महाभारत · अध्याय 3.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.69.1
श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः ।
सारथीन्स समानीय वार्ष्णेयप्रभृतीन्नृपः।
कथयामास यद्वृत्तं ब्राह्मणेन श्रुतं तथा ॥ ३.६९.१ ॥
सुदेवाचे वचन ऐकून राजा ऋतुपर्णाने वार्ष्णेय इत्यादी सारथ्यांना बोलावून, ब्राह्मणाकडून ऐकलेला वृत्तांत त्यांना सांगितला.
3.69.2
बाहुकं च समाहूय दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
सान्त्यञ्श्र्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥ ३.६९.२ ॥
बाहुकाला बोलावून, दमयंतीच्या स्वयंवराविषयी बोलत, मृदू शब्दांनी त्याला धीर देत तो बाहुकाशी बोलला.
3.69.3
विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ॥ ३.६९.३ ॥
हे बाहुका, अश्वतत्त्व जाणणाऱ्या! दमयंतीच्या स्वयंवरासाठी मला एका दिवसात विदर्भाला जायचे आहे; तुला योग्य वाटत असेल तर सांग.
3.69.4
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह ।
व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः ॥ ३.६९.४ ॥
हे कौंतेया! राजाने असे म्हटल्यावर नलाचे मन दुःखाने फाटले; महामनस्क नल विचारात मग्न झाला.
3.69.5
दमयन्ती भवेदेवं किंनु दुःखेन मोहिता ।
अस्मदर्थे भवेद्बाऽयमुपायश्चिन्तितो महान् ॥ ३.६९.५ ॥
दमयंती अशा दुःखाने मोहित झाली असेल काय? माझ्यासाठीच हा मोठा उपाय योजिला गेला असेल.
3.69.6
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी ।
यया क्षुद्रेण निकृताकृपणा पापबुद्धिना।
स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः ॥ ३.६९.६ ॥
वैदर्भीने क्रूर वर्तन करू इच्छिले! त्या क्षुद्र आणि पापबुद्धी माणसाने तिला फसवले, ती दीन झाली. जगात स्त्रीचा स्वभाव चंचल असतो; आणि माझा दोषही भयंकर आहे.
3.69.7
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा ।
नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः ॥ ३.६९.७ ॥
माझ्या शोकाने व्याकुळ आणि निराशेने कृश कमरेची ती असे कधीच करणार नाही; विशेषतः सवतीबाबत तर नाहीच.
3.69.8
यदत्र सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् ।
ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम् ॥ ३.६९.८ ॥
यात सत्य आहे की असत्य, हे तेथे जाऊन मी निश्चितपणे जाणून घेईन; ऋतुपर्णाच्या इच्छेसाठी आणि माझ्या स्वतःच्या हेतूसाठीही मी हे करीन.
3.69.9
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः ।
कृतालुरुवाचेदमृतुपर्णं जनाधिपम् ॥ ३.६९.९ ॥
मनात असा निश्चय करून, दुःखी मनाचा बाहुक हात जोडून जनाधिप ऋतुपर्णाला असे म्हणाला.
3.69.10
प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप ।
एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप।
तत्रादित्योदये काले श्वो विदर्भान्गमिष्यसि ॥ ३.६९.१० ॥
मी तुम्हाला वचन देतो, हे नराधिपा, मी जाईन. हे पुरुषव्याघ्रा, राजा, एकाच दिवसात विदर्भ नगरीत; तेथे सूर्योदयाच्या वेळी, उद्या तुम्ही विदर्भांपर्यंत पोहोचाल.
3.69.11
एवमुक्तोऽब्रवीद्राजा बाहुकं प्रहसन्निव ।
किं ते कामं करोम्यद्य तुष्टोऽस्मि तव बाहुक ॥ ३.६९.११ ॥
असे म्हटल्यावर राजा हसल्यासारखा बाहुकाला म्हणाला: "तुझी इच्छा काय आहे? आज मी ती पूर्ण करीन; हे बाहुका, मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे."
3.69.12
यावद्यानमिदं सज्जमृतुपर्ण करोम्यहम् ॥ ३.६९.१२ ॥
हा रथ तयार होईपर्यंत, हे ऋतुपर्णा, मी तो तयार करतो.
3.69.13
ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः ।
अश्वशालामुपागम्य भागस्वरिनृपाज्ञया ॥ ३.६९.१३ ॥
नंतर, हे राजा, त्या बाहुकाने राजाच्या आज्ञेने अश्वशाळेत जाऊन घोड्यांची परीक्षा केली.
3.69.14
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णन बाहुकः ।
अश्वाञ्जिज्ञासमानो वै विचार्य च पुनःपुनः।
अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान् ॥ ३.६९.१४ ॥
ऋतुपर्णाच्या घाईने त्याने वारंवार विचार करून, घोड्यांना ओळखण्याच्या इच्छेने, दुबळे पण मार्गात सक्षम व सहनशील घोडे शोधले.
3.69.15
तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान् ।
वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून् ॥ ३.६९.१५ ॥
तेज व बलाने युक्त, उत्तम कुळ व शीलाने युक्त, दुर्लक्षणांपासून मुक्त, रुंद नाकपुड्या व मोठे जबडे असलेले घोडे.
3.69.16
शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः ।
दृश्यमानान्कृशानङ्गैर्जवेनाप्रतिमान्पथि ॥ ३.६९.१६ ॥
शुद्ध, दहा आवर्त असलेले, सिंधु देशात जन्मलेले, वाऱ्याच्या वेगाचे; शरीराने दुबळे दिसले तरी मार्गावरील वेगात अतुलनीय.
3.69.17
तान्दृष्ट्वा दुर्बलान्नाजा प्राह कोपसमन्वितः ।
किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या न ते वचम् ॥ ३.६९.१७ ॥
ते दुबळे घोडे पाहून राजा संतापाने म्हणाला, "हे तू का निवडलेस? तुझ्या बोलण्याने मला फसवले जाऊ नये."
3.69.18
कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया रथम् ।
महानध्वा स चैकाह्ना गन्तव्यः कथमीदृशैः ॥ ३.६९.१८ ॥
कमी बल व प्राण असलेले हे घोडे रथ कसा वाहून नेतील? अशा घोड्यांसह तो लांब मार्ग एका दिवसात कसा पार करायचा?
3.69.19
एको ललाटे द्वे मूर्ध्नि द्वौद्वौ पार्श्वोपपार्श्वयोः ।
द्वौद्वौ वक्षसि विज्ञैर्यौ प्रयाणे चैक एव तु ॥ ३.६९.१९ ॥
कपाळावर एक, डोक्यावर दोन, बाजूंवर आणि उपबाजूंवर प्रत्येकी दोन-दोन, छातीवर दोन-दोन; प्रवासात जाणकार जी लक्षणे ओळखतात ती ही; पण खरे तर एकच शुभ आहे.
3.69.20
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः ।
यानन्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि तान्योजयामिते ॥ ३.६९.२० ॥
हे घोडे विदर्भाला जातील, यात संशय नाही. हे राजा, इतर घोडे तुम्हाला श्रेष्ठ वाटत असतील तर सांगा, त्यांनाच मी जुंपतो.
3.69.21
त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलो ह्यसि बाहुक ।
यान्मन्यसे समर्थास्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय ॥ ३.६९.२१ ॥
बाहुका, घोड्यांचे तत्त्व जाणणारा आणि कुशल तूच आहेस. जे घोडे समर्थ वाटतात त्यांनाच लवकर जुंप.
3.69.22
ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान् ।
योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नलः ॥ ३.६९.२२ ॥
मग कुशल नळाने उत्तम कुळ आणि स्वभाव लाभलेले, वेगासाठी योग्य असे चार उत्तम घोडे रथाला जुंपले.
3.69.23
ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः ।
अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः ॥ ३.६९.२३ ॥
मग राजा जुंपलेल्या रथावर घाईने चढला; तेव्हा ते उत्तम घोडे गुडघ्यांवर भूमीवर कोसळले.
3.69.24
ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशांपते ।
सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान् ॥ ३.६९.२४ ॥
मग हे प्रजापते, श्रीमान नळ राजा, नरश्रेष्ठ, तेज आणि बल लाभलेल्या त्या घोड्यांना शांत करू लागला.
3.69.25
रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः ।
सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम् ॥ ३.६९.२५ ॥
लगाम हाती धरून नलाने प्रयाण करण्याची इच्छा केली. वार्ष्णेयाला (सारथ्याला) रथात बसवून त्याने परम वेग धारण केला.
3.69.26
ते चोद्यमाना विधिवद्बाहुकेन हयोत्तमाः ।
समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्ति च ॥ ३.६९.२६ ॥
बाहुकाने विधिपूर्वक हाकलेले ते उत्तम अश्व आकाशात उडाल्यासारखे उसळले आणि रथिकाला भ्रमित करू लागले.
3.69.27
तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः ।
अयोध्याधिपतिः श्रीमान्विस्मयं परमं ययौ ॥ ३.६९.२७ ॥
वाऱ्याच्या वेगाने ओढणारे ते अश्व असे पाहून अयोध्येचा तेजस्वी अधिपती अत्यंत विस्मित झाला.
3.69.28
रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् ।
वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥ ३.६९.२८ ॥
त्या रथाचा घोष आणि घोड्यांना आवरण्याची ती रीत ऐकून वार्ष्णेयाने बाहुकाच्या अश्वज्ञानाचा विचार केला.
3.69.29
किंनु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः ।
तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥ ३.६९.२९ ॥
हा देवराज इंद्राचा सारथी मातलि असेल का? वीर बाहुकामध्ये तसे मोठे लक्षण दिसत आहे.
3.69.30
शालिहोत्रोऽथ किंतु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित् ।
मानुपं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ॥ ३.६९.३० ॥
किंवा घोड्यांच्या कुलतत्त्वाला जाणणारा शालिहोत्र असेल का, ज्याने मानवाचे अत्यंत सुंदर रूप धारण केले आहे?
3.69.31
उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः ।
सोयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत् ॥ ३.६९.३१ ॥
किंवा शत्रुनगरे जिंकणारा नलच असावा. हा राजा आला आहे, असा तो असा विचार करू लागला.
3.69.32
अथवाऽयंनलात्प्राप्तो विद्यां तामेव बाहुकः ।
तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥ ३.६९.३२ ॥
किंवा हा बाहुक नलाकडून ती विद्या मिळवलेला असावा. बाहुक आणि नल यांचे ज्ञान मला समान दिसते.
3.69.33
अपिचेदं वयस्तुल्यं बाहुकस्य नलस्य च ।
नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यश्च भविष्यति ॥ ३.६९.३३ ॥
शिवाय, बाहुक आणि नल यांचे वयही समान आहे. हा महापराक्रमी नल नाही, आणि तो ती विद्या जाणणाराही नसेल.
3.69.34
प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च निरूपणैः ॥ ३.६९.३४ ॥
महात्मे लोक गुप्तपणे या पृथ्वीवर संचार करतात; ते दैवी विधानाने आणि शास्त्रोक्त आचरणाने युक्त असतात.
3.69.35
भवेन्न मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यता प्रति ।
प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति मतिर्मम ॥ ३.६९.३५ ॥
शरीराच्या विद्रूपतेबाबत माझे मत भिन्न नसावे. उंचीने काहीसा कमी असू शकेल, असे माझे मत आहे.
3.69.36
वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः ।
नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः ॥ ३.६९.३६ ॥
वयाचे प्रमाण समान आहे, पण रूपात विपरीतता आहे. शेवटी, सर्व गुणांनी युक्त नलच बाहुक असावा असे मला वाटते.
3.69.37
एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णोयः पर्यचिन्तयत् ।
हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ॥ ३.६९.३७ ॥
असा अनेक वेळा विचार करून वार्ष्णेयाने मनात चिंतन केले, हे महाराजा, पुण्यश्लोकाचा सारथी.
3.69.38
ऋतुपर्णश्च राजेनद्रो बाहुकस्य हयज्ञताम् ।
चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः ॥ ३.६९.३८ ॥
राजेंद्र ऋतुपर्ण बाहुकाच्या अश्वविद्येचा विचार करत आनंदित झाला, वार्ष्णेय सारथ्यासह.
3.69.39
ऐकाग्र्यं च तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् ।
कौशलं चापि संप्रेक्ष्य परां सुदमवाप ह ॥ ३.६९.३९ ॥
एकाग्रता, तसाच उत्साह, घोड्यांचे नियंत्रण आणि ते कौशल्य पाहून त्याला परम आनंद प्राप्त झाला.