महाभारत · अध्याय 3.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.64.1
तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः ।
ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेऽहनि ॥ ३.६४.१ ॥
तो नाग अंतर्धान पावल्यावर निषधाधिपती नल निघाला आणि दहाव्या दिवशी ऋतुपर्णाच्या नगरात प्रवेश केला.
3.64.2
स राजानमुपातिष्ठद्बाहुकोऽहमिति ब्रुवन् ।
अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः ॥ ३.६४.२ ॥
तो राजाजवळ जाऊन म्हणाला, "मी बाहुक आहे." घोडे हाकण्यात पृथ्वीवर माझ्यासारखा कोणी नाही.
3.64.3
अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च ।
अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः ॥ ३.६४.३ ॥
कठीण कामांत आणि कौशल्याच्या बाबतीत माझा सल्ला घेता येईल; इतरांपेक्षा विशेषतः मला अन्न शिजवण्याचीही कला अवगत आहे.
3.64.4
यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यच्चैवान्यत्सुदुष्करम् ।
सर्वं यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम् ॥ ३.६४.४ ॥
या जगातील जेवढ्या कला आहेत आणि जे काही अत्यंत कठीण कार्य आहे, ते सर्व करण्याचा मी प्रयत्न करीन; हे ऋतुपर्णा, मला आश्रय दे.
3.64.5
इत्युक्तः स नलेनाथ ऋतुपर्णो नराधिपः ।
उवाच सुप्रीतमनास्तं प्रेक्ष्य च महीपते ॥ ३.६४.५ ॥
नलाने असे सांगितल्यावर अत्यंत प्रसन्न मनाच्या नराधिपती ऋतुपर्णाने त्याच्याकडे पाहून, हे महीपते, म्हटले.
3.64.6
वसबाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि ।
शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्ध्रियते मे विशेषतः ॥ ३.६४.६ ॥
"राहा, बाहुका! तुझे कल्याण होवो. हे सर्व तू करशील. विशेषतः वेगवान रथप्रवासाकडे माझे मन सदैव लागलेले असते."
3.64.7
स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीध्रां हया मम ।
भवेयुरश्वाध्यक्षोसि वेतनं ते शतंशतम् ॥ ३.६४.७ ॥
तू ते काम स्वीकार, ज्यामुळे माझे घोडे वेगवान होतील. तू अश्वाध्यक्ष होशील; तुझे वेतन शंभर-शंभर असेल.
3.64.8
त्वामुपस्थास्यतश्चैव नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ ।
एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक ॥ ३.६४.८ ॥
वार्ष्णेय आणि जीवल सदैव तुझी सेवा करतील. या दोघांसह तू आनंदात राहशील; बाहुका, माझ्याजवळ राहा.
3.64.9
एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्रपूजितः ।
ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः ॥ ३.६४.९ ॥
त्याने असे सांगितल्यावर नल तेथे सन्मानित होऊन ऋतुपर्णाच्या नगरात वार्ष्णेय आणि जीवलांसह राहिला.
3.64.10
स वै तत्रावसद्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् ।
सायंसायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह ॥ ३.६४.१० ॥
तो राजा तेथे राहत असताना वैदर्भीचा सतत विचार करीत असे आणि दर संध्याकाळी हा एक श्लोक म्हणत असे.
3.64.11
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी ।
स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वाऽऽसाद्योपतिष्ठति ॥ ३.६४.११ ॥
भूक-तहानेने पीडित, थकलेली ती तपस्विनी आता कुठे झोपली आहे? त्या मंदाचे स्मरण करीत ती कोणाजवळ जाऊन सेवा करत असेल?
3.64.12
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत् ।
कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक।
आयुष्मन्कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि ॥ ३.६४.१२ ॥
रात्री राजा असे बोलत असताना जीवल म्हणाला: बाहुका, तू प्रेमाने तिच्यासाठी सतत शोक करतोस; मला ऐकायचे आहे. आयुष्मान्, तू ज्या स्त्रीसाठी असा शोक करतोस ती कोणाची आहे?
3.64.13
तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित् ।
आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरश्च सः ॥ ३.६४.१३ ॥
राजा नल त्याला म्हणाला — एका मन्दबुद्धी पुरुषाला अत्यंत प्रिय अशी एक स्त्री होती, आणि तो तिच्यावर अधिक दृढ प्रेम करत होता.
3.64.14
स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत ।
विप्रयुक्तः स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः ॥ ३.६४.१४ ॥
कोणत्यातरी कारणाने तो मन्द पुरुष तिच्यापासून वियुक्त झाला; वियोगाने पीडित तो मन्दात्मा दुःखाने भटकत राहतो.
3.64.15
दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रितः ।
निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति ॥ ३.६४.१५ ॥
शोकाने दग्ध होत तो दिवसरात्र विश्रांतीविना, रात्री तिची आठवण काढत एक श्लोक गातो.
3.64.16
स विभ्रमन्महीं सर्वां क्वचिदासाद्य किंचन ।
वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् ॥ ३.६४.१६ ॥
सर्व पृथ्वीवर भटकत कुठेतरी एखाद्या ठिकाणी पोहोचून तो राहतो — अयोग्य असूनही; ते दुःख पुन्हा पुन्हा आठवत.
3.64.17
सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छेऽप्यनुगता वने ।
त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन दुष्करं यदि जीवति ॥ ३.६४.१७ ॥
ती स्त्री तर संकटातही त्या पुरुषाच्या मागे वनात गेली; अल्पभाग्य अशा त्याने तिचा त्याग केला — ती जिवंत असेल तर ते कठीण आहे.
3.64.18
एका बालाऽनभिज्ञा च मार्गमाणाऽतथोचिता ।
क्षुत्पिपासापरीताङ्गी दुष्करं यदि जीवति ॥ ३.६४.१८ ॥
एकटी, बालिका, अनुभवहीन, मार्ग शोधणारी, अशा स्थितीस अयोग्य, भूक-तहानेने वेढलेल्या अंगांची — ती जिवंत असेल तर ते कठीण आहे.
3.64.19
श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे ।
त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष ॥ ३.६४.१९ ॥
वन्य श्वापदांनी नित्य भरलेल्या या विशाल भयानक अरण्यात, अल्पभाग्य आणि मंदबुद्धी अशा त्याने तिला सोडून दिले, हे मारिष.
3.64.20
इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् ।
अज्ञातवासं न्यवसद्राज्ञस्तस्य नवेशने ॥ ३.६४.२० ॥
अशा प्रकारे नैषध राजा दमयंतीचे सतत स्मरण करीत, त्या नव्या राजाच्या सेवेत अज्ञातवासात राहिला.