महाभारत · अध्याय 3.70

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

3.70.1

स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च ।
अचिरेणातिचक्राम स्वेचरः खे चरन्निव ॥ ३.७०.१ ॥

त्याने नद्या, पर्वत, वने आणि सरोवरे क्षणार्धात ओलांडली, जणू आकाशात स्वेच्छेने विहरणारा.

3.70.2

तथा प्रयाते तु रथे तदा भागस्वरिर्नृपः ।
उत्तरीयमधोपश्यद्धष्टं परपुरंजयः ॥ ३.७०.२ ॥

असा रथ पुढे गेल्यावर शत्रुनगरे जिंकणाऱ्या राजा भागस्वरीने खाली आपले उत्तरीय पडलेले पाहिले.

3.70.3

ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा ।
ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः ॥ ३.७०.३ ॥

मग वस्त्र पडल्यावर उदारमनाचा राजा घाईने नलाला म्हणाला, 'मी ते उचलून घेईन.'

3.70.4

निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान् ।
वार्ष्णेयो यावदेनं मे पटमानयतामिह ॥ ३.७०.४ ॥

'हे महाबुद्धे, हे वेगवान घोडे आवर; वार्ष्णेय माझे वस्त्र येथे आणेपर्यंत.'

3.70.5

नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव ।
योजनं समतिक्रान्तो नाहर्तुं शक्यते पुनः ॥ ३.७०.५ ॥

तेव्हा नल त्याला उत्तरला, 'तुमचे वस्त्र दूर पडले आहे; एक योजन पुढे गेले आहे, आता ते परत आणणे शक्य नाही.'

3.70.6

एवमुक्ते नलेनाथ नातिप्रीतमना नृपः ।
आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम् ॥ ३.७०.६ ॥

नलाने असे म्हटल्यावर राजा फारसा प्रसन्न मनाने न होता, वनात फळांनी भरलेल्या बिभीतक वृक्षाजवळ गेला.

3.70.7

तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभापत ।
ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥ ३.७०.७ ॥

त्या बाहुकाला पाहून राजा घाईने म्हणाला, हे सूता, गणनेतील माझे परम कौशल्यही तू पाहा.

3.70.8

सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन ।
नैकत्र परिनिष्ठाऽस्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् ॥ ३.७०.८ ॥

कोणीही सर्व काही जाणत नाही; सर्वज्ञ कोणीच नाही. एकाच माणसात ज्ञानाची परिपूर्ण सिद्धी कधीच नसते.

3.70.9

वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलामेकं च बाहुक ।
पतितान्यपि यान्यत्रतत्रैकमधिकं कृतम् ॥ ३.७०.९ ॥

हे बाहुका, या वृक्षावरील जितकी पाने व फळे आहेत आणि इथे-तिथे पडलेली आहेत, त्यांपैकी एक अधिक मोजले गेले आहे.

3.70.10

एवपत्राधिकं चात्र फलमेकं च बाहुक ।
फलकोट्यपि पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः।
प्रवक्ष्यामि फलान्यत्र यानि संख्यास्यते भवान् ॥ ३.७०.१० ॥

अशा प्रकारे येथे पानांपेक्षा एक अधिक आहे आणि फळही एक. हे बाहुका, दोन्ही फांद्यांवरील पानांची कोटी संख्याही मी सांगेन; तू येथे मोजणार असलेली फळेही मी सांगेन.

3.70.11

प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः ।
आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च ॥ ३.७०.११ ॥

या वृक्षाच्या दोन फांद्या आणि इतर लहान फांद्या मोज. यांच्यापासून दोन हजार फळे, आणि पाच कमी शंभर.

3.70.12

ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत् ।
परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन ॥ ३.७०.१२ ॥

मग रथातून उडी मारून बाहुक राजाला म्हणाला: हे राजा, हे शत्रुमर्दना, तू माझ्यापासून लपलेल्या गोष्टीबद्दल बढाई मारल्यासारखे बोलत आहेस.

3.70.13

प्रत्यक्षमेतत्कर्ताऽस्मि शातयित्वा विभीतकम् ।
अथ ते गणिते राजन्द्विजामाम्यपरोक्षताम् ॥ ३.७०.१३ ॥

हे प्रत्यक्षच आहे; मी विभीतक वृक्ष तोडून त्याची मोजणी करून दाखवीन. हे राजा, मोजण्यात तुम्हाला ती अपरोक्ष कुशलता प्राप्त होईल.

3.70.14

प्रत्यक्षं ते महाराज् गणयिष्ये विभीतकम् ।
अहं हि नाभिजानामि भवेदेव नवेति वा ॥ ३.७०.१४ ॥

हे महाराज, तुमच्यासमोरच मी विभीतक वृक्षाची फळे मोजीन. ती नऊ आहेत की अन्य संख्येची, हे मला निश्चितपणे माहीत नाही.

3.70.15

संख्यास्यामि फलान्यस्य पशय्तस्ते जनाधिप ।
मुहूर्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम् ॥ ३.७०.१५ ॥

हे जनाधिपा, तुम्ही पाहत असताना मी याची फळे मोजीन. वार्ष्णेय क्षणभर घोड्यांच्या लगामी धरो.

3.70.16

तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् ।
बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः ॥ ३.७०.१६ ॥

राजा त्या सारथ्याला म्हणाला, "हा विलंब करण्याचा काळ नाही." परंतु बाहुक मोठ्या प्रयत्नाने त्याला उत्तर देऊ लागला.

3.70.17

प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथवा त्वरते भवान् ।
एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः ॥ ३.७०.१७ ॥

एक क्षण थांबा, किंवा तुम्ही घाईत आहात का? हा शुभ मार्ग आहे; वार्ष्णेय सारथी असताना जा.

3.70.18

अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन ।
त्वभेव यन्ता नान्योस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ॥ ३.७०.१८ ॥

तेव्हा ऋतुपर्ण त्याला समजावत म्हणाला, "हे कुरुनंदन, हे बाहुका, पृथ्वीवरही तुझ्यासारखा दुसरा सारथी नाही."

3.70.19

त्वत्कृतेयातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद ।
शरणं त्वांप्रपन्नोस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि ॥ ३.७०.१९ ॥

हे अश्वविद्येत निपुण, तुमच्यासाठी मी विदर्भाला जाऊ इच्छितो. मी तुमच्या शरणी आलो आहे; विघ्न करू नका.

3.70.20

कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक ।
विदर्भान्यदि यात्वाऽद्य सूर्यं दर्शयितासि मे। ॥ ३.७०.२० ॥

हे बाहुका, तू मला जे सांगशील ते मी आनंदाने करीन. आजच जर तू विदर्भास नेशील, तर मला सूर्य दाखवशील.

3.70.21

अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायच बिभीतकम् ।
ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम ॥ ३.७०.२१ ॥

मग बाहुक त्याला म्हणाला, "बिभीतक वृक्ष मोजून घे. मग मी विदर्भाला जाईन; माझे बोलणे असेच कर."

3.70.22

अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह ।
एकदेशं च शाखायाः समादिष्टं मयाऽनघ ॥ ३.७०.२२ ॥

अनिच्छेने राजा त्याला म्हणाला, "मोज." हे निष्पाप, मी सांगितलेल्या फांदीचा एक भाग मोज.

3.70.23

गणयस्वाश्वतत्वज्ञ ततस्त्वंप्रीतिमावह ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम् ॥ ३.७०.२३ ॥

हे अश्वतत्त्वज्ञा, मोज; मग तू आनंद पाव. तो रथातून झटकन खाली उतरला आणि त्या वृक्षाला पाडले.

3.70.24

ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् ।
गणयित्वायथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु ॥ ३.७०.२४ ॥

मग तो आश्चर्याने भरून राजाला म्हणाला, "सांगितल्याप्रमाणे तितकीच फळे मी मोजली आहेत."

3.70.25

अत्युद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम् ।
श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नृप ॥ ३.७०.२५ ॥

हे राजा, तुमचे हे अत्यंत अद्भुत सामर्थ्य मी पाहिले आहे. हे नृपा, ज्या विद्येमुळे हे कळते ती विद्या ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.

3.70.26

तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप ।
विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ॥ ३.७०.२६ ॥

तेव्हा राजा घाईने त्याला म्हणाला: हे नृपा, मला फाशांचे हृदय जाणणारा आणि गणनेत निपुण म्हणून जाण.

3.70.27

बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्याद्वयं च मे ।
मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुपर्पभ ॥ ३.७०.२७ ॥

मग बाहुक त्याला म्हणाला: मला त्या दोन विद्या द्या, आणि माझ्याकडून अश्वहृदय घ्या, हे पुरुषश्रेष्ठा.

3.70.28

ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् ।
हयज्ञानस्य लोभाच् तं तथेत्यब्रवीद्वचः ॥ ३.७०.२८ ॥

तेव्हा राजा ऋतुपर्ण कार्याच्या गांभीर्यामुळे आणि अश्वविद्येच्या लोभाने बाहुकाला "तसेच होवो" असे म्हणाला.

3.70.29

यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् ।
निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक।
एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै ॥ ३.७०.२९ ॥

सांगितल्याप्रमाणे तू फाशांचे हे परम हृदय घे. माझे अश्वहृदय तुझ्याजवळ ठेव म्हणून राहो, हे बाहुका. असे बोलून ऋतुपर्णाने नलाला ती विद्या दिली.

3.70.30

तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः ।
कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन्।
कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः ॥ ३.७०.३० ॥

फाशांचे हृदय जाणणाऱ्या त्याच्या शरीरातून कली बाहेर पडला; तो तोंडातून कर्कोटकाचे तीक्ष्ण विष सतत ओकत होता. त्या पीडित कलीपासून शापाचा अग्नी बाहेर पडला.

3.70.31

सातेन कर्शितो राजादीर्घकालमनात्मवान् ॥ ३.७०.३१ ॥

कलीच्या पीडेने क्षीण झालेला राजा दीर्घकाल आत्मसंयमरहित राहिला.

तं भ्राम्तरूपं निःशोभं संक्लिष्टमकरोत्कलिः ।
ततो विषविमुक्तात्मा स्वंरूपमकरोत्कलिः।
तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ।
ततो विषविमुक्तात्मा स्वंरूपमकरोत्कलिः।
तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ॥ ३.७०.३२ ॥

त्याने त्या भ्रमित, तेजहीन, पीडित कलीला घडवले. मग विषमुक्त झालेल्या कलीने आपले स्वरूप धारण केले. क्रोधित निषधाधिपती नलाने त्याला शाप देण्याची इच्छा केली. मग विषमुक्त झालेल्या कलीने आपले स्वरूप धारण केले. क्रोधित निषधाधिपती नलाने त्याला शाप देण्याची इच्छा केली.