महाभारत · अध्याय 3.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.65.1
हृतराज्ये नले भीमः सभार्येऽदर्शनं गते ।
चिन्तयामास बहुशः सहामात्यैर्नराधिपः ॥ ३.६५.१ ॥
नल राज्य गमावून पत्नीसह अदृश्य झाल्यावर राजा भीम अमात्यांसह अनेक वेळा चिंता करू लागला.
3.65.2
समाहूय द्विजान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ।
अग्रहारं च दास्यामिग्रामं नगरसंमितम् ॥ ३.६५.२ ॥
सर्व ब्राह्मणांना बोलावून तो म्हणाला, "नगराएवढे गाव मी अग्रहार म्हणून देईन."
3.65.3
दमयन्तीं नलं चैव पर्यन्वेषति यो द्विजः ।
गवां शतसहस्राणि दाता तस्मै द्विजातये ॥ ३.६५.३ ॥
दमयंती आणि नल यांचा शोध घेणाऱ्या त्या ब्राह्मणाला मी लाखो गायी देईन.
3.65.4
इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान् ।
प्रस्थापयामास तदा तयोर्दर्शनकाङ्क्षया ॥ ३.६५.४ ॥
असे बोलून त्याने सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलावले आणि त्या दोघांना पाहण्याच्या इच्छेने त्यांना पाठवले.
3.65.5
संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्ता च पुष्कलम् ।
मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम् ॥ ३.६५.५ ॥
भीमाने त्यांना भरपूर धन देऊन आज्ञा केली, "नल आणि माझी कन्या दमयंती यांचा शोध घ्या."
3.65.6
अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे ।
गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति ॥ ३.६५.६ ॥
हे काम पूर्ण होऊन निषधांचा अधिपती नल सापडल्यावर, जो त्याला घेऊन येईल त्याला मी हजार गायी देईन.
3.65.7
अग्रहारांश्च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम् ।
हिरण्यंच सुवर्णं च दासीदासं तथैव ॥ ३.६५.७ ॥
मी अग्रहार (ब्राह्मणांना दिलेली जमीन) देईन, नगरासारखे मोठे गाव देईन, सोने आणि उत्तम सुवर्ण देईन, तसेच दास-दासीही देईन.
3.65.8
न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा ।
ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम् ॥ ३.६५.८ ॥
दमयंती किंवा नल यांना परत आणणे शक्य नसले, तरी केवळ ओळखले गेल्यावरच मी हजार गायींचे धन देईन.
3.65.9
इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम् ।
पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया।
नैव क्वापि प्रपश्यन्ति नलं वा भीमपुत्रिकाम् ॥ ३.६५.९ ॥
असे सांगितले गेल्यावर ते ब्राह्मण आनंदाने सर्व दिशांना गेले, नगरे व राज्ये शोधत राहिले; परंतु पत्नीसह निषधाधिपती नल किंवा भीमाची कन्या दमयंती त्यांना कुठेही दिसली नाही.
3.65.10
ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः ।
विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि ॥ ३.६५.१० ॥
नंतर सुदेव नावाचा ब्राह्मण रम्य चेदिपुरीत शोध घेत असताना राजमहालात विदर्भकन्येला पाहता झाला.
3.65.11
तयैव राजमाता च ब्राह्मणान्पर्यवेषयत् ।
भोजनार्थे सुदेवोऽपि तत्रैव प्रविवेश ह ॥ ३.६५.११ ॥
तिच्यासह राजमातेनेही ब्राह्मणांना वाढले; भोजनासाठी सुदेवही तिथेच प्रवेशला.
3.65.12
कृशां विवर्णां मलिनां भर्तृशोकपरायणाम् ।
पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम् ॥ ३.६५.१२ ॥
कृश, फिकट, मलिन, पतीच्या शोकात मग्न झालेली, राजाच्या पुण्याहवाचनाच्या वेळी सुनंदेसह उभी असलेली तिला (त्याने पाहिले).
3.65.13
मन्दं प्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् ।
निबद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः ॥ ३.६५.१३ ॥
अंधुकसे प्रकाशणारी, अतुलनीय रूप असलेली ती धुराच्या जाळ्यात अडकलेल्या अग्नीच्या प्रभेसारखी होती.
3.65.14
तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् ।
तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन् ॥ ३.६५.१४ ॥
विशाल नेत्रांच्या, अत्यंत मलिन आणि कृश झालेल्या तिला पाहून, ही भैमी आहे असे कारणांनी सिद्ध करत त्याने अनुमान केले.
3.65.15
यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना ।
कृतार्थोस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियं ॥ ३.६५.१५ ॥
पूर्वी मी जशी हिला पाहिली होती तशीच रूपाची ही स्त्री आहे. आज हिला पाहून मी कृतार्थ झालो, जणू जगाला प्रिय असलेली लक्ष्मीच.
3.65.16
पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम् ।
कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वावितिमिरा दिशः ॥ ३.६५.१६ ॥
पूर्ण चंद्रासारखे मुख असलेली, श्यामवर्णी, सुंदर गोल स्तनांची ती देवी, आपल्या प्रभेने सर्व दिशांचा अंधार दूर करणारी.
3.65.17
चारुपद्मविशालाक्षीं मन्मथस्य रतीमिव ।
इष्टां समस्तलोकस्य पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ ३.६५.१७ ॥
सुंदर कमळासारखे विशाल डोळे असलेली, मन्मथाच्या रतीसारखी, सर्व जगाला प्रिय, पूर्ण चंद्राच्या प्रभेसारखी.
3.65.18
विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषादिवोद्धृताम् ।
मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं प्रम्लानां नलिनीमिव ॥ ३.६५.१८ ॥
विदर्भ सरोवरातून दैवदोषाने उपटून काढलेल्या, मळ आणि चिखलाने माखलेल्या अंगांच्या, कोमेजलेल्या कमळिणीसारख्या.
3.65.19
पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम् ।
पतिशोकाकुलां दीनां कृशस्त्रोतां नदीमिव ॥ ३.६५.१९ ॥
राहूने चंद्र ग्रासलेल्या पौर्णिमेच्या रात्रीसारखी, पतीच्या शोकाने व्याकूळ, दीन, क्षीण प्रवाहाच्या नदीसारखी ती होती.
3.65.20
विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम् ।
हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम् ॥ ३.६५.२० ॥
पानं व कमळं विस्कटलेली, पक्षी घाबरलेले, हत्तींच्या सोंडांनी त्रासलेले, व्याकूळ कमलसरोवरासारखी ती होती.
3.65.21
सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् ।
दह्यमानामिवार्केण मृणालीमिव चोद्धृताम् ॥ ३.६५.२१ ॥
ती सुकुमार, सुंदर अंगांची, रत्ने भरलेल्या गृहास योग्य होती; सूर्याने जळणारी, उपटलेल्या कमलदांड्यासारखी होती.
3.65.22
रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम् ।
चन्द्रलेखामिव नवांव्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम् ॥ ३.६५.२२ ॥
ती रूप, उदारता व गुणांनी युक्त होती; अलंकारांस योग्य, पण अलंकारविहीन; आकाशात निळ्या मेघांनी झाकलेल्या नव्या चंद्ररेखेसारखी होती.
3.65.23
कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन च ।
देहं धारयतीं दीनं भर्तृदर्शनकाङ्क्षया ॥ ३.६५.२३ ॥
प्रिय सुखोपभोग व बांधवांपासून वंचित, पतीला पाहण्याच्या इच्छेने दीन होऊन देह धारण करीत होती.
3.65.24
भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना ।
एषा हि रहिता तेन शोभमाना न शोभते ॥ ३.६५.२४ ॥
पतीच हा स्त्रीचे सर्वश्रेष्ठ भूषण आहे, सर्व अलंकारांपेक्षा श्रेष्ठ. त्याच्यापासून विभक्त झालेली ती सजली तरी शोभत नाही.
3.65.25
दुष्करं कुरुतेऽत्यन्तं हीनो यदनया नलः ।
धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनापि सीदति ॥ ३.६५.२५ ॥
हिच्या वियोगातही नल अत्यंत दुष्कर कार्य करत आहे; तो आपले शरीर धारण करतो, शोकानेही तो खचत नाही.
3.65.26
इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः ॥ ३.६५.२६ ॥
काळ्या केसांच्या टोकांची, कमळपाकळीसारखे लांब डोळे असलेली, सुखाला पात्र असलेली ही दुःखी असलेली पाहून माझेही मन व्यथित होते.
3.65.27
कदा नु खलुः दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा ।
भर्तुः समागमात्साध्वीरोहिणी शशिनो यथा ॥ ३.६५.२७ ॥
ही शुभा दुःखाच्या पलीकडे केव्हा जाईल? चंद्राशी मिलन झालेल्या रोहिणीप्रमाणे, पतीच्या समागमाने ही साध्वी.
3.65.28
अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम् ॥ ३.६५.२८ ॥
हिला पुन्हा प्राप्त करून नैषध निश्चितच आनंद पावेल; राज्यभ्रष्ट राजा पुन्हा पृथ्वी मिळवून जसा आनंदतो.
3.65.29
तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंवृतम् ।
नैषधोऽर्हति वैदर्भीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ३.६५.२९ ॥
समान शील व वयाची, समान कुलात वाढलेली वैदर्भी नैषधास योग्य आहे; ही काळ्या डोळ्यांची त्याला योग्य आहे.
3.65.30
युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्ववतो मया ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम् ॥ ३.६५.३० ॥
अप्रमेय, वीर्य व सत्त्वशील अशा त्याच्या भार्येला, पतिदर्शनाच्या लालसेने व्याकुळ असलेल्या तिला, मी धीर देणे योग्य आहे.
3.65.31
अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्टदुःखां दुःखार्तां ध्यानरोदनतत्पराम् ॥ ३.६५.३१ ॥
पूर्ण चंद्रासारखे मुख असलेल्या, दुःखाने पीडित, ध्यान आणि रुदनात मग्न असलेल्या हिला मी धीर देतो.
3.65.32
एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम् ।
उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत् ॥ ३.६५.३२ ॥
अशा प्रकारे विविध कारणे आणि लक्षणे पाहून तिची खात्री करून सुदेव नावाचा ब्राह्मण भैमीजवळ जाऊन म्हणाला.
3.65.33
अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखा ।
भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः ॥ ३.६५.३३ ॥
हे वैदर्भी, मी सुदेव आहे. तुझ्या भावाचा प्रिय मित्र आहे. भीमाच्या शब्दावरून राजाचा शोध घेण्यासाठी तुला शोधत येथे आलो आहे.
3.65.34
कुशली ते पिता राज्ञि जननी भ्रातरश्च ते ।
आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते ॥ ३.६५.३४ ॥
हे राणी, तुझे वडील कुशल आहेत; आई आणि भाऊ देखील कुशल आहेत. तिथे असलेली तुझी दोन दीर्घायुषी मुलेही कुशल आहेत.
3.65.35
त्वत्कृतेबन्धुवर्गाश्च गतसत्वा इवासते ।
अन्वेष्टारो ब्राह्मणाश्च भ्रमन्ति शतशो महीम् ॥ ३.६५.३५ ॥
तुझ्यामुळे नातेवाईक निष्प्राण झाल्यासारखे बसले आहेत; तुला शोधणारे ब्राह्मण शेकडो संख्येने पृथ्वीवर भटकत आहेत.
3.65.36
अभिज्ञाय सुदेवं तं दमयन्ती युधिष्ठिर ।
पर्यपृच्छत तान्सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान् ॥ ३.६५.३६ ॥
हे युधिष्ठिरा, सुदेवाला ओळखून दमयंतीने आपल्या सर्व स्नेह्यांविषयी क्रमाने विचारले.
3.65.37
रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता ।
दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम् ॥ ३.६५.३७ ॥
हे राजा, शोकाने कृश झालेली विदर्भाची राजकन्या, आपल्या भावाचा प्रिय असलेला तो श्रेष्ठ ब्राह्मण सुदेव याला अचानक पाहून खूप रडू लागली.
3.65.38
ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिता ।
सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत ॥ ३.६५.३८ ॥
हे भरतवंशजा, ती रडत असल्याचे आणि सुदेवाशी एकांतात बोलत असल्याचे पाहून शोकाने कृश झालेल्या सुनंदेने...
3.65.39
जनित्र्याः प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम् ।
ब्राह्मणेन सहागम्य तांविद्धि यदि मन्यसे ॥ ३.६५.३९ ॥
आईने सैरंध्रीला पाठवले; ती खूप रडत होती. जर तुला वाटत असेल, तर जाणून घे की ती ब्राह्मणासोबत येऊन त्याच्याजवळ होती.
3.65.40
अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा ।
जगाम यत्रसा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत् ॥ ३.६५.४० ॥
मग चेदिराजाची आई आणि राजाच्या अंतःपुरातून, ती बाला ब्राह्मणासोबत जिथे होती तिथे गेली.
3.65.41
ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशांपते ।
पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी ॥ ३.६५.४१ ॥
हे नरपती, मग राजमातेने सुदेवाला बोलावून विचारले, 'ही तेजस्वी स्त्री कोणाची पत्नी आहे, किंवा कोणाची कन्या आहे?'
3.65.42
कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचना ।
त्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती ॥ ३.६५.४२ ॥
हे विप्रा, ही सुलोचना आपल्या नातेवाइकांपासून किंवा पतीपासून कशी दुरावली? तू हिला कसे ओळखलेस? ही पतिव्रता अशा स्थितीला कशी आली?
3.65.43
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तः सर्वमशेषतः ।
तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्यादेवरूपिणीम् ॥ ३.६५.४३ ॥
हे सर्व मी तुमच्याकडून पूर्णपणे, काहीही न सोडता ऐकू इच्छितो. देवरूप असलेली ही विचारत आहे; ते मला खरेखरे सांगा.
3.65.44
एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः ।
सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम् ॥ ३.६५.४४ ॥
राजा, तिने असे विचारल्यावर द्विजश्रेष्ठ सुदेव सुखाने बसून दमयंतीचा वृत्तांत जसाच्या तसा सांगू लागला.