महाभारत · अध्याय 3.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.71.1
ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् ।
ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥ ३.७१.१ ॥
नंतर सायंकाळी सत्यपराक्रमी ऋतुपर्ण विदर्भात पोहोचल्याची बातमी लोकांनी राजा भीमाला दिली.
3.71.2
स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम् ।
नादयन्रथघोषेण सर्वाः स विदिशो दिशः ॥ ३.७१.२ ॥
भीमाच्या सांगण्यावरून तो राजा रथाच्या घोषाने सर्व दिशा-उपदिशा दुमदुमवत कुंडिन नगरात शिरला.
3.71.3
ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः ।
श्रुत्वा तु समहृष्यन्त पुरेव नलसन्निधौ ॥ ३.७१.३ ॥
तेथे नलाच्या घोड्यांनी त्या रथाचा घोष ऐकला; ऐकून ते नलाच्या सान्निध्यात नगरातच असल्यासारखे हर्षले.
3.71.4
दमयन्ती तु शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ।
यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ॥ ३.७१.४ ॥
दमयंतीने नलाचा तो रथघोष ऐकला; पावसाळ्याच्या आगमनी गर्जणाऱ्या मेघाच्या गंभीर ध्वनीप्रमाणे.
3.71.5
परं विस्मयमापन्ना श्रुत्वा नादं महास्वनम् ।
नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु।
सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ॥ ३.७१.५ ॥
त्या महान नादाने भैमी अत्यंत विस्मित झाली; नलाने आवरलेल्या घोड्यांमध्ये नगरात असावा तसाच तो रथघोष आहे असे तिला वाटले.
3.71.6
प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः ।
हयाश्च शुश्रुवुस्तस्य रथघोषं महीपतेः ॥ ३.७१.६ ॥
प्रासादांवरचे मोर, शाळांत उभे असलेले हत्ती व घोडे — सर्वांनी त्या महीपतीचा रथघोष ऐकला.
3.71.7
तच्छ्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा ।
प्रवेदुरुन्मुखा राजन्दृष्ट्वेव जलदोदयम् ॥ ३.७१.७ ॥
रथाचा तो घोष ऐकून हत्ती आणि मोरही, हे राजन्, मेघोदय पाहिल्यासारखे तोंड वर करून ओरडू लागले.
3.71.8
यथाऽसौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम् ।
ममाह्लादयते चेतो नल एव महीपतिः ॥ ३.७१.८ ॥
पृथ्वी भरून टाकल्यासारखा तो रथाचा घोष माझे मन आनंदित करीत आहे; तो निश्चितच भूपती नल आहे.
3.71.9
अद्य नन्द्राभवक्रं तं न पश्यामि नलं यदि ।
असंख्येयगुणं वीरं विनङ्क्ष्यामि न संशयः ॥ ३.७१.९ ॥
आज असंख्य गुणांच्या त्या वीर नलाला मी पाहिले नाही, तर मी नष्ट होईन, यात संशय नाही.
3.71.10
यदि वै तस्य वीरस्य हाह्वोर्नाद्याहमन्तरम् ।
प्रविशामि सुखस्पर्शं नभविष्याम्यसंशयम् ॥ ३.७१.१० ॥
त्या वीराच्या बाहूंमध्ये आज सुखस्पर्शाने मी प्रवेश केला नाही, तर मी उरणार नाही, यात संशय नाही.
3.71.11
यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः ।
अद्य चामीकरप्रख्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ ३.७१.११ ॥
मेघगर्जनासारखा स्वर असलेला तो नैषध नल जर माझ्याकडे आला नाही, तर आज सोन्यासारख्या तेजस्वी अग्नीत मी प्रवेश करीन.
3.71.12
यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणविक्रमः ।
नाभिगच्छतिराजेन्द्रो विनङ्क्ष्यामि न संशयः ॥ ३.७१.१२ ॥
सिंहासारखा पराक्रमी आणि मत्त हत्तीसारखे शौर्य असलेला तो राजेंद्र जर माझ्याकडे आला नाही, तर मी नष्ट होईन, यात संशय नाही.
3.71.13
न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यपकारताम् ।
न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः ॥ ३.७१.१३ ॥
त्या महात्म्याचे एकही खोटे मला आठवत नाही, कोणताही अपकार आठवत नाही; खेळातही त्यांनी बोललेले निरर्थक वाक्य आठवत नाही.
3.71.14
प्रभुः क्षमावान्वीरश्च दाता चाप्यधिको नृपैः ।
अहो नीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषध ॥ ३.७१.१४ ॥
ते समर्थ, क्षमाशील, वीर आणि दाता होते, इतर राजांपेक्षाही अधिक. अरेरे! हे नैषधा, आता ते नीचांचे अनुयायी होऊन माझ्यासाठी नपुंसकासारखे झाले आहेत.
3.71.15
गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् ।
हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम् ॥ ३.७१.१५ ॥
त्यांचे गुण आठवत, रात्रंदिवस त्यांच्यातच रमलेले माझे हे हृदय प्रियविरहाच्या शोकाने फाटत आहे.
3.71.16
एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत ।
आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ॥ ३.७१.१६ ॥
हे भारता! असे विलाप करीत ती, जणू भानावर नसल्यासारखी, पुण्यकीर्ती (नल) यांना पाहण्याच्या इच्छेने एका मोठ्या महालावर चढली.
3.71.17
ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् ।
ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥ ३.७१.१७ ॥
मग तिने मधल्या अंगणात रथावर उभ्या असलेल्या ऋतुपर्ण राजाला, वार्ष्णेय बाहुकासह पाहिले.
3.71.18
ततोऽवतीर्य वार्ष्णएयो बाहुकश्च रथोत्तमात् ।
हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम् ॥ ३.७१.१८ ॥
मग वार्ष्णेय बाहुक त्या उत्तम रथावरून उतरला, ते घोडे सोडले आणि मग रथ थांबवला.
3.71.19
सोऽवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिपः ।
उपतस्थे महाराजं भीमं भीमपराक्रमम् ॥ ३.७१.१९ ॥
तो नराधिप ऋतुपर्ण रथाच्या बैठकीवरून उतरून भयंकर पराक्रमी महाराज भीमासमोर उभा राहिला.
3.71.20
तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया मुदा ।
स तेन पूजितो राज्ञा ऋतुपर्णो नराधिपः ॥ ३.७१.२० ॥
भीमाने त्याचे मोठ्या आदराने आणि आनंदाने स्वागत केले; राजा भीमाकडून सन्मानित झालेला नराधिप ऋतुपर्ण.
3.71.21
स तत्र कुण्डिने रम्ये वसमानो महीपतिः ।
न च किंचित्तदाऽपश्यत्प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः।
स तु राज्ञा समागम्य विदर्भपतिना तदा ॥ ३.७१.२१ ॥
तो महीपती रमणीय कुण्डिनात राहत असताना वारंवार पाहत राहिला; पण तेव्हा त्याला काहीच दिसले नाही. मग विदर्भाच्या राजाशी भेटून.
3.71.22
किं कार्यं स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टः स भारत ।
नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम् ॥ ३.७१.२२ ॥
"तुमचे काय कार्य आहे? स्वागत असो" असे राजाने विचारले; हे भारता, कन्येसाठी आलेल्या त्याला तो नृपती ओळखू शकला नाही.
3.71.23
ऋतुपर्णोपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः ।
राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन ॥ ३.७१.२३ ॥
तो ऋतुपर्ण राजाही, बुद्धिमान आणि सत्यपराक्रमी, कोणत्याही राजाला किंवा राजपुत्राला पाहत नसे.
3.71.24
नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ।
न चान्यं कंचिदारम्भं स्वयंवरविधिं प्रति ॥ ३.७१.२४ ॥
स्वयंवराची कथा, ब्राह्मणांची भेट किंवा स्वयंवर विधीसंबंधी इतर कोणतीही तयारी त्याला ठाऊक नव्हती.
3.71.25
ततो विगणयद्राजा मनसा कोसलाधिपः ।
आगतोस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादुकः ॥ ३.७१.२५ ॥
तेव्हा कोसलाधिपती मनात विचार करून त्याला म्हणाले, 'मी आलो आहे, आपल्याला अभिवादन करण्यासाठी.'
3.71.26
राजापि च स्मयन्भीमो मनसा समचिन्तयत् ।
अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम्।
ग्रामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम् ॥ ३.७१.२६ ॥
राजा भीमही हसून मनात विचार करू लागला, 'त्याच्या येण्याचे कारण शंभर योजनांपेक्षाही दूर आहे.' अनेक गावे ओलांडूनही त्याला खरे कारण कळले नाही.
3.71.27
अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ।
पश्चादुदर्के ज्ञास्याप्रि कारणं यद्भविष्यति ॥ ३.७१.२७ ॥
'त्याच्या येण्याचे कारण एक छोटी गोष्ट म्हणून सांगितले आहे. नंतर, पुढे जे घडेल त्याचे खरे कारण मी जाणून घेईन.'
3.71.28
नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ।
विश्राम्यतामित्युवाच क्लान्तोसीति पुनःपुनः ॥ ३.७१.२८ ॥
'असे नाही.' त्या राजाने त्याचा सत्कार करून त्याला निरोप दिला; 'विश्रांती घ्या, तुम्ही थकला आहात' असे वारंवार म्हणाला.
3.71.29
स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः ।
राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥ ३.७१.२९ ॥
सत्कार मिळालेला प्रसन्न मनाचा तो राजा, आनंदित होऊन राजसेवकांसह नेमलेल्या निवासस्थानात प्रवेशला.
3.71.30
ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे ।
बाहुको रथमादाय रथशालामुपागमत् ॥ ३.७१.३० ॥
हे राजा, ऋतुपर्ण वार्ष्णेयासह निघून गेल्यावर, बाहुक रथ घेऊन रथशाळेत आला.
3.71.31
स मोचयित्वा तानश्वानुपचर्य च शास्त्रतः ।
स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ३.७१.३१ ॥
त्याने ते घोडे सोडवून शास्त्रानुसार त्यांची सेवा केली, स्वतः त्यांना धीर देऊन रथाच्या आसनावर बसला.
3.71.32
दमयन्त्यपि शोकार्ता दृष्ट्वा भागस्वरिं नृपम् ।
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥ ३.७१.३२ ॥
शोकाने पीडित दमयंतीने राजा भागस्वरी, सूतपुत्र वार्ष्णेय आणि तसा बाहुक यांना पाहिले.
3.71.33
चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिःस्वनः ।
नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम् ॥ ३.७१.३३ ॥
विदर्भ राजकन्या विचार करू लागली: 'हा कोणाच्या रथाचा आवाज? नळासारखा तो महान आहे, पण नैषधाला मी पाहत नाही.'
3.71.34
वार्ष्णोयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ।
तेनाद्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत् ॥ ३.७१.३४ ॥
वार्ष्णेयाने ती विद्या निश्चितच चांगली शिकली असावी, म्हणूनच आज त्याच्या रथाची गर्जना नळासारखी महान झाली आहे.
3.71.35
कआहोस्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्यथा ।
यथाऽयंरथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥ ३.७१.३५ ॥
हा ऋतुपर्ण राजा आहे काय? किंवा नळाचा तसाच हा रथध्वनी नैषधाचा असल्यासारखा वाटतो.
3.71.36
एवं सा तर्कयित्वा तु दमयन्ती विशांपते ।
दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे शुभा ॥ ३.७१.३६ ॥
हे नरपते, असा विचार करून शुभ दमयंतीने नैषधाच्या शोधासाठी एका दूतीला पाठवले.