ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 3.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.72.1
गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः ।
उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ॥ ३.७२.१ ॥
ਕੇਸਿਨੀ, ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਕਰ ਕਿ ਰੱਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਇਹ ਰੱਥਵਾਹਕ ਕੌਣ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
3.72.2
अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वंसमाहिता ।
पृच्छेथाः पुरुषे ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते ॥ ३.७२.२ ॥
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੱਚੋ-ਸੱਚ ਪੁੱਛ।
3.72.3
अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः ।
यथाच मनसस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः ॥ ३.७२.३ ॥
ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸ਼ੱਕ ਹੈ — ਕੀ ਇਹ ਰਾਜਾ ਨਲ ਹੀ ਹੈ? ਜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।
3.72.4
ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा ।
प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुद्ध्येथास्त्वमनिन्दिते ॥ ३.७२.४ ॥
ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੋਣੀ, ਗੱਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਣ ਦੇ ਬੋਲ ਕਹੀਂ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੀਂ।
3.72.5
एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् ।
दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थाऽनव्वैक्षत ॥ ३.७२.५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਜਾ ਕੇ ਦੂਤੀ ਨੇ ਬਾਹੁਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਕਲਿਆਣੀ ਦਮਯੰਤੀ ਵੀ ਮਹਿਲ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ।
3.72.6
स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम् ।
दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥ ३.७२.६ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਤੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਮਯੰਤੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਬੋਲ ਸੁਣ।
3.72.7
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः ।
तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ३.७२.७ ॥
ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਏ? ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਵੈਦਰਭੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.72.8
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कोसलेन महात्मना ।
द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात् ॥ ३.७२.८ ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਕੋਸਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦਮਯੰਤੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਵਯੰਵਰ ਕੱਲ੍ਹ ਹੋਵੇਗਾ।
3.72.9
श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः ।
हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ॥ ३.७२.९ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੌੜਨ ਵਾਲੇ, ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹਾਂ।
3.72.10
अथ योसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः ।
त्वं च कस्य कथं चेदंत्वयि कर्म समाहितम् ॥ ३.७२.१० ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਤੀਜਾ ਹੈ ਉਹ ਕੌਣ, ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿਸਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ?
3.72.11
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रतः ।
स नले विद्रुते भद्रेभागस्वरिमुपस्थितः ॥ ३.७२.११ ॥
ਪੁਣਯਸ਼ਲੋਕ (ਨਲ) ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਨਲ ਦੇ ਭੱਜ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਭਾਗਸਵਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
3.72.12
अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः ।
ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥ ३.७२.१२ ॥
ਮੈਂ ਵੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥਪਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ। ਰਤੁਪਰਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਅਤੇ ਰਸੋਈਏ ਵਜੋਂ ਖੁਦ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।
3.72.13
अथ जानाति वार्ष्णेयः क्वनु राजा नलो गतः ।
कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात्तु बाहुक ॥ ३.७२.१३ ॥
ਤਾਂ ਕੀ ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨਲ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਉਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਬਾਹੁਕ?
3.72.14
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ ।
गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ॥ ३.७२.१४ ॥
ਨਲ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸੋਹਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਜਿੱਧਰ ਮਨ ਚਾਹਿਆ ਉੱਧਰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਇਹ ਨੈਸ਼ਧ ਨਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
3.72.15
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि ।
गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ॥ ३.७२.१५ ॥
ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਲੁਕ ਕੇ, ਬਦਲੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
3.72.16
आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा ।
न हि वै स्वानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित् ॥ ३.७२.१६ ॥
ਨਲ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ; ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
3.72.17
योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ब्राह्मणस्तदा ।
इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः ॥ ३.७२.१७ ॥
ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਹਿਲਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਦੋਂ ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
3.72.18
क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम ।
उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ ३.७२.१८ ॥
ਹੇ ਜੁਆਰੀਏ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਕੱਟ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਅਨੁਰਕਤ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ!
3.72.19
सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी ।
दह्यमाना दिवारात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥ ३.७२.१९ ॥
ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੜਦੀ, ਅੱਧੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ।
3.72.20
तस्या रुदनत्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव ।
प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च ॥ ३.७२.२० ॥
ਉਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੇਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।
3.72.21
तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते ।
तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छन्त्यनिन्दिता ॥ ३.७२.२१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੱਸੋ; ਉਹੀ ਬੋਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵੈਦਰਭੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.72.22
एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल ।
यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ३.७२.२२ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਹੀ ਵੈਦਰਭੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.72.23
एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन ।
हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ॥ ३.७२.२३ ॥
ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ, ਨਲ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।
3.72.24
स निग्राह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः ।
बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ ३.७२.२४ ॥
ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਰੋਕ ਕੇ, ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਾਜਾ ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।
3.72.25
वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ।
आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः ॥ ३.७२.२५ ॥
ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਵੀ ਕੁਲਵਧੂਆਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੱਚੀ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
3.72.26
रहिता भर्तृभिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः ॥ ३.७२.२६ ॥
ਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ; ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਵਚ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਦੀਆਂ ਹਨ।
3.72.27
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ।
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्रन क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.७२.२७ ॥
ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਅਤੇ ਸੁਖੋਂ ਡਿੱਗੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
3.72.28
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३.७२.२८ ॥
ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਲੱਭਦੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕੱਪੜਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
3.72.29
सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं क्षिधितं व्यसनाप्लुतम् ॥ ३.७२.२९ ॥
ਆਦਰ ਪਾਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨਿਤ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ, ਸ਼ੋਭਾਹੀਣ, ਭੁੱਖੇ ਅਤੇ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਉਸ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—
3.72.30
एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुर्मनाः ।
न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत ॥ ३.७२.३० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗੱਲ ਆਖਦਿਆਂ ਨਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ; ਅੱਥਰੂ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ।
3.72.31
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
तत्सर्वं कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम् ॥ ३.७२.३१ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਜਾ ਕੇ ਦਮਯੰਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਆਈ; ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ (ਵਿਕਾਰ) ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।