Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.68

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.68.1

अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः ।
प्रत्येत्य नगरं भैमीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.६८.१ ॥

बहुत समय बीतने पर पर्णाद नामक द्विज नगर लौटकर भैमी से यह वचन बोले।

3.68.2

नैषधं मृगयाणेन दमयन्ति दिवानिशम् ।
अयोध्यां नगरीं गत्वा भागस्वरिरुपस्थितः ॥ ३.६८.२ ॥

दमयन्ती, नैषध (नल) शिकार में दिन-रात लगे रहते हैं। अयोध्या नगरी जाकर भागस्वरि उपस्थित हुए।

3.68.3

श्रावितश्च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने ।
ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि ॥ ३.६८.३ ॥

मैंने तुम्हारा संदेश उस महान सभा में सुनाया, हे सुंदरी! महाभाग ऋतुपर्ण को जैसा कहा गया था, वैसा ही।

3.68.4

तच्छ्रुत्वा नाब्रवीत्किंचिदृतुपर्णो नराधिपः ।
न च पारिषदः कश्चिद्भाष्यमाणो मयाऽसकृत् ॥ ३.६८.४ ॥

यह सुनकर नराधिप ऋतुपर्ण कुछ भी नहीं बोले, और मेरे बार-बार कहने पर भी कोई पार्षद कुछ नहीं बोला।

3.68.5

अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश्चिदब्रवीत् ।
ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः ॥ ३.६८.५ ॥

राजा से अनुमति पाकर मुझसे एकांत में ऋतुपर्ण के एक पुरुष ने कहा, जिसका नाम बाहुक था।

3.68.6

सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः ।
शीघ्रयानेषु कुशलो मृष्टकर्ता च भोजने ॥ ३.६८.६ ॥

वह उस नरेन्द्र का सारथी था, विरूप और छोटी बाहुओं वाला, तेज़ रथों को चलाने में निपुण, और भोजन बनाने में भी कुशल।

3.68.7

स विनिःश्वस्य बंहुशो रुदित्वा च षुनःपुनः ।
कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चादिदमभाषत ॥ ३.६८.७ ॥

वह बार-बार लम्बी साँसें लेकर और बारम्बार रोकर, मेरा कुशल-क्षेम पूछने के बाद यह बोला।

3.68.8

वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ।
आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः ॥ ३.६८.८ ॥

विपत्ति में पड़ने पर भी कुलीन स्त्रियाँ अपनी रक्षा स्वयं करती हैं; सत्यनिष्ठ होकर वे स्वर्ग जीत लेती हैं, इसमें संशय नहीं।

3.68.9

रहिता भर्तृभिश्चैव न कुप्यन्ति कदाचन ।
्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः ॥ ३.६८.९ ॥

पतियों से वियुक्त होने पर भी श्रेष्ठ स्त्रियाँ कभी क्रोध नहीं करतीं; वे अपने प्राणों को चरित्र के कवच की भाँति धारण करती हैं।

3.68.10

विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ।
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.६८.१० ॥

विपत्ति में पड़े, मोहग्रस्त और सुख से च्युत उस पुरुष ने जो उसे त्याग दिया, उस पर उसे क्रोध नहीं करना चाहिए।

3.68.11

प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.६८.११ ॥

जो जीवन-निर्वाह की खोज में था, जिसका वस्त्र पक्षियों ने हर लिया था और जो मानसिक पीड़ा से जल रहा था, उस पर श्यामा को क्रोध नहीं करना चाहिए।

3.68.12

सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् ।
भ्रष्टराज्यं श्रित्या हीनं श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.६८.१२ ॥

पति को इस दशा में, राज्य से च्युत और दीन देखकर, चाहे उसने उसका आदर किया हो या अनादर, श्यामा को क्रोध नहीं करना चाहिए।

3.68.13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः ।
श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदयः ॥ ३.६८.१३ ॥

उसके उन वचनों को सुनकर मैं शीघ्रता से यहाँ आया हूँ। आप प्रमाण सुनकर राजा से भी निवेदन करें।

3.68.14

एतच्छ्रुत्वाऽश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशांपते ।
दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभापत ॥ ३.६८.१४ ॥

हे प्रजापति, यह सुनकर आँसुओं से भरी आँखों वाली दमयन्ती एकान्त में माता के पास जाकर बोली।

3.68.15

अयमर्थौ न संवेद्यो भीमे मातः कदाचन ।
त्वत्सन्निधौ नियोक्ष्येऽहंसुदेवं द्विजसत्तमम् ॥ ३.६८.१५ ॥

हे माता, यह बात भीम को कभी नहीं बताई जानी चाहिए। आपकी उपस्थिति में मैं उत्तम ब्राह्मण सुदेव को भेजूँगी।

3.68.16

यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम् ।
यथा त्वया प्रकर्तव्यं मम चेत्प्रियमिच्छसि ॥ ३.६८.१६ ॥

ताकि राजा भीम मेरे इस विचार को स्वीकार न करें, वैसा ही आपको करना चाहिए, यदि आप मेरा प्रिय चाहती हैं।

3.68.17

यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान् ।
तेनैव मङ्गलेनाद्य सुदेवो यातु मा चिरम् ॥ ३.६८.१७ ॥

जिस प्रकार सुदेव ने मुझे शीघ्र ही बान्धवों से मिला दिया, उसी मंगल कार्य हेतु आज सुदेव तुरन्त प्रस्थान करे, देर न करे।

3.68.18

समानेतुं नलं मातरयोध्यां नगरीमितः ।
ऋतुपर्णस्य नगरे निवसन्तमरिन्दमम् ॥ ३.६८.१८ ॥

हे माता, यहाँ से अयोध्या नगरी में, ऋतुपर्ण के नगर में निवास करते हुए शत्रुदमन नल को वापस लाने के लिए।

3.68.19

विश्रान्तं तु ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम् ।
अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भामिनी ॥ ३.६८.१९ ॥

तब विश्राम कर लेने के पश्चात् वैदर्भी भामिनी दमयन्ती ने उन द्विजश्रेष्ठ पर्णाद का धन से अत्यधिक सत्कार किया।

3.68.20

लवाच चैनं महता संपूज्य द्रविणेन वै ।
नले चेहागते विप्र भूयो दास्याभि ते वसु ॥ ३.६८.२० ॥

उन्होंने उन्हें बहुत सम्मानपूर्वक धन से पूजकर कहा, "हे विप्र, जब नल यहाँ आ जाएँगे, तब मैं तुम्हें और भी धन दूँगी।"

3.68.21

त्वया हि मे बहुकृतंयदन्यो न करिष्यति ।
यद्भर्त्राऽहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम ॥ ३.६८.२१ ॥

तुमने मेरे लिए बहुत कुछ किया है, जो दूसरा कोई नहीं करेगा, कि मैं शीघ्र ही अपने पति से मिल जाऊँगी, हे द्विजोत्तम।

3.68.22

स एवमुक्तोऽथाश्वास्य आशीर्वादैः सुमङ्गलैः ।
गृहानुपययौ चापि कृतार्थः सुमहामनाः ॥ ३.६८.२२ ॥

इस प्रकार कहे जाने पर, मंगलकारी आशीर्वादों से आश्वस्त होकर, वह कृतार्थ और उदार मन वाला ब्राह्मण अपने घर लौट गया।

3.68.23

ततः सुदेवमानाय्य दमयन्ती युधिष्ठिर ।
अब्रवीत्सन्निदौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता ॥ ३.६८.२३ ॥

तब हे युधिष्ठिर, दमयन्ती ने सुदेव को बुलाकर, माता के समीप, दुःख और शोक से भरी हुई होकर कहा।

3.68.24

गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम् ।
ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिमन्यं चिकीर्षती ॥ ३.६८.२४ ॥

हे सुदेव, अयोध्या नगरी में जाकर, वहाँ निवास करने वाले राजा ऋतुपर्ण से यह संदेश कहो, क्योंकि मैं दूसरे पति को चुनना चाहती हूँ।

3.68.25

आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम् ।
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ॥ ३.६८.२५ ॥

भीम की पुत्री दमयन्ती पुनः स्वयंवर में उपस्थित होंगी। वहाँ सब ओर से राजा और राजकुमार जाएँगे।

3.68.26

तथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति ।
यदि संभाविनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम ॥ ३.६८.२६ ॥

समय की गणना भी हो चुकी है, वह कल ही होगा। यदि यह तुम्हारे लिए संभव हो, तो हे शत्रुदमन, शीघ्र जाओ।

3.68.27

सूर्योदये द्वतीयं सा भर्तारं वरयिष्यति ।
न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोपि वा ॥ ३.६८.२७ ॥

सूर्योदय पर वह दूसरी बार पति का वरण करेगी। वीर नल जीवित हैं या मृत, यह तो ज्ञात नहीं है।

3.68.28

एवं तथा यथोक्तो वै गत्वा राजानमब्रवीत् ।
ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा ॥ ३.६८.२८ ॥

इस प्रकार, जैसा उससे कहा गया था, वह ब्राह्मण सुदेव तब गए और राजा ऋतुपर्ण से बोले, "हे महाराज!"