મહાભારત · અધ્યાય 3.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.72.1
गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः ।
उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ॥ ३.७२.१ ॥
કેશિની, જા અને જાણ કે રથની બેઠક પર બેઠેલો આ રથવાહક કોણ છે; તે વિકૃત અને ટૂંકા બાહુવાળો છે.
3.72.2
अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वंसमाहिता ।
पृच्छेथाः पुरुषे ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते ॥ ३.७२.२ ॥
હે કલ્યાણી, શાંત ચિત્તે પાસે જઈ પહેલાં કોમળતાથી તેની ખબર પૂછજે; હે નિર્દોષ, તે પુરુષને યથાર્થ પૂછજે.
3.72.3
अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः ।
यथाच मनसस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः ॥ ३.७२.३ ॥
અહીં મને મોટી શંકા છે — આ રાજા નલ જ હશે? એમ હોય તો મારા મનને સંતોષ અને હૃદયને શાંતિ મળશે.
3.72.4
ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा ।
प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुद्ध्येथास्त्वमनिन्दिते ॥ ३.७२.४ ॥
હે સુશ્રોણી, વાતના અંતે તું તેને પર્ણના શબ્દો કહેજે; હે નિર્દોષ, તેનો પ્રતિઉત્તર ધ્યાનથી સમજજે.
3.72.5
एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् ।
दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थाऽनव्वैक्षत ॥ ३.७२.५ ॥
આ રીતે શાંત ચિત્તે જઈને દૂતીએ બાહુકને કહ્યું. કલ્યાણી દમયંતી પણ મહેલ પર ઊભી રહીને જોતી હતી.
3.72.6
स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम् ।
दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥ ३.७२.६ ॥
હે મનુષ્યેન્દ્ર, તારું સ્વાગત. તારી ખબર પૂછું છું. હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, દમયંતીના સારા શબ્દો સાંભળ.
3.72.7
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः ।
तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ३.७२.७ ॥
તમે ક્યારે પ્રસ્થાન કર્યું અને શા હેતુથી અહીં આવ્યા? યથાન્યાય તે કહો, વૈદર્ભી સાંભળવા ઇચ્છે છે.
3.72.8
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कोसलेन महात्मना ।
द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात् ॥ ३.७२.८ ॥
મહાત્મા કોસલ રાજાએ એક દ્વિજ પાસેથી સાંભળ્યું કે દમયંતીનો બીજો સ્વયંવર આવતીકાલે થશે.
3.72.9
श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः ।
हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ॥ ३.७२.९ ॥
આ સાંભળીને રાજા સો યોજન દોડતા, પવનવેગી ઉત્તમ અશ્વો સાથે નીકળ્યા; હું તેમનો સારથિ છું.
3.72.10
अथ योसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः ।
त्वं च कस्य कथं चेदंत्वयि कर्म समाहितम् ॥ ३.७२.१० ॥
હવે તમારામાં જે ત્રીજો છે તે કોણ, ક્યાંથી, કોનો? તમે કોના છો, અને આ કાર્ય તમારા પર કેવી રીતે સોંપાયું?
3.72.11
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रतः ।
स नले विद्रुते भद्रेभागस्वरिमुपस्थितः ॥ ३.७२.११ ॥
પુણ્યશ્લોક (નળ)નો સારથિ વાર્ષ્ણેય નામે પ્રસિદ્ધ હતો; હે ભદ્રે, નળ ભાગી ગયા પછી તે ભાગસ્વરીની સેવામાં આવ્યો.
3.72.12
अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः ।
ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥ ३.७२.१२ ॥
હું પણ અશ્વવિદ્યામાં નિપુણ છું અને સારથ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છું. ઋતુપર્ણે મને સ્વયં સારથિ અને રસોઇયા તરીકે રાખ્યો છે.
3.72.13
अथ जानाति वार्ष्णेयः क्वनु राजा नलो गतः ।
कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात्तु बाहुक ॥ ३.७२.१३ ॥
તો શું વાર્ષ્ણેય જાણે છે કે રાજા નળ ક્યાં ગયો? અથવા તેણે તને કેવી રીતે કહ્યું હશે, હે બાહુક?
3.72.14
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ ।
गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ॥ ३.७२.१४ ॥
નળના બે સુંદર પુત્રોને અહીં જ મૂકીને તે ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલ્યો ગયો; આ નૈષધ નળને જાણતો નથી.
3.72.15
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि ।
गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ॥ ३.७२.१५ ॥
હે યશસ્વિની, બીજો કોઈ માણસ નળને જાણતો નથી; આ લોકમાં તે રાજા છુપાઈને, બદલાયેલા રૂપે ફરે છે.
3.72.16
आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा ।
न हि वै स्वानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित् ॥ ३.७२.१६ ॥
નળને માત્ર તેનો પોતાનો આત્મા જ જાણે છે, અને તે પછી તેની પત્ની; પોતાના ચિહ્નો ક્યારેય નળને પ્રગટ કરતા નથી.
3.72.17
योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ब्राह्मणस्तदा ।
इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः ॥ ३.७२.१७ ॥
જે બ્રાહ્મણ પહેલાં અયોધ્યા ગયો હતો, તે ત્યારે આ સ્ત્રીના શબ્દો વારંવાર કહેતો હતો.
3.72.18
क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम ।
उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ ३.७२.१८ ॥
હે જુગારી, તું ક્યાં ગયો? મારું અડધું વસ્ત્ર કાપીને, જંગલમાં સૂતેલી અનુરક્ત પ્રિય પત્ની મને છોડીને, હે પ્રિય, તું ચાલ્યો ગયો!
3.72.19
सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी ।
दह्यमाना दिवारात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥ ३.७२.१९ ॥
તારી રાહ જોતી, કહ્યા પ્રમાણે જ તે રહે છે, દિવસ-રાત બળતી, અડધા વસ્ત્રથી ઢંકાયેલી.
3.72.20
तस्या रुदनत्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव ।
प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च ॥ ३.७२.२० ॥
તે દુઃખથી તે સતત રડે છે; હે રાજા, હે વીર, મારા પર કૃપા કરીને ઉત્તર આપો.
3.72.21
तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते ।
तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छन्त्यनिन्दिता ॥ ३.७२.२१ ॥
હે મહામતિ, તેને તે પ્રિય સંદેશ કહો; એ જ વચન નિર્દોષ વૈદર્ભી સાંભળવા ઇચ્છે છે.
3.72.22
एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल ।
यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ३.७२.२२ ॥
આ સાંભળીને, તેં પહેલાં જે ઉત્તર આપ્યો હતો તે જ વૈદર્ભી તારી પાસેથી ફરી સાંભળવા ઇચ્છે છે.
3.72.23
एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन ।
हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ॥ ३.७२.२३ ॥
કેશિની આમ બોલી ત્યારે, હે કુરુનંદન, નળનું હૃદય વ્યથિત થયું અને તેની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ.
3.72.24
स निग्राह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः ।
बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ ३.७२.२४ ॥
પોતાનું દુઃખ રોકીને, બળતો તે રાજા આંસુથી રૂંધાયેલી વાણીમાં ફરી આમ બોલ્યો.
3.72.25
वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ।
आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः ॥ ३.७२.२५ ॥
વિષમ સ્થિતિમાં આવી પડ્યા છતાં કુળવાન સ્ત્રીઓ પોતાનું રક્ષણ પોતે કરે છે; સત્યનિષ્ઠ સ્ત્રી પોતાના બળથી સ્વર્ગ જીતે છે, એમાં શંકા નથી.
3.72.26
रहिता भर्तृभिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः ॥ ३.७२.२६ ॥
પતિઓથી વિખૂટી પડી હોવા છતાં શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ ક્યારેય ક્રોધ કરતી નથી; સદાચારને કવચ બનાવીને તેઓ પ્રાણ ધારણ કરે છે.
3.72.27
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ।
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्रन क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.७२.२७ ॥
વિષમ સ્થિતિમાં, મોહિત અને સુખથી ભ્રષ્ટ થયેલા તેણે તેને ત્યજી દીધી; તેથી તેણે ક્રોધ કરવો ઉચિત નથી.
3.72.28
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.७२.२८ ॥
જીવનનિર્વાહ શોધતા, પક્ષીઓએ વસ્ત્ર હરી લીધેલા અને માનસિક પીડાથી બળતા તેના પર શ્યામાએ ક્રોધ કરવો ઉચિત નથી.
3.72.29
सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं क्षिधितं व्यसनाप्लुतम् ॥ ३.७२.२९ ॥
સન્માનિત હોય કે અપમાનિત, રાજ્યભ્રષ્ટ, લક્ષ્મીહીન, ભૂખ્યા અને આપત્તિમાં ડૂબેલા એવા પતિને જોઈને—
3.72.30
एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुर्मनाः ।
न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत ॥ ३.७२.३० ॥
આ રીતે તે વાત કહેતાં નળ અત્યંત દુઃખી થયો; આંસુ રોકી ન શક્યો, અને હે ભારત, તે રડી પડ્યો.
3.72.31
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
तत्सर्वं कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम् ॥ ३.७२.३१ ॥
પછી તે કેશિની ગઈ અને દમયંતીને બધું કહ્યું; તેની વ્યાકુળતા (વિકાર) વિશે પણ બધું કહ્યું.