महाभारत · अध्याय 3.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.72.1
गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः ।
उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ॥ ३.७२.१ ॥
केशिनी, जा आणि जाणून घे की रथाच्या बैठकीवर बसलेला हा रथवाहक कोण आहे; तो विकृत आणि आखूड बाहूंचा आहे.
3.72.2
अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वंसमाहिता ।
पृच्छेथाः पुरुषे ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते ॥ ३.७२.२ ॥
हे कल्याणी, शांतपणे जवळ जाऊन आधी मृदू स्वरात त्याची खुशाली विचार; हे निर्दोष स्त्रिये, त्या पुरुषाला यथार्थ विचार.
3.72.3
अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः ।
यथाच मनसस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः ॥ ३.७२.३ ॥
येथे मला मोठी शंका आहे — हा राजा नलच असेल का? तसे असेल तर माझ्या मनाला समाधान आणि हृदयाला शांती मिळेल.
3.72.4
ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा ।
प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुद्ध्येथास्त्वमनिन्दिते ॥ ३.७२.४ ॥
हे सुश्रोणी, बोलण्याच्या शेवटी तू त्याला पर्णाचे शब्द सांग; हे निर्दोष स्त्रिये, त्याचे प्रत्युत्तर नीट ओळख.
3.72.5
एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् ।
दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थाऽनव्वैक्षत ॥ ३.७२.५ ॥
अशा प्रकारे शांतपणे जाऊन दूतीने बाहुकाला सांगितले. कल्याणी दमयंतीही प्रासादावर उभी राहून पाहत होती.
3.72.6
स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम् ।
दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥ ३.७२.६ ॥
हे मनुष्येंद्रा, तुझे स्वागत. तुझी खुशाली विचारते. हे पुरुषश्रेष्ठा, दमयंतीचे चांगले शब्द ऐक.
3.72.7
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः ।
तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ३.७२.७ ॥
तुम्ही कधी निघालात आणि कोणत्या कारणासाठी येथे आलात? न्यायानुसार ते सांगा, वैदर्भी ऐकू इच्छिते.
3.72.8
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कोसलेन महात्मना ।
द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात् ॥ ३.७२.८ ॥
महात्मा कोसलराजाने एका द्विजाकडून ऐकले की दमयंतीचा दुसरा स्वयंवर उद्या होणार आहे.
3.72.9
श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः ।
हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ॥ ३.७२.९ ॥
हे ऐकून राजा शंभर योजने जाणाऱ्या, वाऱ्याच्या वेगाच्या उत्तम घोड्यांसह निघाला; मी त्याचा सारथी आहे.
3.72.10
अथ योसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः ।
त्वं च कस्य कथं चेदंत्वयि कर्म समाहितम् ॥ ३.७२.१० ॥
आता तुमच्यातील तिसरा तो कोण, कुठून आला, कोणाचा? तू कोणाचा आहेस, आणि हे कार्य तुझ्यावर कसे सोपवले गेले?
3.72.11
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रतः ।
स नले विद्रुते भद्रेभागस्वरिमुपस्थितः ॥ ३.७२.११ ॥
पुण्यश्लोक (नल) याचा सारथी वार्ष्णेय नावाने प्रसिद्ध होता; हे भद्रे, नल पळून गेल्यावर तो भागस्वरीच्या सेवेत रुजू झाला.
3.72.12
अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः ।
ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥ ३.७२.१२ ॥
मीही अश्वविद्येत निपुण आहे आणि सारथ्यात प्रतिष्ठित आहे. ऋतुपर्णाने स्वतः मला सारथी आणि स्वयंपाकी म्हणून नेमले आहे.
3.72.13
अथ जानाति वार्ष्णेयः क्वनु राजा नलो गतः ।
कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात्तु बाहुक ॥ ३.७२.१३ ॥
मग वार्ष्णेय जाणतो का की राजा नल कुठे गेला? किंवा त्याने तुला ते कसे सांगितले असेल, हे बाहुका?
3.72.14
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ ।
गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ॥ ३.७२.१४ ॥
नळाच्या त्या सुंदर दोन पुत्रांना येथेच ठेवून तो हवी तिकडे निघून गेला; हा निषधराज नळाला ओळखत नाही.
3.72.15
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि ।
गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ॥ ३.७२.१५ ॥
हे यशस्विनी, दुसरा कोणताही माणूस नळाला ओळखत नाही; या जगात तो राजा गुप्तपणे, बदललेल्या रूपात फिरतो.
3.72.16
आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा ।
न हि वै स्वानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित् ॥ ३.७२.१६ ॥
नळाला केवळ त्याचा स्वतःचा आत्माच जाणतो, आणि त्यानंतर त्याची पत्नी; स्वतःची लक्षणे कधीच नळाला प्रकट करत नाहीत.
3.72.17
योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ब्राह्मणस्तदा ।
इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः ॥ ३.७२.१७ ॥
जो ब्राह्मण प्रथम अयोध्येला गेला होता, तो तेव्हा या स्त्रीचे शब्द वारंवार सांगत होता.
3.72.18
क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम ।
उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ ३.७२.१८ ॥
अरे जुगाऱ्या, तू कुठे गेलास? माझ्या वस्त्राचा अर्धा भाग कापून, वनात झोपलेल्या अनुरक्त प्रिय पत्नीला सोडून, हे प्रिया, तू निघून गेलास!
3.72.19
सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी ।
दह्यमाना दिवारात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥ ३.७२.१९ ॥
तुझी वाट पाहत, सांगितल्याप्रमाणेच ती आहे, दिवसरात्र जळत, अर्ध्या वस्त्राने झाकलेली.
3.72.20
तस्या रुदनत्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव ।
प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च ॥ ३.७२.२० ॥
त्या दुःखाने ती सतत रडत आहे; हे राजा, हे वीरा, माझ्यावर कृपा करून उत्तर दे.
3.72.21
तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते ।
तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छन्त्यनिन्दिता ॥ ३.७२.२१ ॥
हे महामते, तिला तो प्रिय संदेश सांग; तेच वचन निर्दोष वैदर्भी ऐकू इच्छिते.
3.72.22
एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल ।
यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ३.७२.२२ ॥
हे ऐकून, तू पूर्वी दिलेले उत्तरच वैदर्भी तुझ्याकडून पुन्हा ऐकू इच्छिते.
3.72.23
एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन ।
हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ॥ ३.७२.२३ ॥
केशिनी असे बोलल्यावर, हे कुरुनंदना, नलाचे हृदय व्यथित झाले आणि त्याचे डोळे अश्रूंनी भरले.
3.72.24
स निग्राह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः ।
बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ ३.७२.२४ ॥
आपले दुःख आवरून, जळत असलेला तो राजा अश्रूंनी दाटलेल्या वाणीने पुन्हा असे म्हणाला.
3.72.25
वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ।
आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः ॥ ३.७२.२५ ॥
विषमतेत प्राप्त झाल्या तरीही कुलस्त्रिया स्वतःचे रक्षण करतात; सत्यनिष्ठ स्त्री स्वतःच्या बळाने स्वर्ग जिंकते, यात संशय नाही.
3.72.26
रहिता भर्तृभिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः ॥ ३.७२.२६ ॥
पतींपासून दूर राहिल्या तरीही श्रेष्ठ स्त्रिया कधीही क्रोध करत नाहीत; सदाचार हेच कवच मानून त्या प्राण धारण करतात.
3.72.27
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ।
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्रन क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.७२.२७ ॥
विषम स्थितीत, मोहग्रस्त आणि सुखभ्रष्ट झालेल्या त्याने तिचा त्याग केला; म्हणून तिने क्रोध करणे योग्य नाही.
3.72.28
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.७२.२८ ॥
प्राणयात्रेसाठी धडपडणाऱ्या, पक्ष्यांनी वस्त्र हरण केलेल्या आणि मानसिक वेदनेने जळणाऱ्या त्याच्यावर श्यामेने क्रोध करणे योग्य नाही.
3.72.29
सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं क्षिधितं व्यसनाप्लुतम् ॥ ३.७२.२९ ॥
सन्मानित असो वा अपमानित, राज्यभ्रष्ट, श्रीहीन, भुकेला आणि संकटात बुडालेल्या अशा पतीला पाहून—
3.72.30
एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुर्मनाः ।
न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत ॥ ३.७२.३० ॥
असे ते बोलत असताना नल अत्यंत दुःखी झाला; अश्रू आवरता न आल्याने, हे भारता, तो रडू लागला.
3.72.31
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
तत्सर्वं कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम् ॥ ३.७२.३१ ॥
मग ती केशिनी गेली आणि दमयन्तीला सर्व सांगितले; त्याची व्याकुळता (विकार) याविषयीही सर्व काही सांगितले.