महाभारत · अध्याय 3.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.60.1
अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा ।
अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ॥ ३.६०.१ ॥
हे राजा, नल निघून गेल्यावर थकवा दूर झालेली सुंदर कटी असलेली दमयंती जागी झाली; निर्जन अरण्यात ती घाबरलेली होती.
3.60.2
अपश्यमाना भर्तारं शोकदुःखसमन्विता ।
प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥ ३.६०.२ ॥
पतीला न पाहता शोकदुःखाने भरलेली भयभीत दमयंती 'हे महाराज!' असे मोठ्याने नैषध नलाला हाका मारू लागली.
3.60.3
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम् ।
हा हताऽस्मि विनष्टाऽस्मि भीताऽस्मि विजने वने ॥ ३.६०.३ ॥
अरेरे नाथा! अरेरे महाराजा! अरेरे स्वामी! मला का सोडून जातोस? अरेरे, मी मेले, मी नष्ट झाले; या निर्जन अरण्यात मी घाबरले आहे.
3.60.4
ननु नाम महारज धर्मज्ञः सत्यवागसि ।
कथंविधस्त्वंहि तथा सुप्तामुत्सृज्य मां गतः ॥ ३.६०.४ ॥
हे महाराजा! तू धर्म जाणणारा आणि सत्यवादी आहेस ना? असा असूनही झोपलेल्या मला सोडून तू कसा गेलास?
3.60.5
कथमुत्सृज्यगन्ताऽसि वश्यां भार्यामनुव्रताम् ।
विशेषतो नापकृतः परेणापकृतो ह्यसि ॥ ३.६०.५ ॥
आज्ञाधारी, व्रतनिष्ठ पत्नीला सोडून तू कसा गेलास? विशेषतः, तुझे कोणी अपकार केले नव्हते; तरीही तू दुसऱ्याने अपकृत झाला आहेस.
3.60.6
शक्यसे न गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर ।
यास्त्वया लोकपालानां सन्निधौ कथिताः पुरा ॥ ३.६०.६ ॥
हे नरेश्वरा! पूर्वी लोकपालांच्या समोर तू जी सत्य वचने सांगितली होतीस, ती माझ्यासाठी पाळण्यास तू समर्थ नाहीस का?
3.60.7
नाकाले विहितो मृत्युर्मर्त्यानां पुरुषर्षभ ।
यत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति ॥ ३.६०.७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, मनुष्यांचा मृत्यू अकाली विहित नसतो; तुम्ही त्यागलेली प्रिय पत्नी क्षणभरही जिवंत आहे.
3.60.8
पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ ।
भृशं भीतास्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर ॥ ३.६०.८ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, हा परिहास पुरे झाला; हे दुर्धर्षा, हे ईश्वरा, स्वतःला दाखवा; मी अत्यंत भयभीत आहे.
3.60.9
दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध ।
आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३.६०.९ ॥
हे राजा, तुम्ही दिसत आहात, दिसत आहात; हे नैषधा, तुम्ही इथेच उभे आहात; झुडपांनी स्वतःला लपवून माझ्याशी का बोलत नाही?
3.60.10
नृशंसां वत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह ।
विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव ॥ ३.६०.१० ॥
हे राजेंद्रा, खरोखर हा क्रूरपणा आहे; येथे अशी विलाप करणाऱ्या मला तुम्ही आलिंगन देऊन धीर देत नाही, हे पार्थिवा.
3.60.11
न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन ।
कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचये ॥ ३.६०.११ ॥
मी स्वतःसाठी शोक करत नाही, दुसऱ्या कशासाठीही नाही; हे राजा, तुम्ही एकटे कसे राहाल, याचा विचार करून मी तुमच्यासाठी शोक करते.
3.60.12
कथं नु राजंस्तृषितः क्षुक्षितः श्रमकर्शितः ।
सायाह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि ॥ ३.६०.१२ ॥
हे राजा, तहानलेले, भुकेलेले, श्रमाने क्षीण झालेले, सायंकाळी वृक्षांच्या मुळाशी मला न पाहता तुम्ही कसे राहाल?
3.60.13
ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना ।
इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता ॥ ३.६०.१३ ॥
तेव्हा तीव्र शोकाने पीडित होऊन, संतापाने जळत असल्यासारखी, दुःखी होऊन रडत ती इकडे तिकडे धावू लागली.
3.60.14
मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला ।
मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति ॥ ३.६०.१४ ॥
ती बाला वारंवार उठत होती, वारंवार व्याकुळ होऊन पडत होती, वारंवार भयभीत होऊन बिलगत होती, वारंवार ओरडून रडत होती.
3.60.15
अतीव शोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस् विह्वला ।
उवाच भैमी निःश्वस् रोदमाना पतिव्रता ॥ ३.६०.१५ ॥
अत्यंत शोकाने संतप्त होऊन, वारंवार नि:श्वास टाकत, व्याकुळ झालेली भीमकन्या रडत पतिव्रता म्हणाली.
3.60.16
यस्याभिशापाद्दुःखार्तो नैष नन्दति नैषधः ।
तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत् ॥ ३.६०.१६ ॥
ज्याच्या शापामुळे दुःखाने पीडित हा नैषध आनंदी होत नाही, त्या प्राण्याला त्या दुःखापेक्षा अधिक दुःख होईल.
3.60.17
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम् ।
तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वमसुखजीविकाम् ॥ ३.६०.१७ ॥
निष्पाप मनाच्या नलाशी असे करणारा पापी, त्यामुळे अधिक दुःखद स्थिती प्राप्त करून सुखहीन जीवन जगो.
3.60.18
एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः ।
अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥ ३.६०.१८ ॥
असा विलाप करीत त्या महात्म्या राजाची पत्नी, श्वापदांनी भरलेल्या वनात आपल्या पतीचा शोध घेऊ लागली.
3.60.19
उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः ।
हाहा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति ॥ ३.६०.१९ ॥
भीमाची कन्या वेड्यासारखी विलाप करीत इकडे तिकडे धावली; "हाय राजा!" असे वारंवार म्हणत, इकडून तिकडे धावत राहिली.
3.60.20
तां शुष्यमाणामत्यर्थं कुररीमिव वाशतीम् ।
करुणं बहुशोचन्तीं विलपन्तीं सुमध्यमाम्। ॥ ३.६०.२० ॥
अत्यंत क्षीण होत चाललेल्या, कुररी पक्ष्यासारखी आक्रोश करणाऱ्या, करुणेने फार शोक करणाऱ्या, विलाप करणाऱ्या त्या सुंदर कमरेच्या स्त्रीला.
3.60.21
सहसाऽभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम् ।
जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥ ३.६०.२१ ॥
अचानक जवळ येऊन फिरणाऱ्या भीमाच्या कन्येला, विशाल देहाच्या भुकेल्या अजगर नावाच्या ग्राहाने पकडले.
3.60.22
सा ग्रस्यमाना ग्रहेण शोकेन च पराजिता ।
नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥ ३.६०.२२ ॥
ग्राहाने पकडलेली आणि शोकाने पराजित झालेली ती स्वतःसाठी तितका शोक करीत नव्हती, जितका निषधराजा नलासाठी करीत होती.
3.60.23
द्वा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनागसम् ।
ग्राहेणानेन विजने किमर्थं नानुधावसि ॥ ३.६०.२३ ॥
हे नाथा! या निर्जन अरण्यात, या ग्राहाने पकडल्या जाणाऱ्या निर्दोष मला पाहून तू का धावत येत नाहीस?
3.60.24
कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध ।
कथं भवाञ्जगामाद्य मामुत्सृज्य वने प्रभो।
पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चोतो धनानि च ॥ ३.६०.२४ ॥
हे नैषधा! मला आठवून तू पुन्हा कसा होशील? हे प्रभो! आज मला अरण्यात सोडून तू कसा निघून गेलास? पापापासून मुक्त होऊन, पुन्हा बुद्धी आणि धन मिळवून तू कसा होशील?
3.60.25
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस् परिग्लानस्य नैषध ।
कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेऽनघ ॥ ३.६०.२५ ॥
हे नैषध, थकलेल्या, भुकेने पीडित आणि अत्यंत क्लांत झालेल्या तुझा थकवा, हे राजशार्दूला, हे निष्पाप, कोण दूर करील?
3.60.26
तां तु दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् ।
आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह ॥ ३.६०.२६ ॥
सापाने असे पकडलेल्या विशाल नेत्रांच्या तिला पाहून आणि तिचा आक्रोश ऐकून तो वेगाने तिच्याकडे धावला.
3.60.27
तां तु दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् ।
त्वरमाणो मृगव्याधः संचरन्गहने वने।
समभिक्रम्य वेगेन सत्वरः स वनेचरः ॥ ३.६०.२७ ॥
सापाने असे पकडलेल्या विशाल नेत्रांच्या तिला पाहून, घनदाट अरण्यात फिरणारा तो मृगव्याध त्वरेने वेगाने तिच्याजवळ धावला.
3.60.28
मुखे तं पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च ।
निर्विचेष्टं भुजङ्गं तं विशस् मृगजीवनः ॥ ३.६०.२८ ॥
त्याने त्या सापाचे तोंड धारदार शस्त्राने फाडले; निश्चल झालेल्या त्या सापाला मृगजीवी याने ठार केले.
3.60.29
मोक्षयित्वा स तांव्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन ह ।
समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत ॥ ३.६०.२९ ॥
त्या व्याधाने तिला सोडवून, पाण्याने धुऊन, धीर देऊन, तिने आहार घेतल्यावर, हे भारता, तिला विचारले.
3.60.30
कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चास्यागता वनम् ।
कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि ॥ ३.६०.३० ॥
हे मृगशावाक्षी, तू कोणाची आहेस, या अरण्यात कशी आलीस? हे भामिनी, हे मोठे संकट तुला कसे प्राप्त झाले?
3.60.31
दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशांपते ।
सर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत ॥ ३.६०.३१ ॥
हे विशांपते, त्याने असे विचारल्यावर दमयंतीने, हे भारता, जे जसे घडले होते ते सर्व त्याला सांगितले.
3.60.32
तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम् ।
सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ ३.६०.३२ ॥
अर्ध वस्त्राने वेढलेली, पुष्ट नितंब व स्तन असलेली, कोमल आणि निर्दोष अंगांची, पूर्ण चंद्रासारख्या मुखाची ती (त्याने पाहिली).
3.60.33
अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् ।
लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमीयिवान् ॥ ३.६०.३३ ॥
किंचित विस्तारलेल्या पापण्यांच्या डोळ्यांची आणि मधुर बोलणारी तिला पाहून, त्या मृगव्याधाने कामाच्या अधीन होऊन (इच्छा धरली).
3.60.34
तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया ।
सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी ॥ ३.६०.३४ ॥
मग कामार्त झालेल्या त्या लुब्धकाने गोड, मृदु वाणीने प्रथम तिला समजावण्याचा प्रयत्न केला; ती सुंदरी ते ओळखून गेली.
3.60.35
दमयन्त्यपि तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता ।
तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना ॥ ३.६०.३५ ॥
पतिव्रता दमयंतीनेही त्या दुष्टाला ओळखून, तीव्र रोषाने भरून जाऊन, जणू क्रोधाने पेटून उठली.
3.60.36
स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरः ।
दुर्धर्षां तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव ॥ ३.६०.३६ ॥
परंतु तो पापबुद्धी, क्षुद्र, कामार्त झालेला पुरुष तिला बलात्काराने अपमानित करण्याचा विचार करू लागला; पण जळत्या अग्निज्वालेप्रमाणे ती अजिंक्य आहे असे त्याने ओळखले.
3.60.37
दमयन्ती तु दुःखार्था पतिराज्यविनाकृता ।
अतीतवाक्यथे काले शशापैनं रुषा किल ॥ ३.६०.३७ ॥
पण दु:खाने व्याकुल झालेली दमयंती, पती आणि राज्य गमावलेली, तो काळ उलटल्यावर रागाने त्याला शाप देती झाली.
3.60.38
यथाऽहं नैषधादन्यं मनसाऽपि न चिन्तये ।
तथाऽयं पततां क्षुद्रः परासुर्मृगजीवनः ॥ ३.६०.३८ ॥
मी नैषधाशिवाय (नलाशिवाय) मनानेही दुसऱ्याचा विचार करत नसेन, तर जसे हे खरे आहे, तसा हा पक्ष्यांचा घातक, हरिणांची शिकार करून जगणारा नीच माणूस प्राणहीन होवो.
3.60.39
उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः ।
व्यसुः पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुमः ॥ ३.६०.३९ ॥
तिचे शब्द उच्चारताच, हरिणांची शिकार करून जगणारा तो व्याध प्राणहीन होऊन, आगीने जळालेल्या झाडाप्रमाणे जमिनीवर कोसळला.