्याचे राज्य आणि जे काही धन होते ते हिरावून घेतले.
3.58.2
हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत् ।
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव ॥ ३.५८.२ ॥
राज्य गमावलेल्या नळाला, हे राजा, पुष्कर हसत म्हणाला: 'पुन्हा द्यूत चालू दे. तुझ्याजवळ प्रतिपण काय आहे?'
3.58.3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया ।
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥ ३.५८.३ ॥
'तुझ्याजवळ फक्त दमयंती उरली आहे; बाकी सर्व मी जिंकले आहे. तुला योग्य वाटत असेल तर दमयंतीला पण म्हणून लावून खेळ नीट चालू दे.'
3.58.4
पुष्रेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना ।
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥ ३.५८.४ ॥
पुष्कराने असे म्हटल्यावर, पुण्यश्लोक नळाचे हृदय जणू संतापाने व दुःखाने फाटल्यासारखे झाले; त्याने त्याला काहीही उत्तर दिले नाही.
3.58.5
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् ।
उवाच विद्यतेऽन्यच्च धनं मम नराधम ॥ ३.५८.५ ॥
तेव्हा पुष्कराकडे पाहून अत्यंत संतप्त झालेला नळ म्हणाला: 'अरे नराधमा! माझ्याजवळ आणखी धन आहे.'
3.58.6
षणरूपेण निक्षिप्य पुण्यश्लोकः सुदुर्मनाः ।
उत्तरीयं तथा वस्त्रं तस्याश्चाभरणानि च।
उन्सृज्य सर्वगात्रभ्यो भूषणानि सहायशाः ॥ ३.५८.६ ॥
अत्यंत खिन्न मनाचा पुण्यश्लोक (नळ) याने पण म्हणून ठेवले; आपले उत्तरीय वस्त्र, तिचे वस्त्र आणि अलंकार, सर्व अवयवांवरील भूषणे काढून ठेवली; तो असहाय झाला.
3.58.7
सुकवासा ह्यसंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः ।
निश्चक्राम ततोराजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ॥ ३.५८.७ ॥
चांगले वस्त्र परिधान केलेले दिसत असूनही खरेतर वस्त्रहीन, मित्रांचे दुःख वाढवणारा तो राजा अपार वैभव त्यागून निघाला.
3.58.8
दमयन्त्येकवस्त्राऽथ गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वगात् ।
स तया नगराभ्याशे त्रिरात्रं नैपधोऽवसत् ॥ ३.५८.८ ॥
तेव्हा एकाच वस्त्रात असलेली दमयंती जाणाऱ्या त्याच्या मागोमाग गेली. तो नैषध नगराजवळ तीन रात्री राहिला.
3.58.9
पुष्करस्तु महाराज धोषयामास वै पुरे ।
नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ॥ ३.५८.९ ॥
परंतु हे महाराजा, पुष्कराने नगरात घोषणा केली: जो कोणी नळाची नीट सेवा करील, त्याला माझ्याकडून वधदंड मिळेल.
3.58.10
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च ।
पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ॥ ३.५८.१० ॥
पुष्कराच्या आज्ञेमुळे आणि त्याच्या द्वेषामुळे, हे युधिष्ठिरा, नगरवासीयांनी त्याचा सत्कार केला नाही.
3.58.11
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सन्कृतः ।
त्रिरत्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥ ३.५८.११ ॥
नगराजवळ सत्काराला योग्य असूनही त्या राजाचा सत्कार झाला नाही. तीन रात्री तो केवळ पाण्यावर उदरनिर्वाह करत राहिला.
3.58.12
पीड्यमानः क्षुधा तत्र फलमृलानि कर्पयन् ।
प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ॥ ३.५८.१२ ॥
तेथे भुकेने पीडित होऊन फळे व मुळे शोधत तो राजा निघाला; दमयंती त्याच्या मागोमाग गेली.
3.58.13
क्षुधया पीड्यमानम्तु नलो बहुतिथेऽहनि ।
अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान् ॥ ३.५८.१३ ॥
भुकेने पीडित झालेल्या नलाने बरेच दिवसांनी सोन्यासारखी पंख असलेले काही पक्षी पाहिले.
3.58.14
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली ।
अस्ति भक्ष्यो ममाद्यापि वसु चेदं भविष्यति ॥ ३.५८.१४ ॥
तेव्हा बलवान निषधाधिपती नलाने विचार केला, 'आजही माझ्यासाठी अन्न आहे, आणि हेच धनही होईल.'
3.58.15
ततस्तानन्तरीयेण वाससा स समावृणोत् ।
तस्य तद्वस्त्रमादाय सर्वे जग्मुर्विहायसा ॥ ३.५८.१५ ॥
मग त्याने त्यांना आपल्या वरच्या वस्त्राने झाकले; परंतु ते सर्व त्याचे ते वस्त्र घेऊन आकाशातून उडून गेले.
3.58.16
उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् ।
दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ॥ ३.५८.१६ ॥
उडून जाताना पक्षी नलाला हे शब्द म्हणाले; जमिनीवर उभा असलेला, दीन, खाली मान घातलेला, वस्त्रहीन नल पाहून.
3.58.17
वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तववासो जिहीर्षवः ।
आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ॥ ३.५८.१७ ॥
'हे अति मूर्खा! आम्ही फासे आहोत; तुझे वस्त्र हरण करण्यासाठी आलो आहोत. तू वस्त्रासह असताना आम्हाला आनंद नव्हता.'
3.58.18
नान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम् ।
पुण्यश्लोकस्तदा राजा दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥ ३.५८.१८ ॥
गेलेले फासे आणि स्वतःचे वस्त्रहीन शरीर पाहून पुण्यकीर्ती राजा नल तेव्हा दमयंतीला म्हणाला.
3.58.19
येषां प्रकोपादैश्वर्यान्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते ।
प्राणयात्रां न विन्देयं दुःखितः क्षुधयाऽन्वितः ॥ ३.५८.१९ ॥
हे निर्दोष स्त्री, ज्यांच्या क्रोधामुळे मी ऐश्वर्यापासून च्युत झालो, आज मला जीवनयात्रेचे साधनही मिळत नाही; भुकेने मी दुःखी आहे.
3.58.20
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः ।
इमे ते शकुना भूत्वा वासश्चाषहरन्ति मे ॥ ३.५८.२० ॥
नैषधांनी ज्यांच्यासाठी माझा सत्कार केला नाही, तेच हे पक्षी होऊन माझे वस्त्र हरण करत आहेत.
3.58.21
वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः ।
भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः ॥ ३.५८.२१ ॥
अत्यंत संकटात सापडलेला, दुःखी आणि चेतना हरवलेला मी तुझा पती आहे; तुझ्या हितासाठी हे वचन ऐक.
3.58.22
एते गच्छन्ति वहवः पन्थानो दिणापथम् ।
अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥ ३.५८.२२ ॥
दक्षिणापथाकडे जाणारे हे अनेक मार्ग आहेत; अवंती आणि ऋक्षवान पर्वत ओलांडून ते जातात.
3.58.23
एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा ।
आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विताः ॥ ३.५८.२३ ॥
हा विंध्य महापर्वत, समुद्राकडे जाणारी पयोष्णी नदी, आणि पुष्कळ कंदमुळे व फळांनी भरलेले महर्षींचे आश्रम.
3.58.24
एष पन्था विदर्भाणामेष यास्यति कोसलान् ।
अतःपरं च देशोऽयं दक्षिणो दक्षिणापथः ॥ ३.५८.२४ ॥
हा मार्ग विदर्भांचा आहे, हा कोसलांकडे जाईल; यापुढे हा देश दक्षिणेकडील दक्षिणापथ आहे.
3.58.25
एतद्वाक्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहितः ।
उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत ॥ ३.५८.२५ ॥
दुःखी झालेला राजा नल एकाग्र मनाने भैमी दमयंतीला उद्देशून वारंवार हे शब्द बोलला, हे भारता.
3.58.26
ततः सा वाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता ।
उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः ॥ ३.५८.२६ ॥
मग दुःखाने कृश झालेली ती अश्रूंनी दाटलेल्या वाणीने त्या निषधराजाला करुण शब्द बोलली.
3.58.27
उद्वेषते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः ।
तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः ॥ ३.५८.२७ ॥
हे राजा, तुझा संकल्प वारंवार चिंतन करताना माझे हृदय थरथरत आहे आणि माझे सर्व अवयव गळून पडत आहेत.
3.58.28
हृतराज्यं हृतद्रव्यं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम् ।
कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने ॥ ३.५८.२८ ॥
राज्य आणि धन हरवलेल्या, वस्त्रहीन, भूक आणि थकव्याने त्रस्त झालेल्या तुला या निर्जन अरण्यात सोडून मी कशी जाऊ?
3.58.29
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम् ।
वने घोरे महाराज नाशयिष्याम्यहं क्लमम् ॥ ३.५८.२९ ॥
हे महाराज, थकलेल्या, भुकेने त्रस्त आणि चिंतेत बुडालेल्या तुला या भयानक अरण्यात सुख देऊन मी तुझा थकवा दूर करीन.
3.58.30
न च भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम् ।
नित्यं हि सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्व्रवीमि ते ॥ ३.५८.३० ॥
दुःखी माणसासाठी पत्नीइतके औषध दुसरे काहीही नाही. सर्व दुःखांत हे नेहमीच खरे आहे, हेच मी तुला सांगते.
3.58.31
एवमेतद्यथाऽऽन्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे ।
नास्ति बार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ ३.५८.३१ ॥
हे सुमध्यमे दमयन्ती, तू म्हणतेस तसेच आहे. दुःखी माणसासाठी पत्नीसारखा मित्र किंवा औषध नाही.
3.58.32
न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमलं भीरु शङ्कसे ।
त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते ॥ ३.५८.३२ ॥
मला तुला सोडायचे नाही. हे भीरू, तू व्यर्थ का भीतेस? मी स्वतःला सोडेन, पण हे अनिंदिते, तुला सोडणार नाही.
3.58.33
यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहच्छसि ।
तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते ॥ ३.५८.३३ ॥
हे महाराज, तू मला येथे सोडू इच्छित नसशील, तर मग विदर्भांचा मार्ग का दाखवला जात आहे?
3.58.34
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि ।
चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते ॥ ३.५८.३४ ॥
हे नृपते, मला माहीत आहे की तू मला सोडण्यास योग्य नाहीस. पण हे महीपते, तुझे मन दूषित झाले असेल तर तू मला सोडशील.
3.58.35
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम ।
अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम ॥ ३.५८.३५ ॥
हे नरोत्तमा, तू मला वारंवार मार्ग दाखवतोस. म्हणून हे अमरोपमा, तू माझ्या दुःखाचे कारण वाढवतोस.
3.58.36
यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्भविष्यति ।
सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे ॥ ३.५८.३६ ॥
हे राजा, हाच तुझा हेतू असेल आणि तुला योग्य वाटत असेल, तर आपण दोघे एकत्र विदर्भाला जाऊ.
3.58.37
विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद ।
तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे ॥ ३.५८.३७ ॥
विदर्भाचा राजा तेथे तुमचा सन्मान करील, हे मानदा. त्याच्याकडून सन्मानित होऊन, हे राजा, तुम्ही आमच्या घरी सुखाने राहाल.