महाभारत · अध्याय 3.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.74.1
सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः ।
आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥ ३.७४.१ ॥
पुण्यश्लोक आणि बुद्धिमान नलाचे सर्व बदल पाहून केशिनी लगेच परत येऊन दमयंतीला सांगती झाली.
3.74.2
दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम् ।
मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका ॥ ३.७४.२ ॥
नंतर दुःखाने पीडित झालेल्या दमयंतीने नलाबद्दलच्या शंकेने उत्सुक होऊन केशिनीला पुन्हा मातेकडे पाठवले.
3.74.3
परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया ।
रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छमि वेदितुम् ॥ ३.७४.३ ॥
नलाच्या शंकेने मी बाहुकाची अनेकदा परीक्षा घेतली आहे; त्याच्या रूपाबद्दल माझा एकच संशय आहे, जो मला स्वतः जाणून घ्यायचा आहे.
3.74.4
स वा प्रवेश्यतां मातर्मां वाऽनुज्ञातुमर्हसि ।
विदितं वाऽथवाऽज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ॥ ३.७४.४ ॥
आई, त्याला आत आणावे, किंवा मला जाण्याची परवानगी द्यावी; किंवा माझ्या वडिलांना माहीत असो वा नसो, त्याची व्यवस्था करावी.
3.74.5
एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत् ।
दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः ॥ ३.७४.५ ॥
वैदर्भी (दमयंती) असे म्हटल्यावर ती देवी भीमाला म्हणाली; त्या राजाने आपल्या कन्येच्या त्या इच्छेला संमती दिली.
3.74.6
सा चै पित्राऽभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ ।
तयोर्नियोगात्कौरव्य केशिनीमिदमब्रवीत् ॥ ३.७४.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, हे कौरव्या! वडिलांनी आणि मातेने अनुमती दिल्यावर, त्या दोघांच्या आज्ञेने ती केशिनीला असे म्हणाली.
3.74.7
गच्छ केशिनि शीघ्रं त्वंबाहुकं पितृशासनात् ।
आनयस्व यथा माता त्वं तथा कुरु मे प्रियम् ॥ ३.७४.७ ॥
हे केशिनी, वडिलांच्या आज्ञेने तू लवकर जा आणि बाहुकाला घेऊन ये; माता जसे सांगेल तसेच माझे प्रिय कर.
3.74.8
गत्वा तु केशिनी शिघ्रं बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ।
भीमस्य शासनात्सूतागताहं विद्धि बाहुक ॥ ३.७४.८ ॥
मग केशिनी लवकर बाहुकाजवळ जाऊन म्हणाली: भीमाच्या आज्ञेने मी आले आहे; हे सूता बाहुका, हे जाण.
3.74.9
प्रविश्यतां राजवेश्म इत्युक्तो भरतर्षभ ।
बाहुकस्तु चिरं ध्यात्वा केशिन्या सह भारत।
प्रविवेश महाबाहुर्दमयन्तीनिवेशनम् ॥ ३.७४.९ ॥
'राजवाड्यात प्रवेश कर' असे सांगितल्यावर, हे भरतर्षभा, बाहुक बराच वेळ विचार करत राहिला; मग केशिनीसह त्या महाबाहूने दमयंतीच्या निवासात प्रवेश केला.
3.74.10
नलं प्रवेशयामास यत्रतस्याः प्रतिश्रयः ॥ ३.७४.१० ॥
जिथे तिचे निवासस्थान होते तिथे त्याने नलाला प्रवेश करवला.
3.74.11
तां स्म दृष्ट्वैव सहसा दमयन्तीं नलो नृपः ।
आविष्टः शोकदुःखाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुतः ॥ ३.७४.११ ॥
दमयंतीला पाहताच नृप नल अचानक शोक आणि दुःखाने व्यापला गेला आणि अश्रूंनी भिजून गेला.
3.74.12
तं तु दृष्ट्वातथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा ।
तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ॥ ३.७४.१२ ॥
तेव्हा तसे व्याकूळ झालेल्या नलाला पाहून सुंदर वर्णाची दमयंती तीव्र शोकाने व्यापली.
3.74.13
ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी ।
दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.७४.१३ ॥
तेव्हा काषाय वस्त्रे नेसलेली, जटाधारी आणि मळाने माखलेली दमयंती, हे महाराज, बाहुकाला म्हणाली.
3.74.14
पूर्वं दृष्टस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक ।
सुप्तामुत्सृज्यविपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् ॥ ३.७४.१४ ॥
बाहुका, तू पूर्वी धर्मज्ञ नावाचा कोणी पुरुष पाहिला आहेस का, जो अरण्यात झोपलेल्या स्त्रीला सोडून गेला होता?
3.74.15
अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम् ।
अपहाय तु को गच्चेत्पुण्यश्लोकमृतेनलम् ॥ ३.७४.१५ ॥
निरपराध, प्रिय पत्नीला, निर्जन अरण्यात श्रमाने मोहित झालेल्या तिला, पुण्यश्लोक नलाखेरीज दुसरा कोण सोडून जाईल?
3.74.16
किमु तस्य मया बाल्यादपराद्धं महीपतेः ।
यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रयाऽर्दिताम् ॥ ३.७४.१६ ॥
बालपणामुळे मी त्या राजाचा काय अपराध केला, की जो निद्रेने पीडित मला अरण्यात सोडून गेला?
3.74.17
साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स पुरा मया ।
अनुव्रतामभिमतां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम् ॥ ३.७४.१७ ॥
साक्षात देवांना नाकारून मी पूर्वी ज्याला वरले, तो मला, अनुरक्त, प्रिय, पुत्रवती अशा मला, कसा सोडून गेला?
3.74.18
अग्नौ पाणिगृहीता च हंसानां वचने स्थिताम् ।
भरिष्यामीति सत्यं तु प्रतिश्रुत्य क्व तद्गतम् ॥ ३.७४.१८ ॥
अग्नीसमोर माझा हात धरलेला, हंसांच्या शब्दांवर स्थिर राहिलेला, 'मी तुझे पालन करीन' असे सत्य वचन देऊन तो कुठे गेला?
3.74.19
दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिदम ।
शोकजं वारिनेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु ॥ ३.७४.१९ ॥
हे शत्रुदमना, दमयंती हे सर्व बोलत असताना, शोकामुळे उत्पन्न झालेल्या दुःखाने तिच्या पाण्याने भरलेल्या डोळ्यांतून खूप अश्रू वाहू लागले.
3.74.20
अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलंतु तत् ।
परिस्रवन्नलो राजा शोकार्तइदमब्रवीत् ॥ ३.७४.२० ॥
अत्यंत काळ्या बाहुल्या आणि लालसर कडा असलेल्या डोळ्यांतून ते पाणी वाहत असताना, शोकाने पीडित राजा नल हे म्हणाला.
3.74.21
नलोऽहं विपुलश्रोणि त्वामुत्सृज्य यतो गतः ।
आविष्टः कलिना भद्रे तेन मोहवशं गतः ॥ ३.७४.२१ ॥
हे विशाल कटिप्रदेश असलेली, मी नल आहे; हे भद्रे, कलीने आविष्ट होऊन मोहाच्या अधीन झाल्यामुळे मी तुला सोडून गेलो.
3.74.22
मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम् ।
कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ॥ ३.७४.२२ ॥
माझे राज्य नष्ट झाले, ते मी स्वतः केले नाही; हे भीरु, ते कलीने केले; आणि ज्याने मी तुला सोडले तेही कलीनेच केले.
3.74.23
यत्त्वया धर्मकृच्छ्रे तु शापेनाभिहतः पुरा ।
वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मांदिवानिशम् ॥ ३.७४.२३ ॥
धर्मसंकटाच्या काळात, पूर्वी वनात राहून, दुःखी होऊन, रात्रंदिवस शोक करत असताना तू शापाने मला प्रहार केलास.
3.74.24
स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः ।
त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नावग्निरिवाहितः ॥ ३.७४.२४ ॥
तो कली माझ्या शरीरात तुझ्या शापाने जळत राहिला; तुझ्या शापाने सतत दग्ध होऊन तो अग्नीत ठेवलेल्या अग्नीप्रमाणे राहिला.
3.74.25
मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः ।
दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ॥ ३.७४.२५ ॥
माझ्या दृढ निश्चयाने आणि तपाने तो पराभूत झाला आहे; हे शुभे, यामुळे आपल्या दोघांच्या दुःखाचा अंत होईल.
3.74.26
विमुच्य मां गतः पापस्ततोऽहमिह चागतः ।
त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम् ॥ ३.७४.२६ ॥
मला सोडून तो पापी गेला, आणि मग मी येथे आलो आहे. हे विपुलश्रोणी, तुझ्यासाठीच आलो आहे; माझे दुसरे कोणतेही प्रयोजन नाही.
3.74.27
कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् ।
उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ॥ ३.७४.२७ ॥
अनुरक्त आणि व्रतनिष्ठ पतीचा त्याग करून स्त्री दुसऱ्याला कशी वरेल? हे भीरु, तू कधीही तसे करू नकोस.
3.74.28
दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् ।
भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥ ३.७४.२८ ॥
राजाच्या आज्ञेने दूत सर्व पृथ्वीवर फिरत आहेत; भैमी दुसऱ्या पतीची निवड करेल असे म्हणतात.
3.74.29
स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः ।
श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भागस्वरिरुपस्थितः ॥ ३.७४.२९ ॥
ती आपल्या इच्छेनुसार स्वैर वागेल, जणू स्वतःला योग्य पतीची निवड करेल. हे ऐकताच मी त्वरेने येथे आलो आहे.
3.74.30
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् ।
प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत् ॥ ३.७४.३० ॥
परंतु नलाचा तो विलाप ऐकून दमयंती हात जोडून, थरथरत आणि भयभीत होऊन म्हणाली.
3.74.31
न मामर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम् ।
मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ॥ ३.७४.३१ ॥
हे कल्याणी, पापाच्या शंकेने तू मला संशय घेऊ नयेस. देवांना सोडून मी तुलाच वरले आहे, हे निषधाधिपती.
3.74.32
तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः ।
वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश ॥ ३.७४.३२ ॥
तुझ्याकडे जाण्यासाठी ब्राह्मण सर्वत्र गेले; माझी वचने गाथांमधून गात दहा दिशांना.
3.74.33
ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव ।
अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने ॥ ३.७४.३३ ॥
मग, हे राजा, पर्णाद नावाचा विद्वान ब्राह्मण कोसलात ऋतुपर्णाच्या निवासस्थानी तुझ्याकडे आला.
3.74.34
तेन वाक्ये कृतेसम्यक्प्रतिवाक्ये तथा हृते ।
उपायोऽयंमया दृष्टो नैषधानयने तव ॥ ३.७४.३४ ॥
त्याने वचने योग्य रीतीने सांगितली आणि त्याला तशीच प्रतिवचने मिळाली, तेव्हा निषधराजाला आणण्याचा हा उपाय मी पाहिला.
3.74.35
त्वामृते नहि लोकेऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते ।
समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वैर्नराधिप ॥ ३.७४.३५ ॥
तुझ्याशिवाय या जगात दुसरा कोणी एका दिवसात घोड्यांनी शंभर योजने जाण्यास समर्थ नाही, हे नराधिपा.
3.74.36
तथापि मां महीपाल भजेतां चरणौ तव ।
स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते।
यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसाऽपि चराम्यहम् ॥ ३.७४.३६ ॥
तरीही, हे महीपाला, तुमच्या चरणांची मी सेवा करावी. हे महीपती, त्या सत्याने मी तुमचे हे चरण स्पर्श करते, की मनानेही मी अयोग्य काही करणार नाही.
3.74.37
अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः ।
एष मे मुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३.७४.३७ ॥
या जगात भूतांचा साक्षी होऊन सदैव संचार करणारा — मी पाप केले असेल तर त्याने माझे प्राण घ्यावेत.
3.74.38
यथा चरति तिग्मांशुः परितो भुवनं सदा ।
स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३.७४.३८ ॥
तीक्ष्ण किरणांचा सूर्य जसा सदैव जगताभोवती फिरतो — मी पाप केले असेल तर त्याने माझे प्राण घ्यावेत.
3.74.39
चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् ।
स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३.७४.३९ ॥
चंद्र सर्व प्राण्यांच्या अंतरंगात साक्षीप्रमाणे संचार करतो — मी पाप केले असेल तर त्याने माझे प्राण घ्यावेत.
3.74.40
एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै ।
विब्रुवन्तु यथा सत्यमेतद्देवास्त्यजन्तु माम् ॥ ३.७४.४० ॥
हे तीन देव संपूर्ण त्रैलोक्य धारण करतात — हे सत्य असेल तर देवांनी सांगावे, आणि त्यांनी मला त्यागावे.
3.74.41
एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षादभाषत ।
नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ३.७४.४१ ॥
असे सांगितल्यावर आकाशातून वायू बोलला — हे नला, तिने पाप केलेले नाही; मी तुला सत्य सांगतो.
3.74.42
राजञ्शीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः ।
साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान् ॥ ३.७४.४२ ॥
हे राजा, दमयंती शीलाचा समृद्ध खजिना आहे, चांगली रक्षिलेली आहे; आम्ही तीन वर्षे तिचे साक्षी आणि रक्षक होतो.
3.74.43
उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया ।
न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वामृतेऽन्यः पुमानिह ॥ ३.७४.४३ ॥
हा तुझ्यासाठी हिने रचलेला अतुलनीय उपाय आहे. तुझ्याशिवाय येथे दुसरा कोणताही पुरुष एका दिवसात शंभर योजने जाऊ शकणार नाही.
3.74.44
उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते ।
नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया ॥ ३.७४.४४ ॥
हे राजा, भैमी तुझ्यासाठी योग्य आहे आणि तूही भैमीसाठी योग्य आहेस. यात तुला शंका घेऊ नये; तुझ्या भार्येसह एकत्र हो.
3.74.45
तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः ॥ ३.७४.४५ ॥
वायू असे बोलताच पुष्पवृष्टी झाली, देवदुंदुभी वाजल्या आणि शुभ वारा वाहू लागला.
3.74.46
तदद्भुतमयं दृष्ट्वा नलो राजाऽथ भारत ।
दमयन्त्यां विशङ्कां तामुपाकर्षदरिंदमः ॥ ३.७४.४६ ॥
हे भारता, हा अद्भुत प्रकार पाहून शत्रुदमन राजा नलाच्या मनात दमयंतीविषयी ती शंका उत्पन्न झाली.
3.74.47
ततस्तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः ।
संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपुः ॥ ३.७४.४७ ॥
मग त्या भूपतीने ते स्वच्छ वस्त्र पांघरले, आणि त्या नागराजाचे स्मरण करून पुन्हा आपले मूळ रूप प्राप्त केले.
3.74.48
स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा ।
प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्ग्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता ॥ ३.७४.४८ ॥
आपल्या मूळ रूपातील पतीला पाहून भीमकन्या, ती निर्दोष सती, पुण्यश्लोकाला आलिंगन देऊन मोठ्याने आक्रोश करू लागली.
3.74.49
भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा ।
सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत ॥ ३.७४.४९ ॥
भीमकन्या दमयंतीलाही, पूर्वीप्रमाणे तेजस्वी दिसणारा राजा नल याने आलिंगन दिले; आपल्या दोन्ही पुत्रांनाही आलिंगन देऊन यथायोग्य आनंद व्यक्त केला.
3.74.50
ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्रं तस्य शुभानना ।
परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा ॥ ३.७४.५० ॥
नंतर शुभमुखी, विशाल नेत्रांची ती दमयंती त्याचे मुख आपल्या वक्षःस्थळावर ठेवून त्या दुःखाने व्यापलेली होऊन दीर्घ उसासा टाकू लागली.
3.74.51
तथैव मलदिग्धाङ्गीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम् ।
सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुतः ॥ ३.७४.५१ ॥
तसेच मळाने माखलेल्या अंगाच्या, पवित्र हास्य असलेल्या दमयंतीला आलिंगून, शोकाने व्याप्त झालेला तो पुरुषव्याघ्र नल बराच वेळ उभा राहिला.
3.74.52
ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च ।
भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप ॥ ३.७४.५२ ॥
नंतर हे नृपा! वैदर्भी दमयंतीच्या मातेने प्रेमाने दमयंती आणि नल यांना जे घडले ते सर्व जसे घडले तसे भीमाला सांगितले.
3.74.53
ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहंनलम् ।
दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम् ॥ ३.७४.५३ ॥
नंतर महाराज शुद्ध झालेल्या नलाला म्हणाले; दमयंतीसह आलेल्या नलाने सुखाने रात्र घालवली होती; सकाळी पाहणारा झाला.
3.74.54
ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् ।
वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप ॥ ३.७४.५४ ॥
नंतर ते दोघे एकत्र राहून रात्रभर पूर्वीच्या गोष्टी आणि वनात फिरलेले सर्व सांगत, हे नृपा, आनंदाने राहिले.
3.74.55
गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुखैषिणौ ।
वसेतां हृष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश् ह ॥ ३.७४.५५ ॥
भीमाच्या घरात, एकमेकांच्या सुखाची इच्छा धरून, हर्षित संकल्पाने वैदर्भी आणि नल राहिले.
3.74.56
स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया ।
सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम् ॥ ३.७४.५६ ॥
नंतर चौथ्या वर्षी पत्नीशी पुन्हा संगम होऊन, सर्व इच्छा पूर्ण झालेला तो परम आनंद पावला.
3.74.57
दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम् ।
अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा ॥ ३.७४.५७ ॥
दमयंतीही पतीला प्राप्त होऊन अत्यंत सावरली, जशी अर्धवट उगवलेल्या पिकांची भूमी पाणी मिळाल्यावर.
3.74.58
सैवं समेत्य व्यपनीय तन्द्रां ।
शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा।
रराज भैमी समवाप्तकामा ।
शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ॥ ३.७४.५८ ॥
अशा प्रकारे भेटून, थकवा दूर होऊन, ताप शांत होऊन, हर्षाने वाढलेल्या मनाची, इच्छा पूर्ण झालेली भैमी उगवलेल्या चंद्राने रात्र शोभावी तशी शोभली.