महाभारत · अध्याय 3.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.61.1
सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा ।
वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम् ॥ ३.६१.१ ॥
ती कमलनयना त्या व्याधाला मारून भयंकर, ओसाड, झिरींड्यांच्या आवाजाने दुमदुमणाऱ्या अरण्याकडे निघाली.
3.61.2
सिंहद्वीपिरुरुव्याघ्रवराहर्क्षगणैर्युतम् ।
नानापक्षिगणाकीर्णां म्लेच्छतस्करसेवितम् ॥ ३.६१.२ ॥
सिंह, बिबटे, रुरु हरणे, वाघ, डुक्कर आणि अस्वलांच्या कळपांनी भरलेले, विविध पक्ष्यांच्या थव्यांनी व्यापलेले, म्लेच्छ आणि चोरांनी वस्ती केलेले.
3.61.3
सालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदिकिंशुकैः ।
अर्जुनारिष्टसंछन्नं स्यन्दनैश्च सशाल्मलैः ॥ ३.६१.३ ॥
साल, वेळू, धव, पिंपळ, तिंदुक, इंगुदी, पळस वृक्षांनी, अर्जुन व अरिष्ट वृक्षांनी व्यापलेले, स्यंदन व शाल्मली वृक्षांनी युक्त.
3.61.4
जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम् ।
पद्मकामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम् ॥ ३.६१.४ ॥
जांभूळ, आंबा, लोध्र, खदिर, साग, वेत या वृक्षांनी भरलेले, पद्मक, आवळा, पिंपरी, कदंब, उंबर वृक्षांनी वेढलेले.
3.61.5
बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश्च समाकुलम् ।
प्रियालतालखर्जूरहरीतकिबिभीतकैः ॥ ३.६१.५ ॥
बोरी व बेल वृक्षांनी व्यापलेले, वड वृक्षांनी भरलेले, प्रियाल, ताड, खजूर, हिरडा, बेहडा वृक्षांनी युक्त.
3.61.6
नानाधातुशतैर्नद्धान्विविधानपि चाचलान् ।
निकुञ्जान्पक्षिसंघुष्टान्दरीश्चाद्भुतदर्शनाः ॥ ३.६१.६ ॥
शेकडो विविध धातूंनी सजलेले विविध पर्वत, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गजबजलेले निकुंज, आणि अद्भुत दर्शनाच्या गुहा.
3.61.7
नदी सरांसि वापीश्च विविधांश्चरतो द्विजान् ।
सा बहून्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान् ॥ ३.६१.७ ॥
नद्या, सरोवरे आणि विहिरी यांमध्ये विहार करणारे विविध पक्षी तिने पाहिले; तसेच अनेक भयंकर रूपाचे पिशाच, नाग आणि राक्षस तिने पाहिले.
3.61.8
पल्वलानि तटाकानि गिरिकूटानि सर्वशः ।
सरित्सरांसि च तदा ददर्शाद्भुतदर्शनाम् ॥ ३.६१.८ ॥
लहान तळी, जलाशय, पर्वतशिखरे, नद्या आणि सरोवरे—सर्वत्र अद्भुत दृश्यांनी भरलेली ती ठिकाणे तिने तेव्हा पाहिली.
3.61.9
यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी ।
महिषान्वराहान्गोमायूनृक्षवानरपन्नगान् ॥ ३.६१.९ ॥
येथे विदर्भराजाची कन्या कळपाकळपांनी म्हैस, डुक्कर, कोल्हे, अस्वले, माकडे आणि सर्प पाहत होती.
3.61.10
तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया युता ।
वैर्दभी विचचारैका नलमन्वेषती तदा ॥ ३.६१.१० ॥
तेज, यश, लक्ष्मी आणि उत्तम वर्तन यांनी युक्त असलेली विदर्भकन्या त्या वेळी एकटीच नलाचा शोध घेत फिरत होती.
3.61.11
नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित् ।
दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता ॥ ३.६१.११ ॥
राजकन्या भैमी तेथे कोणालाही घाबरली नाही; पतीच्या संकटाने कृश होऊन ती भयंकर अरण्यात पोहोचली होती.
3.61.12
विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिता ।
भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलमथाश्रिता ॥ ३.६१.१२ ॥
हे राजा! विदर्भकन्या अत्यंत दुःखी होऊन विलाप करू लागली; पतीच्या शोकाने वेढलेल्या देहाने ती एका शिलातलावर बसली.
3.61.13
सिह्योरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप ।
क्वनु राजन्गतोसि त्वं त्यक्त्वा मां विजने वने ॥ ३.६१.१३ ॥
हे सिंहासारख्या छातीच्या, महाबाहो, निषधांच्या अधिपते! राजा, निर्जन अरण्यात मला सोडून तू कुठे गेलास?
3.61.14
अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
कथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे ॥ ३.६१.१४ ॥
हे वीरा, अश्वमेध इत्यादी यज्ञ विपुल दक्षिणेसह करून, हे नरव्याघ्रा, तू माझ्याशी असत्याने कसे वागतोस?
3.61.15
यत्त्वयोक्तं नरश्रेष्ठ मत्समक्षं महाद्युते ।
कर्तुमर्हसि कल्याण तदृतं पार्थिवर्षभ ॥ ३.६१.१५ ॥
हे नरश्रेष्ठा, महातेजस्वी, माझ्यासमोर तू जे बोललास ते, हे कल्याणा, तू पूर्ण करणे योग्य आहे. हे पार्थिवश्रेष्ठा, ते सत्य होवो.
3.61.16
यच्चोक्तं विहगैर्हंसैः समीपे तव भूमिप ।
मत्सकाशे च तैरुक्तं तदवेक्षितुमर्हसि ॥ ३.६१.१६ ॥
हे भूमिपते, हंस आणि पक्ष्यांनी तुझ्याजवळ जे सांगितले आणि माझ्याजवळ त्यांनी जे सांगितले, ते तू विचारात घेणे योग्य आहे.
3.61.17
चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः ।
स्वधीता मनुजव्याघ्र सत्यमेकं किलैकतः ॥ ३.६१.१७ ॥
एका बाजूला चारही वेद, त्यांच्या अंगोपांगांसह आणि विस्तारासह उत्तम अभ्यासलेले आहेत, हे नरव्याघ्रा; दुसऱ्या बाजूला एकच सत्य आहे.
3.61.18
तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर ।
उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः ॥ ३.६१.१८ ॥
म्हणून, हे शत्रुघ्ना, नरेश्वरा, तू सत्य पाळावेस. हे वीरा, पूर्वी माझ्याजवळ तू जे वचन दिलेस, ते पूर्ण कर.
3.61.19
हा वीर ननुनामाहमिष्टा किल तवानघ ।
अस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३.६१.१९ ॥
अरेरे वीरा! हे निर्दोषा, मी तुझी प्रिय नाही का? या भयंकर अरण्यात तू मला उत्तर का देत नाहीस?
3.61.20
भर्त्सयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः ।
अरण्यराट् क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि ॥ ३.६१.२० ॥
हा भयंकर, विदारलेल्या तोंडाचा, दारुण आकाराचा, भुकेने पछाडलेला वनराज मला धमकावत आहे. तू माझे रक्षण का करत नाहीस?
3.61.21
न मे त्वदन्या काचिद्धि प्रियाऽस्तीत्यब्रवीस्तदा ।
तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप ॥ ३.६१.२१ ॥
'तुझ्याशिवाय माझी दुसरी कोणी प्रिय नाही' असे तू तेव्हा म्हणाला होतास. हे कल्याणा, हे राजा, पूर्वी बोललेले ते वचन खरे कर.
3.61.22
उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिप ।
ईप्सितामीप्सितोसि त्वं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३.६१.२२ ॥
हे नराधिपा! वेड्यासारखी विलाप करणारी मी, तुझी प्रिय पत्नी, तुला इष्ट; तू मला इष्ट आहेस. तू मला उत्तर का देत नाहीस?
3.61.23
कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप ।
वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत् ॥ ३.६१.२३ ॥
हे वसुधाधिपा! कृश, दीन, विवर्ण, मलिन, अर्धवस्त्राने झाकलेली, एकटी, अनाथासारखी विलाप करणाऱ्या मला…
3.61.24
यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन ।
न मानयसि मामार्य रुदन्तीमरिकर्शन ॥ ३.६१.२४ ॥
कळपातून चुकलेल्या हरिणीप्रमाणे एकटी असलेल्या मला, हे विशाल नेत्रा! हे आर्या! रडणाऱ्या मला तू मान देत नाहीस, हे शत्रुसंहारका!
3.61.25
महाराज महारण्ये मामिहैकाकिनीं सतीम् ।
आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३.६१.२५ ॥
हे महाराजा, या महारण्यात एकटी असलेली, सती, तुझी स्वतःची पत्नी मी बोलत आहे — तू मला का उत्तर देत नाहीस?
3.61.26
कुलशीलोपसंपन्नां चारुसर्वाङ्गशोभनाम् ।
अनुव्रतां महाराज किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३.६१.२६ ॥
हे महाराजा, कुल आणि शील यांनी युक्त, सर्वांगसुंदर, अनुकूल अशा मला तू का उत्तर देत नाहीस?
3.61.27
नाद्यत्वां प्रतिपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम ।
वने चास्मिन्महाधोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते ॥ ३.६१.२७ ॥
हे नरश्रेष्ठा, आज या पर्वतावर आणि सिंह-व्याघ्रांनी व्यापलेल्या या भयंकर वनात मला तू दिसत नाहीस.
3.61.28
शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप ।
प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकनिबर्हण ॥ ३.६१.२८ ॥
हे निषधाधिपती, झोपलेला, बसलेला, उभा असलेला किंवा प्रस्थान करणारा — हे नरश्रेष्ठा, माझा शोक हरण करणाऱ्या!
3.61.29
कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता ।
कच्चिद्दृष्टस्त्वयाऽरण्ये संगत्येति नलो नृपः ॥ ३.६१.२९ ॥
दुःखार्त, तुझ्यासाठी शोकाने कृश झालेली मी कुणाला विचारू? वनात नल राजाला तू पाहिलेस का?
3.61.30
को नु मे कथयेदद्य वनेऽस्मिन्विष्ठितं नृपम् ।
अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम् ॥ ३.६१.३० ॥
आज या वनात वास्तव्य करणाऱ्या, सुंदर, महात्मा, शत्रुव्यूह नाशक त्या राजाबद्दल मला कोण सांगेल?
3.61.31
यमन्वेपसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ।
अयंस इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम् ॥ ३.६१.३१ ॥
कमलनेत्र नल राजाचा तू शोध घेत आहेस; 'हा तो' अशी मधुर वाणी आज कोणाच्या मुखातून ऐकेन?
3.61.32
अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दंष्ट्रो महाहनुः ।
शार्दूलोऽभिमुखोऽभ्येति पृच्छाम्येनमशङ्किता ॥ ३.६१.३२ ॥
वनाचा राजा हा तेजस्वी, चार सुळे असलेला, मोठ्या जबड्याचा वाघ माझ्यासमोर येत आहे; निर्भयपणे याला विचारते.
3.61.33
भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः ।
विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम् ॥ ३.६१.३३ ॥
तू या अरण्यात पशूंचा अधिपती व प्रभू आहेस; मला विदर्भराजाची कन्या दमयंती म्हणून जाण.
3.61.34
निषधाधिपतेर्भार्यां नलस्यामित्रघातिनः ।
पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम् ॥ ३.६१.३४ ॥
निषधाधिपती, शत्रुंचा संहारक नलाची मी पत्नी आहे; पतीचा शोध घेणारी, एकटी, दीन, शोकाने कृश झालेली.
3.61.35
आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः ।
सिंहस्कन्धो महाबाहुः पद्मपत्रनिभेक्षणः ॥ ३.६१.३५ ॥
हे मृगेंद्रा, तू येथे नलाला पाहिले असल्यास मला धीर दे — सिंहासारखे खांदे, विशाल बाहू, कमलपत्रासारखे नेत्र असलेल्या नलाला.
3.61.36
अथवाऽरण्यनृपते नलं यदि न शंससि ।
मां खादय मृगश्रेष्ठ दुःखादस्माद्विमोचय ॥ ३.६१.३६ ॥
किंवा हे अरण्यराजा, तू नलाबद्दल सांगत नसशील तर, हे मृगश्रेष्ठा, मला खा; या दुःखातून मला मुक्त कर.
3.61.37
श्रुत्वाऽरण्ये विलपितं ममैष मृगराट् स्वयम् ।
यात्येष मृष्टसलिलामापगां सागरोपमाम् ॥ ३.६१.३७ ॥
अरण्यात माझे विलाप ऐकून हा मृगराज स्वतःच गोड पाण्याच्या, सागरासारख्या नदीकडे जात आहे.
3.61.38
इमं शिलोच्चयं पृच्छे शृङ्गैर्बहुभिरुच्छितैः ।
विराजितं दिवस्पृग्भिर्नैकवर्णैर्मनोरमैः ॥ ३.६१.३८ ॥
आकाशाला स्पर्श करणाऱ्या अनेक उंच शिखरांनी, विविध रंगांच्या मनोहर शिखरांनी शोभणाऱ्या या शिलासमूहाला मी विचारते.
3.61.39
नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम् ।
आस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोच्छितम् ॥ ३.६१.३९ ॥
अनेक धातूंनी भरलेला, विविध दगडांनी सजलेला हा पर्वत महाअरण्याच्या मुखावर उंच ध्वजाप्रमाणे उभा आहे.
3.61.40
सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम् ।
पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम् ॥ ३.६१.४० ॥
सिंह, वाघ, हत्ती, डुक्कर, अस्वल आणि हरणांनी भरलेला, चारही बाजूंनी विविध प्रकारच्या पक्ष्यांच्या आवाजाने दुमदुमणारा.
3.61.41
किंशुकाशोकबकुलपुन्नागैरुपशोभितम् ।
कर्णिकारधवप्लक्षैः सुपुष्पैरुपशोभितम् ॥ ३.६१.४१ ॥
किंशुक, अशोक, बकुळ, पुन्नाग वृक्षांनी शोभणारा, कर्णिकार, धव आणि प्लक्ष यांच्या सुंदर फुलांनी सजलेला.
3.61.42
सरिद्भिः सविहङ्गाभिः शिखरैश्च समाकुलम् ।
पृथिव्या रुचिराकारं चूडामणिमिव स्थितम्।
निरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति ॥ ३.६१.४२ ॥
नद्या, पक्षी आणि शिखरांनी भरलेल्या, पृथ्वीचे सुंदर रूप होऊन चूडामणीसारखा उभा असलेल्या या पर्वतराजाला — हे राजा, आता मी विचारते.
3.61.43
भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यद्रशन विश्रुत ।
शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर ॥ ३.६१.४३ ॥
हे भगवन्, अचलांमध्ये श्रेष्ठ, दिव्य दर्शनाचे, विख्यात, शरण्य, बहुकल्याणकारी, महीधरा, आपणास नमस्कार असो.
3.61.44
प्रणमे त्वाऽभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम् ।
राजस्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम् ॥ ३.६१.४४ ॥
आपणास जवळ येऊन मी नमस्कार करते. मला राजकन्या, राजस्नुषा, राजाची पत्नी म्हणून जाणा; दमयन्ती नावाने मी प्रसिद्ध आहे.
3.61.45
राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः ।
भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥ ३.६१.४५ ॥
विदर्भाचा अधिपती राजा, माझे पिता, महारथी, भीम नावाचे क्षितिपती, चातुर्वर्ण्याचे रक्षक.
3.61.46
राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम् ।
आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः ॥ ३.६१.४६ ॥
दक्षिणांनी युक्त राजसूय व अश्वमेध यज्ञांचा आहर्ता, पार्थिवांमध्ये श्रेष्ठ, विशाल सुंदर दीर्घ नेत्रांचा.
3.61.47
ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः ।
शीलवान्वीर्यसंपन्नः पृथुश्रीर्धर्मविच्छुचिः ॥ ३.६१.४७ ॥
ब्राह्मणनिष्ठ, सदाचारी, सत्यवादी, असूयारहित, शीलवान, वीर्यसंपन्न, महाशोभायुक्त, धर्मज्ञ आणि शुचि.
3.61.48
सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः ।
तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम् ॥ ३.६१.४८ ॥
विदर्भांचे उत्तम रक्षक, शत्रुगणांना जिंकणारे प्रभू; त्यांची कन्या मला जाणा, भगवन्, आपल्यासमोर उपस्थित असलेल्या मला.
3.61.49
निषधेषु महाराजः श्वशुरो मे नरोत्तमः ।
गृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह ॥ ३.६१.४९ ॥
निषध देशात महाराज, माझे सासरे, नरश्रेष्ठ वीरसेन नावाने प्रसिद्ध आणि विख्यात होते.
3.61.50
तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः ।
क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह ॥ ३.६१.५० ॥
त्या राजाचा पुत्र वीर, तेजस्वी आणि सत्यपराक्रमी आहे; पित्याकडून क्रमाने मिळालेले स्वतःचे राज्य तो शासन करतो.
3.61.51
नलो नामारिहा श्यामः पुण्यल्को इति श्रुतः ।
ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोऽग्निचित् ॥ ३.६१.५१ ॥
नल नावाचा शत्रुहन्ता, श्यामवर्ण, पुण्यकीर्ती म्हणून प्रसिद्ध आहे; तो ब्राह्मणभक्त, वेदज्ञ, वक्ता, पुण्यकर्मी, सोमपान करणारा आणि अग्निचित आहे.
3.61.52
यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासिता ।
तस्य मामचलश्रेष्ठ विद्धि भार्यामिहागताम् ॥ ३.६१.५२ ॥
तो यज्ञ करणारा, दाता, योद्धा आणि उत्तम शासक आहे. हे पर्वतश्रेष्ठा, येथे आलेली मला त्याची भार्या म्हणून जाण.
3.61.53
त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम् ।
अन्वेषमाणां भर्तारं नलं नरवरोत्तमम् ॥ ३.६१.५३ ॥
श्री सोडलेली, पतिविरहित, अनाथ, संकटात सापडलेली मी नरोत्तम नल या पतीचा शोध घेत आहे.
3.61.54
खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपः ।
कच्चिद्दृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारुणे नलः ॥ ३.६१.५४ ॥
हे पर्वतश्रेष्ठा, आकाश स्पर्शणाऱ्या तुझ्या या शेकडो शिखरांनी तू या भयानक अरण्यात राजा नलाला पाहिलेस का?
3.61.55
विक्रान्तः सत्त्ववान्वीरो भर्ता मम महायशाः ।
निषधानामधिपतिः कच्चिद्दृष्टस्त्वया नलः ॥ ३.६१.५५ ॥
पराक्रमी, सत्त्वशाली, वीर, माझे महायशस्वी पती, निषधांचे अधिपती नल — तुम्ही त्यांना पाहिले आहे का?
3.61.56
कं मीं विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ विह्वलाम् ।
गिरा नाश्वासयस्यद्यस्वां सुतामिव दुखितां ॥ ३.६१.५६ ॥
हे पर्वतश्रेष्ठा! एकटीच विलाप करणाऱ्या, व्याकुळ अशा मला, दुःखी स्वतःच्या कन्येप्रमाणे तू आज शब्दांनी का धीर देत नाहीस?
3.61.57
वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते ।
यद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना ॥ ३.६१.५७ ॥
हे वीरा, पराक्रमी, धर्मज्ञ, सत्यसंध, महीपते! तू जर या अरण्यात असलास, हे राजा, स्वतःच स्वतःला प्रकट कर.
3.61.58
कदा सुस्निग्गम्भीरां जीमूतस्वनसन्निभाम् ।
श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम् ॥ ३.६१.५८ ॥
कधी मी नैषधाचा तो अतिशय स्निग्ध, गंभीर, मेघगर्जनेसारखा, अमृतासमान शब्द ऐकेन?
3.61.59
वैदर्भ्येहीति विस्पष्टां शुभां राज्ञो महात्मनः ।
आत्माभिधायिनीमृद्धां मम शोकविनाशिनीं ॥ ३.६१.५९ ॥
'हे वैदर्भी, ये' — ही स्पष्ट, शुभ, महात्मा राजाची, स्वतःचा परिचय देणारी, समृद्ध, माझा शोक नष्ट करणारी वाणी (मी ऐकेन का?)
3.61.60
इतिसा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी ।
दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ ३.६१.६० ॥
असे त्या गिरिश्रेष्ठाला सांगून राजकन्या दमयंती पुन्हा उत्तर दिशेकडे निघून गेली.
3.61.61
सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परमाङ्गना ।
तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननशोभितम् ॥ ३.६१.६१ ॥
ती तीन दिवस-रात्री चालत गेली आणि दिव्य उद्यानांनी शोभणारे, अतुलनीय तपस्व्यांचे अरण्य पाहिले.
3.61.62
वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम् ।
नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः ॥ ३.६१.६२ ॥
वसिष्ठ, भृगु, अत्रि यांच्या समान, नियमित, संयमी आहार घेणाऱ्या, दम व शौचाने युक्त तपस्व्यांनी शोभणारे.
3.61.63
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव च ।
जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः ॥ ३.६१.६३ ॥
पाणी पिणारे, वारा खाणारे, पाने खाणारे, जितेंद्रिय, महाभाग्यवान, स्वर्गमार्ग पाहू इच्छिणाऱ्या तपस्व्यांनी.
3.61.64
वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः ।
तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम् ॥ ३.६१.६४ ॥
वल्कले व मृगाजिने परिधान केलेल्या, इंद्रियसंयमी मुनींनी वसलेले रमणीय आश्रममंडळ तिने पाहिले.
3.61.65
नानामृगगणैर्जुष्टं शाखामृगगणायुतम् ।
तापसैः समुपेतं च सा दृष्ट्वैव समाश्वसत् ॥ ३.६१.६५ ॥
अनेक मृगसमूहांनी भरलेले, वानरांच्या टोळ्यांनी युक्त, तपस्व्यांनी वसलेले ते ठिकाण पाहताच ती आश्वस्त झाली.
3.61.66
सुभ्रूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा सुद्विजानना ।
वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वसितायतलोचना ॥ ३.६१.६६ ॥
सुंदर भुवया, सुंदर केस, सुंदर कटी, सुंदर स्तन, सुंदर दात व मुख असलेली, तेजस्विनी, स्थिर चालीची, पांढऱ्या व विशाल डोळ्यांची ती.
3.61.67
सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया ।
योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती तपस्विनी ॥ ३.६१.६७ ॥
वीरसेनाच्या पुत्राची प्रिय, महाभागा, स्त्रीरत्न दमयंती तपस्विनी होऊन आश्रमपरिसरात प्रविष्ट झाली.
3.61.68
साऽभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता ।
स्वागतं त इतिप्रोक्ता तैः सर्वैस्तापसोत्तमैः ॥ ३.६१.६८ ॥
तिने तपोवृद्धांना वंदन करून विनयाने नम्र होऊन उभी राहिली. तेव्हा त्या सर्व श्रेष्ठ तापसांनी "स्वागत" असे म्हटले.
3.61.69
पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्रतपोधनाः ।
आस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहे ॥ ३.६१.६९ ॥
तेथील तपोधनांनी तिचा यथोचित सत्कार करून "बैस" असे म्हटले; नंतर म्हणाले, "सांग, आम्ही तुझ्यासाठी काय करावे?"
3.61.70
तानुवाच वरारोहा कच्चिद्भगवतामिह ।
तपःस्वग्निषु धर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाः ॥ ३.६१.७० ॥
सुंदर कटी असलेली ती त्यांना म्हणाली, "हे निष्पाप भगवंतांनो! येथे तुमचे तप, अग्नी, धर्म आणि मृग-पक्षी कुशल आहेत ना?"
3.61.71
कुशलं वो महाभागाः स्वधर्माचरणेषु च ।
तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनी ॥ ३.६१.७१ ॥
"हे महाभागांनो! तुमचे स्वधर्माचरण कुशल आहे ना?" ते म्हणाले, "हे कल्याणी! सर्वत्र कुशल आहे," असे यशस्विनीला सांगितले गेले.
3.61.72
ब्रूहि सर्वानवद्याङ्गि का त्वं किंच चिकीर्षसि ।
दृष्ट्वैव ते परंरूपं द्युतिं च परमामिह ॥ ३.६१.७२ ॥
"हे सर्वांगसुंदरी! सांग, तू कोण आहेस आणि येथे काय करू इच्छितेस? तुझे परम रूप आणि उत्तम तेज पाहूनच" (आम्ही विचारतो).
3.61.73
विस्मयो नः समुत्पन्नः समाश्वसिहि मा शुचः ।
अस्यारण्यस्य देवी त्वमुताहोऽस्य महीभृतः।
अस्याश्च नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते ॥ ३.६१.७३ ॥
आम्हाला आश्चर्य वाटले. धीर धर, शोक करू नकोस. तू या अरण्याची देवी आहेस, की या पर्वताची, की या नदीची? हे कल्याणी, हे निर्दोष, खरे सांग.
3.61.74
साऽब्रवीत्तानृपीन्नाहमरण्यस्यास्य देवता ।
न चाप्यस्य गिरर्विप्रा नैव नद्याश्च देवता ॥ ३.६१.७४ ॥
ती त्या ऋषींना म्हणाली: मी या अरण्याची देवता नाही, हे विप्रांनो, या पर्वताचीही नाही, आणि या नदीचीही देवता नाही.
3.61.75
मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वेतपोधनाः ।
विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः ॥ ३.६१.७५ ॥
हे तपोधनांनो, मला मानवी म्हणून ओळखा. मी विस्ताराने सांगते; सर्व माझ्याकडून ऐका.
3.61.76
विदर्भेपु महीपालो भीमो नाम महीपतिः ।
तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः ॥ ३.६१.७६ ॥
विदर्भात भीम नावाचा महीपाल आहे. हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मला त्याची कन्या म्हणून ओळखा.
3.61.77
निपधाधिपतिर्धीमान्नलो नाम महायशाः ।
वीरः संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशांपतिः ॥ ३.६१.७७ ॥
निषधांचा अधिपती, बुद्धिमान, महायशस्वी, वीर, युद्धजयी, विद्वान नल नावाचा राजा माझा पती आहे.
3.61.78
देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलः ।
गोप्ता निपधवंशस्य महातेजा महाबलः ॥ ३.६१.७८ ॥
देवतापूजनात तत्पर, द्विजजनांवर प्रेम करणारा, निषधवंशाचा रक्षक, महातेजस्वी, महाबलवान.
3.61.79
सत्यवान्धर्मवित्प्राज्ञः सत्यसंधोऽरिमर्दनः ।
ब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरंजयः ॥ ३.६१.७९ ॥
ते सत्यवादी, धर्मज्ञ, प्राज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ, शत्रुमर्दन, ब्राह्मणप्रिय, देवभक्त, श्रीमान आणि शत्रुनगरे जिंकणारे आहेत.
3.61.80
नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः ।
मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा ॥ ३.६१.८० ॥
नल नावाचे नृपश्रेष्ठ, देवराज इंद्रासारखे तेजस्वी, माझे पती, विशाल नेत्रांचे, पूर्ण चंद्रासारखे मुख असलेले आणि शत्रूंचा नाश करणारे आहेत.
3.61.81
आहर्ता क्रतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः ।
सपत्नानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः ॥ ३.६१.८१ ॥
प्रमुख यज्ञांचे करणारे, वेद आणि वेदांगांत पारंगत, युद्धात शत्रूंचा वध करणारे आणि सूर्य व चंद्रासारखे तेज असलेले आहेत.
3.61.82
स कैश्चिन्निकृतिप्रज्ञैरनार्यैरकृतात्मभिः ।
आहृय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः।
देवनेकुशलैर्जिह्मैर्जितो राज्यं वसूनि च ॥ ३.६१.८२ ॥
ते पृथ्वीपालक, सत्यधर्मपरायण राजा, कपटी बुद्धीच्या, अनार्य, असंयमी आणि द्यूतात निपुण अशा काही कुटिल लोकांनी बोलावून त्यांचे राज्य आणि संपत्ती जुगारात जिंकली.
3.61.83
तस्य मामवगच्छध्वं भार्यां राजर्पभस्य वै ।
दमयन्तीति विख्यातां भर्तुर्दर्शनलालसाम् ॥ ३.६१.८३ ॥
त्या राजर्षभाची पत्नी मला जाणा; दमयंती नावाने प्रसिद्ध असलेली मी, पतीच्या दर्शनाची लालसा बाळगणारी आहे.
3.61.84
सा वनानि गिरींश्चैव सरांसि सरितस्तथा ।
पल्वलानि च सर्वाणि तथाऽरण्यानि सर्वशः ॥ ३.६१.८४ ॥
ती वने, पर्वत, सरोवरे, नद्या, लहान तळी आणि सर्व अरण्ये सर्वत्र शोधत फिरत होती.
3.61.85
अन्वेपमाणआ भर्तारं नलं रणविशारदम् ।
महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता ॥ ३.६१.८५ ॥
युद्धकुशल, महात्मा, शस्त्रविद्येत निपुण अशा माझ्या पती नलाचा शोध घेत, दुःखी होऊन मी येथे फिरत आहे.
3.61.86
कच्चिद्भगवतां रम्यं तपोवनमिदं नृपः ।
भवेत्प्राप्तो नलो नाम निपधानां जनाधिपः ॥ ३.६१.८६ ॥
पूज्य तपस्व्यांच्या या रमणीय तपोवनात निषधांचा तो जनाधिप नल नावाचा राजा कदाचित आला असेल का?
3.61.87
यत्कृतेऽहमिदं दुःखं प्रपन्ना भृशदारुणम् ।
वनं प्रतियं धोरं शार्दूलमृगसेवितम् ॥ ३.६१.८७ ॥
ज्याच्यासाठी मी हे अत्यंत भयंकर दुःख भोगत आहे, वाघ आणि हरणांनी भरलेल्या भयानक घोर अरण्यात येऊन पडले आहे,
3.61.88
यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम् ।
आत्मानं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोक्षणात् ॥ ३.६१.८८ ॥
काही दिवस व रात्रींत मला राजा नल दिसला नाही, तर या देहाचा त्याग करून मी स्वतःचे कल्याण साधीन.
3.61.89
कोनु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् ।
कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता ॥ ३.६१.८९ ॥
त्या पुरुषश्रेष्ठाशिवाय माझ्या जीवनाचा काय उपयोग? पतीच्या शोकाने पीडित मी आज कशी जिवंत राहू?
3.61.90
तथा विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम् ।
दमयन्तीमथोचुस्ते तापसाः सत्यवादिनः ॥ ३.६१.९० ॥
अरण्यात एकटीच अशी विलाप करणाऱ्या भीमकन्या दमयंतीला तेव्हा सत्यवादी तापसी म्हणाले.
3.61.91
उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे ।
वयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम् ॥ ३.६१.९१ ॥
हे कल्याणी, शुभे, तुझे फळ मंगलमय होईल. तपाच्या बळाने आम्ही पाहतो; लवकरच तू नैषधाला पाहशील.
3.61.92
निपधानामधिपतिं नलं रिपुनिपातिनम् ।
भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम् ॥ ३.६१.९२ ॥
हे भैमी, निषधांचा अधिपती, शत्रूंना पाडणारा, धर्मधारकांत श्रेष्ठ, दुःखरहित नलाला तू पाहशील.
3.61.93
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम् ।
तदेव नगरं श्रेष्ठं प्रशासतमरिन्दमम् ॥ ३.६१.९३ ॥
सर्व पापांपासून मुक्त, सर्व रत्नांनी युक्त ते श्रेष्ठ नगर; शत्रूंचे दमन करणारा राजा ते शासन करत आहे.
3.61.94
द्विपतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम् ।
पतिमेष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम् ॥ ३.६१.९४ ॥
हे कल्याणी, शत्रूंना भय देणारा, मित्रांचे शोक नाहीसा करणारा, शुभ कुलातील राजा तुला पती म्हणून मिळेल.
3.61.95
एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम् ।
अन्तर्हितास्तापसास्ते साग्निहोत्राश्रमास्तथा ॥ ३.६१.९५ ॥
नलाची प्रिय पट्टराणी असलेल्या त्या राजकन्येला असे सांगून ते तपस्वी अग्निहोत्राश्रमांसह अंतर्धान पावले.
3.61.96
सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता ह्यभवत्तदा ।
दमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा ॥ ३.६१.९६ ॥
तो महान आश्चर्य पाहून ती विस्मित झाली. निर्दोष अवयवांची दमयंती, वीरसेन राजाची सून, तेव्हा खरोखरच विस्मित झाली.
3.61.97
चिन्तयामास वैदर्भी किमेतद्दृष्टवत्यहम् ॥ ३.६१.९७ ॥
विदर्भाची राजकन्या विचार करू लागली, "मी हे काय पाहिले?"
3.61.98
किंनु स्वप्नो मया दृष्टः कोऽयंविधिरिहाभवत् ।
क्वनु ते तापसाः सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम् ॥ ३.६१.९८ ॥
"हे माझे स्वप्न होते काय? येथे हे कोणते विधान घडले? ते सर्व तपस्वी कुठे गेले? तो आश्रममंडल कुठे आहे?"
3.61.99
क्व सा पुण्यजला रम्या नदी द्विजनिषेविता ।
क्वनु ते ह नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः ॥ ३.६१.९९ ॥
"पुण्यजल असलेली, रम्य, ब्राह्मणांनी सेवलेली ती नदी कुठे आहे? फलपुष्पांनी शोभलेले ते मनोहर वृक्ष कुठे आहेत?"
3.61.100
इत्येवं नरशार्दूल विस्मिता कमलेक्षणा ।
ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता।
भर्तृशोकपरा दीनाविवर्णवदनाऽभवत् ॥ ३.६१.१०० ॥
हे नरशार्दूला! अशा प्रकारे विस्मित झालेली कमलनयना, भीमाची कन्या दमयंती, पवित्र हसणारी, बराच वेळ विचार करीत राहिली. पतीच्या शोकात बुडून ती दीन व फिकट मुखाची झाली.
3.61.101
सा गत्वाऽथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा ।
विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाऽशोकतरुं ततः ॥ ३.६१.१०१ ॥
मग ती दुसऱ्या एका ठिकाणी जाऊन, अश्रूंनी दाटलेल्या आवाजात, अश्रूभरल्या डोळ्यांनी, अशोक वृक्ष पाहून विलाप करू लागली.
3.61.102
उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं वने ।
पल्लवापीडितं हृद्यं विहङ्गैरनुनादितम् ॥ ३.६१.१०२ ॥
वनात फुललेल्या, पालवींनी दाटलेल्या, मनोहर, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादणाऱ्या त्या श्रेष्ठ अशोक वृक्षाजवळ जाऊन—
3.61.103
अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे ।
आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्पर्वतराडिव ॥ ३.६१.१०३ ॥
अहो! या वनाच्या मध्यात हा श्रीमान वृक्ष अनेक फुलांच्या गुच्छांनी पर्वतराजासारखा शोभतो आहे.
3.61.104
विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन ।
वीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम् ॥ ३.६१.१०४ ॥
हे प्रियदर्शन अशोका! मला लवकर शोकरहित कर. शोक, भय व पीडा नसलेला तो राजा तू पाहिलास का?
3.61.105
नलं नामारिदमनं नमयन्त्याः प्रियं पतिम् ।
निमधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम् ॥ ३.६१.१०५ ॥
नमयंतीचा प्रिय पती, शत्रूंचे दमन करणारा, निषधांचा अधिपती नल तू पाहिलास का? हे माझ्या प्रियतमा, तू त्याला पाहिलेस का?
3.61.106
एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् ।
व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम् ॥ ३.६१.१०६ ॥
एका वस्त्राचा अर्धा भाग पांघरलेला, कोमल शरीर व त्वचा असलेला, संकटाने पीडित तो वीर या अरण्यात आला आहे.
3.61.107
यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु ।
सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात् ॥ ३.६१.१०७ ॥
हे अशोक वृक्षा! मी शोकरहित होऊन जाऊ शकेन असे कर. तू तुझ्या नावाला साजेसा अशोक आहेस, कारण माझा शोक नाहीसा करतोस.
3.61.108
एवंसाऽशोकवृत्तं तमार्ता वै परिगम्य ह ।
जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ॥ ३.६१.१०८ ॥
अशा प्रकारे पीडित झालेली ती श्रेष्ठ स्त्री भैमी (दमयंती) त्या अशोक वृक्षाला प्रदक्षिणा घालून अत्यंत भयंकर देशाकडे निघाली.
3.61.109
सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा ।
नैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः ॥ ३.६१.१०९ ॥
तिने अनेक पर्वत, अनेक नद्या, अनेक रमणीय पर्वत आणि अनेक मृग व पक्षी पाहिले.
3.61.110
कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदीश्चाद्भुतदर्शनाः ।
ददर्श तान्भीमसुता पतिमन्वेषती तदा ॥ ३.६१.११० ॥
भीमाची कन्या पतीचा शोध घेत असताना तेव्हा तिने गुहा, उतार आणि अद्भुत दर्शनाच्या नद्या पाहिल्या.
3.61.111
गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ ३.६१.१११ ॥
दूरवर पथ चालून शुचिस्मिता दमयंतीने हत्ती, घोडे व रथांनी भरलेला मोठा व्यापारी ताफा पाहिला.
3.61.112
उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ।
सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम् ॥ ३.६१.११२ ॥
सुंदर, स्वच्छ पाणी व अत्यंत शीतल पाणी असलेल्या, विस्तीर्ण, वेताच्या झाडांनी वेढलेल्या त्या रमणीय नदीला ओलांडणाऱ्यांना.
3.61.113
प्रोद्धुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रबाकोपकूजिताम् ।
कूर्मग्राहझवाकीर्णां विपुलद्वीपशोभिताम् ॥ ३.६१.११३ ॥
क्रौंच व कुरर पक्ष्यांच्या आवाजाने गजबजलेली, चक्रवाकांच्या कूजनाने भरलेली, कासव, मगर व माशांनी व्यापलेली, विशाल बेटांनी शोभणारी.
3.61.114
सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी ।
उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥ ३.६१.११४ ॥
त्या मोठ्या ताफ्याला पाहताच यशस्विनी नलपत्नी, सुंदर कटी असलेली, जवळ जाऊन लोकांच्या मध्यभागी प्रवेशली.
3.61.115
उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता ।
कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ॥ ३.६१.११५ ॥
शोकाने पीडित, उन्मत्तासारख्या रूपाची, अर्धवस्त्राने झाकलेली, कृश, विवर्ण, मलिन आणि धुळीने विस्कटलेल्या केसांची ती होती.
3.61.116
तां दृष्ट्वा तत्रमनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः ।
केचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्रविचुक्रुशुः ॥ ३.६१.११६ ॥
तिला पाहून तेथील काही लोक घाबरून पळाले, काही चिंतेत मग्न होऊन उभे राहिले, आणि काही तेथेच ओरडले.
3.61.117
प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे ।
कुर्वन्त्यस्यांदयांकेचित्पप्रच्छुश्चापि भारत ॥ ३.६१.११७ ॥
काही लोक तिच्यावर हसले, इतर तिची निंदा करू लागले, काहींनी तिच्याविषयी दया दाखवली, आणि हे भारता, काहींनी तिला प्रश्नही विचारले.
3.61.118
काऽसि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ।
त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसिं मानुषी ॥ ३.६१.११८ ॥
तू कोण आहेस, कोणाची आहेस, हे कल्याणी? वनात तू काय शोधत आहेस? तुला पाहून आम्ही इथे व्यथित झालो आहोत. तू मानुषी आहेस का?
3.61.119
वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथवा दिशः ।
देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥ ३.६१.११९ ॥
खरे सांग — तू या वनाची, या पर्वताची, की कोणत्या दिशेची देवता आहेस? हे कल्याणी, तू निश्चितच देवता आहेस; आम्ही तुला शरण आलो आहोत.
3.61.120
यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोसि सुराङ्गना ।
सर्वथाकुरु नः स्वस्ति रक्ष चास्माननिन्दिते ॥ ३.६१.१२० ॥
तू यक्षी आहेस, राक्षसी आहेस, की सुराङ्गना आहेस? कोणत्याही प्रकारे आमचे कल्याण कर, आणि हे अनिंदिते, आमचे रक्षण कर.
3.61.121
यथाऽयंसर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत् ।
तथा विधत्स्व कल्याणि यथा श्रेयो हि नो भवेत् ॥ ३.६१.१२१ ॥
हा सार्थ सर्वथा सुरक्षित होऊन लवकर येथून जाईल असे कर, हे कल्याणी, ज्यामुळे आमचे कल्याण होईल.
3.61.122
तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा ।
प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनपीडिता ॥ ३.६१.१२२ ॥
सार्थाने असे सांगितल्यावर, पतीच्या संकटाने पीडित झालेल्या साध्वी राजकन्या दमयंतीने मग उत्तर दिले.
3.61.123
सार्तवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन ।
युवस्थविरबालाश् सार्थस्य च पुरोगमाः ॥ ३.६१.१२३ ॥
सार्थवाह आणि सार्थ, आणि येथे जे कोणी लोक आहेत—तरुण, वृद्ध, बालक, आणि सार्थाच्या पुढे चालणारे.
3.61.124
मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ।
नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥ ३.६१.१२४ ॥
मला मानुषी समजा—मनुष्यांच्या अधिपतीची कन्या, राजाची सून, राजाची पत्नी, पतीच्या दर्शनाची लालसा असलेली.
3.61.125
विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः ।
नलोनाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम् ॥ ३.६१.१२५ ॥
विदर्भाचा राजा माझा पिता आहे, आणि निषधाचा राजा नल माझा पती आहे—महाभाग्यवान, अपराजित. त्यांचाच मी शोध घेत आहे.
3.61.126
यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ।
नलं पुरुषशार्दूलममित्रगणसूदनम् ॥ ३.६१.१२६ ॥
जर तुम्ही त्या राजाला ओळखत असाल तर लवकर मला प्रिय वार्ता सांगा—नलाची, पुरुषांमधील वाघाची, शत्रुसमूहांचा नाश करणाऱ्याची.
3.61.127
तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः ।
सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः ॥ ३.६१.१२७ ॥
निर्दोष अवयवांच्या त्या स्त्रीस महान सार्थाचा स्वामी शुचि नावाचा सार्थवाह म्हणाला: हे कल्याणी, माझे बोलणे ऐक.
3.61.128
अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते ।
मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥ ३.६१.१२८ ॥
मी सार्थाचा नेता, सार्थवाह आहे; हे शुचिस्मिते, हे यशस्विनी, नल नावाचा मनुष्य मला दिसत नाही.
3.61.129
कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगानपि ।
पश्याम्यस्मिन्वने कृत्स्ने ह्यमनुष्यनिषेविते ॥ ३.६१.१२९ ॥
मनुष्यांनी वस्ती न केलेल्या या संपूर्ण वनात मी हत्ती, वाघ, रेडे, सिंह, अस्वले आणि हरणे पाहते.
3.61.130
ऋते त्वां मानुषीं मर्त्यं न पश्यामि महावने ।
तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥ ३.६१.१३० ॥
या महावनात तुझ्याशिवाय मी दुसरा मरणशील मनुष्य पाहत नाही; म्हणून आज यक्षराज मणिभद्र आमच्यावर प्रसन्न होवो.
3.61.131
साऽब्रवीद्वणिजः सर्वान्सार्थवाहं च तं ततः ।
क्वनु यास्यति सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३.६१.१३१ ॥
तेव्हा ती सर्व व्यापाऱ्यांना आणि त्या सार्थवाहाला म्हणाली: हा सार्थ कुठे जाणार आहे? हे मला सांगणे योग्य आहे.
3.61.132
सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यदर्शिनः ।
क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥ ३.६१.१३२ ॥
हा सार्थ सत्यदर्शी चेदिराज सुबाहूच्या देशात लवकरच जाईल; लाभासाठी, हे मनुजात्मजे.