મહાભારત · અધ્યાય 3.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.69.1
श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः ।
सारथीन्स समानीय वार्ष्णेयप्रभृतीन्नृपः।
कथयामास यद्वृत्तं ब्राह्मणेन श्रुतं तथा ॥ ३.६९.१ ॥
સુદેવના વચન સાંભળીને રાજા ઋતુપર્ણે વાર્ષ્ણેય વગેરે સારથિઓને બોલાવીને, બ્રાહ્મણ પાસેથી સાંભળેલી ઘટના તેમને કહી.
3.69.2
बाहुकं च समाहूय दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
सान्त्यञ्श्र्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥ ३.६९.२ ॥
બાહુકને બોલાવીને, દમયંતીના સ્વયંવર વિશે મધુર વાણીથી સાંત્વન આપતાં બાહુક સાથે વાત કરી.
3.69.3
विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ॥ ३.६९.३ ॥
હે બાહુક, અશ્વતત્ત્વ જાણનારા! દમયંતીના સ્વયંવર માટે મારે એક જ દિવસમાં વિદર્ભ જવું છે; જો તને યોગ્ય લાગે તો કહે.
3.69.4
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह ।
व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः ॥ ३.६९.४ ॥
હે કૌંતેય! રાજાએ એમ કહ્યું ત્યારે નળનું મન દુઃખથી વિંધાઈ ગયું; મહામનસ્વી નળ ચિંતામાં ડૂબી ગયો.
3.69.5
दमयन्ती भवेदेवं किंनु दुःखेन मोहिता ।
अस्मदर्थे भवेद्बाऽयमुपायश्चिन्तितो महान् ॥ ३.६९.५ ॥
શું દમયંતી આ રીતે દુઃખથી મોહિત થઈ હશે? કદાચ મારા માટે જ આ મહાન ઉપાય વિચારાયો હશે.
3.69.6
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी ।
यया क्षुद्रेण निकृताकृपणा पापबुद्धिना।
स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः ॥ ३.६९.६ ॥
વૈદર્ભીએ ક્રૂર વર્તન કરવા ઇચ્છ્યું! તે નીચ અને પાપબુદ્ધિવાળાએ તેને છેતરી, તે દીન બની ગઈ. જગતમાં સ્ત્રીનો સ્વભાવ ચંચળ છે; અને મારો દોષ પણ ભયંકર છે.
3.69.7
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा ।
नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः ॥ ३.६९.७ ॥
મારા શોકથી વ્યાકુળ અને નિરાશાથી પાતળી કમરવાળી તે આવું ક્યારેય ન કરત; ખાસ કરીને શોક્ય સાથે તો નહીં.
3.69.8
यदत्र सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् ।
ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम् ॥ ३.६९.८ ॥
આમાં સત્ય છે કે અસત્ય, ત્યાં જઈને હું નિશ્ચયપૂર્વક જાણીશ; ઋતુપર્ણની ઇચ્છા માટે અને મારા પોતાના હેતુ માટે હું આ કરીશ.
3.69.9
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः ।
कृतालुरुवाचेदमृतुपर्णं जनाधिपम् ॥ ३.६९.९ ॥
મનમાં આ પ્રમાણે નિશ્ચય કરીને, દુઃખી મનવાળા બાહુક હાથ જોડીને જનાધિપ ઋતુપર્ણને આમ બોલ્યો.
3.69.10
प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप ।
एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप।
तत्रादित्योदये काले श्वो विदर्भान्गमिष्यसि ॥ ३.६९.१० ॥
હું તમને વચન આપું છું, હે નરાધિપ, હું જઈશ. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, રાજન, એક જ દિવસમાં વિદર્ભ નગરીમાં; ત્યાં સૂર્યોદય સમયે, આવતી કાલે તમે વિદર્ભ પહોંચી જશો.
3.69.11
एवमुक्तोऽब्रवीद्राजा बाहुकं प्रहसन्निव ।
किं ते कामं करोम्यद्य तुष्टोऽस्मि तव बाहुक ॥ ३.६९.११ ॥
આમ કહેવાતાં રાજા જાણે હસતાં હસતાં બાહુકને બોલ્યો: "તારી ઇચ્છા શું છે? આજે હું તે પૂરી કરીશ; હે બાહુક, હું તારાથી પ્રસન્ન છું."
3.69.12
यावद्यानमिदं सज्जमृतुपर्ण करोम्यहम् ॥ ३.६९.१२ ॥
આ રથ તૈયાર થાય ત્યાં સુધી, હે ઋતુપર્ણ, હું તેને તૈયાર કરું છું.
3.69.13
ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः ।
अश्वशालामुपागम्य भागस्वरिनृपाज्ञया ॥ ३.६९.१३ ॥
પછી, હે રાજન, તે બાહુકે રાજાની આજ્ઞાથી અશ્વશાળામાં જઈ ઘોડાઓની પરીક્ષા કરી.
3.69.14
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णन बाहुकः ।
अश्वाञ्जिज्ञासमानो वै विचार्य च पुनःपुनः।
अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान् ॥ ३.६९.१४ ॥
ઋતુપર્ણની ઉતાવળથી તેણે વારંવાર વિચારીને, ઘોડાઓને જાણવાની ઇચ્છાથી, દુર્બળ છતાં માર્ગમાં સમર્થ અને સહનશીલ ઘોડા શોધ્યા.
3.69.15
तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान् ।
वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून् ॥ ३.६९.१५ ॥
તેજ અને બળથી યુક્ત, ઉત્તમ કુળ અને સ્વભાવવાળા, દુર્લક્ષણ રહિત, પહોળા નસકોરાં અને મોટા જડબાંવાળા ઘોડા.
3.69.16
शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः ।
दृश्यमानान्कृशानङ्गैर्जवेनाप्रतिमान्पथि ॥ ३.६९.१६ ॥
શુદ્ધ, દસ આવર્તવાળા, સિંધુ દેશમાં જન્મેલા, પવનના વેગવાળા; શરીરે દુર્બળ દેખાતા છતાં માર્ગમાં ગતિમાં અજોડ.
3.69.17
तान्दृष्ट्वा दुर्बलान्नाजा प्राह कोपसमन्वितः ।
किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या न ते वचम् ॥ ३.६९.१७ ॥
તે દુર્બળ ઘોડાઓને જોઈને રાજા ક્રોધે ભરાઈને બોલ્યા, "આ શા માટે પસંદ કર્યું? તારા શબ્દોથી મને છેતરવામાં ન આવવું જોઈએ."
3.69.18
कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया रथम् ।
महानध्वा स चैकाह्ना गन्तव्यः कथमीदृशैः ॥ ३.६९.१८ ॥
અલ્પ બળ અને પ્રાણવાળા આ ઘોડા રથ કેવી રીતે ખેંચશે? આવા ઘોડાઓ સાથે એ મોટો માર્ગ એક જ દિવસમાં કેવી રીતે કાપી શકાય?
3.69.19
एको ललाटे द्वे मूर्ध्नि द्वौद्वौ पार्श्वोपपार्श्वयोः ।
द्वौद्वौ वक्षसि विज्ञैर्यौ प्रयाणे चैक एव तु ॥ ३.६९.१९ ॥
કપાળ પર એક, માથા પર બે, પડખાં અને ઉપપડખાં પર દરેકે બે-બે, છાતી પર બે-બે; પ્રયાણમાં જ્ઞાનીઓ જે ચિહ્નો ઓળખે છે તે આ છે; પણ ખરેખર એક જ શુભ છે.
3.69.20
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः ।
यानन्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि तान्योजयामिते ॥ ३.६९.२० ॥
આ ઘોડા વિદર્ભ જશે, એમાં સંશય નથી. હે રાજન, બીજા ઘોડાને તમે ઉત્તમ માનતા હો તો કહો, તેમને જ હું જોડી દઉં.
3.69.21
त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलो ह्यसि बाहुक ।
यान्मन्यसे समर्थास्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय ॥ ३.६९.२१ ॥
બાહુક, ઘોડાના તત્વને જાણનાર અને કુશળ તું જ છે. જે સમર્થ લાગે તેમને જ ઝડપથી જોડ.
3.69.22
ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान् ।
योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नलः ॥ ३.६९.२२ ॥
પછી કુશળ નળે ઉત્તમ કુળ અને સ્વભાવવાળા, વેગ માટે યોગ્ય એવા ચાર ઉત્તમ ઘોડાઓને રથમાં જોડ્યા.
3.69.23
ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः ।
अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः ॥ ३.६९.२३ ॥
પછી રાજા જોડેલા રથ પર ઉતાવળે ચડ્યો; ત્યારે તે ઉત્તમ ઘોડાઓ ઘૂંટણે ભૂમિ પર પડી ગયા.
3.69.24
ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशांपते ।
सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान् ॥ ३.६९.२४ ॥
પછી હે પ્રજાપતિ, શ્રીમાન નળ રાજા, નરશ્રેષ્ઠે તેજ અને બળથી યુક્ત તે ઘોડાઓને શાંત કર્યા.
3.69.25
रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः ।
सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम् ॥ ३.६९.२५ ॥
લગામો ઉપાડીને નળે પ્રયાણ કરવાની ઇચ્છા કરી. વાર્ષ્ણેયને (સારથિને) રથમાં બેસાડીને તેણે પરમ વેગ અપનાવ્યો.
3.69.26
ते चोद्यमाना विधिवद्बाहुकेन हयोत्तमाः ।
समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्ति च ॥ ३.६९.२६ ॥
બાહુકે વિધિપૂર્વક હાંકેલા તે ઉત્તમ અશ્વો આકાશમાં ઊડતા હોય તેમ કૂદ્યા અને રથીને મોહિત કરવા લાગ્યા.
3.69.27
तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः ।
अयोध्याधिपतिः श्रीमान्विस्मयं परमं ययौ ॥ ३.६९.२७ ॥
પવનના વેગે ખેંચાતા તે અશ્વોને આ રીતે જોઈને અયોધ્યાના તેજસ્વી અધિપતિ અત્યંત વિસ્મિત થયા.
3.69.28
रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् ।
वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥ ३.६९.२८ ॥
તે રથનો ઘોષ અને અશ્વોને સંભાળવાની તે રીત સાંભળીને વાર્ષ્ણેયે બાહુકના અશ્વજ્ઞાન વિશે વિચાર કર્યો.
3.69.29
किंनु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः ।
तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥ ३.६९.२९ ॥
શું આ દેવરાજ ઇન્દ્રનો સારથિ માતલિ હશે? વીર બાહુકમાં તેવાં મહાન લક્ષણો દેખાય છે.
3.69.30
शालिहोत्रोऽथ किंतु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित् ।
मानुपं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ॥ ३.६९.३० ॥
અથવા અશ્વોના કુળતત્ત્વને જાણનાર શાલિહોત્ર હશે, જેણે માનવનું અતિ સુંદર રૂપ ધારણ કર્યું છે?
3.69.31
उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः ।
सोयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत् ॥ ३.६९.३१ ॥
અથવા શત્રુનગરો જીતનાર નળ જ હોઈ શકે. આ રાજા આવ્યો છે, એમ તે આ રીતે વિચારવા લાગ્યો.
3.69.32
अथवाऽयंनलात्प्राप्तो विद्यां तामेव बाहुकः ।
तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥ ३.६९.३२ ॥
અથવા આ બાહુક નળ પાસેથી એ વિદ્યા પામ્યો હશે. બાહુક અને નળનું જ્ઞાન મને સમાન દેખાય છે.
3.69.33
अपिचेदं वयस्तुल्यं बाहुकस्य नलस्य च ।
नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यश्च भविष्यति ॥ ३.६९.३३ ॥
વળી, બાહુક અને નળની ઉંમર પણ સમાન છે. આ મહાપરાક્રમી નળ નથી, અને તે એ વિદ્યા જાણનારો પણ નહીં હોય.
3.69.34
प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च निरूपणैः ॥ ३.६९.३४ ॥
મહાત્માઓ છૂપા રહીને આ પૃથ્વી પર વિચરે છે; તેઓ દૈવી વિધાન અને શાસ્ત્રોક્ત આચરણથી યુક્ત હોય છે.
3.69.35
भवेन्न मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यता प्रति ।
प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति मतिर्मम ॥ ३.६९.३५ ॥
અંગોની વિકૃતિ વિશે મારો મતભેદ ન હોય. ઊંચાઈમાં થોડો ઓછો હોઈ શકે, એવો મારો અભિપ્રાય છે.
3.69.36
वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः ।
नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः ॥ ३.६९.३६ ॥
ઉંમરનું પ્રમાણ સમાન છે, પણ રૂપમાં વિપરીતતા છે. આખરે, સર્વ ગુણોથી યુક્ત નળ જ બાહુક છે એમ હું માનું છું.
3.69.37
एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णोयः पर्यचिन्तयत् ।
हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ॥ ३.६९.३७ ॥
આ રીતે ઘણી વાર વિચારીને વાર્ષ્ણેય મનમાં ચિંતવવા લાગ્યા, હે મહારાજ, પુણ્યશ્લોકના સારથિ.
3.69.38
ऋतुपर्णश्च राजेनद्रो बाहुकस्य हयज्ञताम् ।
चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः ॥ ३.६९.३८ ॥
રાજેન્દ્ર ઋતુપર્ણ બાહુકની અશ્વકુશળતા વિચારીને આનંદિત થયા, વાર્ષ્ણેય સારથિ સાથે.
3.69.39
ऐकाग्र्यं च तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् ।
कौशलं चापि संप्रेक्ष्य परां सुदमवाप ह ॥ ३.६९.३९ ॥
એકાગ્રતા, તેમ જ ઉત્સાહ, ઘોડાઓનું નિયંત્રણ અને તે કુશળતા જોઈને તેમને પરમ આનંદ મળ્યો.