महाभारत · अध्याय 3.77
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.77.1
प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे ।
महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत् ॥ ३.७७.१ ॥
नगर शांत आणि आनंदित झाल्यावर, महोत्सव सुरू झाला असता, राजाने मोठ्या सैन्यासह दमयंतीला आणले.
3.77.2
पुण्यश्लोकं तु राज्यस्थं श्रुत्वा भीमो महीपतिः ।
मुदा परमया युक्तो बभूव भरतर्षभ ॥ ३.७७.२ ॥
पुण्यश्लोक (नळ) राज्यात स्थिर झाल्याचे ऐकून राजा भीम अत्यंत आनंदाने भरून गेला, हे भरतर्षभा.
3.77.3
अथ हृष्टमना राजा महत्या सेनया सह ।
सुतां प्रस्थापयामास पुण्यश्लोकाय धीमते ॥ ३.७७.३ ॥
मग आनंदित मनाच्या राजाने मोठ्या सैन्यासह आपल्या कन्येला पुण्यश्लोक, बुद्धिमान नळाकडे पाठवले.
3.77.4
दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्यपरवीरहा ।
प्रास्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥ ३.७७.४ ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणारा, अमर्याद आत्मा असलेला, भयंकर पराक्रमी पिता भीमाने दमयंतीलाही सत्कारपूर्वक पाठवले.
3.77.5
आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः ।
वर्तयामास मुदितो दोवराडिव नन्दने ॥ ३.७७.५ ॥
वैदर्भी पुत्रासह आल्यावर राजा नळ आनंदित होऊन नंदनवनात देवराज इंद्रासारखे राहू लागले.
3.77.6
तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे स राजसु ।
पुनः स्वे चावसद्राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ॥ ३.७७.६ ॥
अशा प्रकारे तो जंबूद्वीपात राजांमध्ये प्रसिद्ध झाला; आणि महायशस्वी नळ पुन्हा आपले राज्य परत मिळवून तिथे राहू लागला.
3.77.7
ईजे च विविधैर्यज्ञैर्विधिवच्चाप्तदक्षिणैः ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसे चिरात् ॥ ३.७७.७ ॥
त्याने विधिपूर्वक, भरपूर दक्षिणा देऊन विविध यज्ञ केले. तसेच हे राजेंद्रा, तूही मित्रांसह दीर्घकाळानंतर (फल) मिळवशील.
3.77.8
दुःखमेतादृशंप्राप्तो नलः परपुरंजयः ।
देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ॥ ३.७७.८ ॥
शत्रुनगरे जिंकणाऱ्या नलाने द्यूतामुळे, हे नरश्रेष्ठा, हे भरतर्षभा, पत्नीसह असे दुःख भोगले.
3.77.9
एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते ।
दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः ॥ ३.७७.९ ॥
एकट्याच नलाने फार मोठे, भयंकर दुःख सोसले, हे पृथ्वीपते; आणि नंतर त्याला पुन्हा उत्कर्षही प्राप्त झाला.
3.77.10
त्वं पुनर्भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव ।
कथाश्चापि समाकर्ण्य धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥ ३.७७.१० ॥
हे पाण्डवा, तूही पुन्हा बंधूंसह आणि कृष्णेसह या कथा ऐकून धर्माचाच विचार करीत आहेस.
3.77.11
ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।
नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना ॥ ३.७७.११ ॥
वेद आणि वेदांगांमध्ये पारंगत अशा महाभाग्यवान ब्राह्मणांकडून तुझी नित्य सेवा होत असते, हे राजा; मग तेथे विलाप कशासाठी?
3.77.12
कर्कोटकस्य नागस् दमयन्त्या नलस्य च ।
ऋतुपर्णस्य राजर्षेः कीर्तनं कलिनाशनम् ॥ ३.७७.१२ ॥
नाग कर्कोटक, दमयंती, नल आणि राजर्षी ऋतुपर्ण यांचे कीर्तन कलीचा नाश करणारे आहे.
3.77.13
इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमच्युत ।
शक्यमाश्वसितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशांपते ॥ ३.७७.१३ ॥
हे अच्युता, कलीचा नाश करणारा हा इतिहास ऐकून तुझ्यासारख्याला समाधान मिळणे शक्य आहे, हे विशांपते.
3.77.14
अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस् नित्यदा ।
तस्योदये व्यये चापि न चिन्तयितुमर्हसि ॥ ३.७७.१४ ॥
पुरुषार्थाची अस्थिरता सतत विचारात घेऊन, त्याच्या उदयात व क्षयातही तू चिंता करू नयेस.
3.77.15
श्रुत्वेतिहासं नृषते समाश्वसिहि मा शुचः ।
व्यसने त्वं महाराज न विषीदितुमर्हसि ॥ ३.७७.१५ ॥
हे नरपते, हा इतिहास ऐकून समाधान पाव, शोक करू नकोस. हे महाराजा, संकटात तू खचून जाणे योग्य नाही.
3.77.16
विषमावस्थिते दैवे पौरुषेऽफलतां गते ।
विषादयन्ति नात्मानं सत्त्वापाश्रयिणो नराः ॥ ३.७७.१६ ॥
दैव विपरीत झाले आणि पौरुष निष्फळ ठरले, तरीही सत्त्वाचा आश्रय घेणारे लोक स्वतःला विषादात लोटत नाहीत.
3.77.17
ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस् चरितं महत् ।
श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति ॥ ३.७७.१७ ॥
जे लोक नलाचे हे महान चरित्र सांगतील आणि सतत ऐकतील, त्यांना अलक्ष्मी प्राप्त होणार नाही.
3.77.18
अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति ।
इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम् ॥ ३.७७.१८ ॥
त्याला धन व इष्ट्रित फळे प्राप्त होतील आणि तो धन्यतेला पोहोचेल. हा इतिहास, जो सदैव उत्तम पुराण आहे, ऐकून.
3.77.19
पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चापि लभते नृषु चाग्र्यताम् ।
आरोग्यप्रीतिमांश्चैव भविष्ति न संशयः ॥ ३.७७.१९ ॥
तो पुत्र, पौत्र आणि पशू प्राप्त करील, माणसांमध्ये अग्रस्थान मिळवील आणि निःसंशय आरोग्य व प्रसन्नता लाभलेला होईल.
3.77.20
भयात्रस्यसि यच्च त्वमाह्वयिष्यति मां पुनः ।
अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव ॥ ३.७७.२० ॥
हे राजा, तू भयाने थरथरतोस; आणि 'मी फाशांत निपुण आहे' असे म्हणून तू पुन्हा मला आव्हान दिलेस, तर ते मी तुझ्यासाठी नष्ट करीन.
3.77.21
वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम ।
उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नोऽहं ब्रवीमि ते ॥ ३.७७.२१ ॥
हे सत्यपराक्रमी, द्यूतविद्येचे संपूर्ण हृदय मी तुला सांगतो; हे कौंतेया, धीर धर; मी प्रसन्न होऊन तुला सांगत आहे.
3.77.22
ततो हृष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह ।
भगवन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ३.७७.२२ ॥
तेव्हा आनंदित मनाने राजा बृहदश्वाला म्हणाला, 'हे भगवन्, द्यूतविद्येचे हृदय यथार्थपणे जाणून घेऊ इच्छितो.'
3.77.23
कौन्तेयेनैवमुक्तस्तु बृहदश्वो महामुनिः ।
ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने।
लब्ध्वा च पाण्डवो राजा विशोकः समपद्यत ॥ ३.७७.२३ ॥
कौंतेयाने असे म्हटल्यावर महामुनी बृहदश्वाने महात्मा पांडवाला द्यूतविद्येचे हृदय दिले; ते मिळवून पांडव राजा शोकरहित झाला.
3.77.24
पुनरेव तु वक्ष्यामि यस्त्वत्तो दुःखितो नृपः ।
तं शृणुष्व महाराज सर्वदुःखापनुत्तये ॥ ३.७७.२४ ॥
तरीही पुन्हा सांगेन; तुझ्यामुळे दुःखी झालेल्या राजाविषयी ऐक, हे महाराजा, सर्व दुःखे दूर करण्यासाठी.
3.77.25
इक्ष्वाकूणां कुले जातो महात्मा पृथिवीपतिः ।
त्रिशङ्कुरिति विख्यातोराजराजो महाद्युतिः ॥ ३.७७.२५ ॥
इक्ष्वाकु कुलात महात्मा पृथ्वीपती जन्मले; त्रिशंकु नावाने प्रसिद्ध असलेले ते राजांचे राजा आणि महातेजस्वी होते.
3.77.26
हरिश्चन्द्रस्ततो जज्ञे गुणरत्नाकरो नृपात् ।
ततो विशेषैर्विविधैर्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ॥ ३.७७.२६ ॥
नंतर राजापासून गुणरत्नाकर हरिश्चंद्र जन्मले; त्यांनी भरपूर दक्षिणांसह विविध विशेष यज्ञ केले.
3.77.27
स तु लोके वरः पुंसां पुण्यश्लोको महायशाः ।
सत्यवादी मधुरवाक्सत्येन बहुभाषिता ॥ ३.७७.२७ ॥
ते जगात मानवांमध्ये श्रेष्ठ, पुण्यश्लोक आणि महायशस्वी होते; सत्यवादी व मधुरभाषी, सत्यामुळे अनेकांनी गौरवलेले.
3.77.28
तस्य भार्याऽभवद्भूमौ सौशील्यसमलंकृता ।
उशीनरस्य राजर्षेर्दुहिता पुण्यलक्षणा ॥ ३.७७.२८ ॥
पृथ्वीवर त्यांची पत्नी झाली, जी सुशीलतेने अलंकृत होती; ती राजर्षी उशीनराची कन्या, शुभ लक्षणांची होती.
3.77.29
स्वयंवरे महाभागं वरयामास भामिनी ।
हरिश्चन्द्रं समेतानां राज्ञां मद्ये पतिं विभुम् ॥ ३.७७.२९ ॥
स्वयंवरात त्या भामिनीने जमलेल्या राजांमध्ये महाभाग्यवान आणि समर्थ हरिश्चंद्राला पती म्हणून वरले.
3.77.30
तया सह महीपालः सत्यवत्या मनोज्ञया ।
रेमे च सुचिरं कालं राजा राज्यमवाप्य च ॥ ३.७७.३० ॥
त्या मनोहर सत्यवतीसह महीपाल राजा राज्य मिळवून दीर्घकाळ आनंदात राहिला.
3.77.31
तस्यां देव्यां हरिश्चन्द्राज्जज्ञे राजीवलोचनः ।
पुत्रः पुण्यवतां श्रेष्ठो लोहिताश्व इति श्रुतः ॥ ३.७७.३१ ॥
त्या राणीच्या ठायी हरिश्चंद्रापासून कमलनयन असा एक पुत्र जन्मला; पुण्यवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो लोहिताश्व म्हणून प्रसिद्ध झाला.
3.77.32
देव्या पुत्रेण सहितः पुण्यश्लोको महायशाः ।
वसिष्ठयाज्यो नृपतिरीजे शुण्यैर्महाध्वरैः ॥ ३.७७.३२ ॥
राणी व पुत्रासह पुण्यश्लोक, महायशस्वी राजा, ज्यांचे याजक वसिष्ठ होते, त्याने शुण्य नामक महायज्ञांनी यजन केले.
3.77.33
एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो दिवं गतः ।
पुरुहूतपुरीं रम्यामाजगामेन्द्रसेवया ॥ ३.७७.३३ ॥
याच काळात विश्वामित्र स्वर्गाला गेले होते; इंद्राच्या सेवेसाठी रमणीय पुरुहूताच्या नगरीत ते आले.
3.77.34
उपस्थाने च संवृत्ते देवेन्द्रस्य महात्मनः ।
आजगाम वसिष्ठोऽपि वामदेवसहायवान् ॥ ३.७७.३४ ॥
महात्मा देवेंद्राची सभा भरली असता वसिष्ठही वामदेवासह आले.
3.77.35
उपस्थाने च संवृत्ते सुखासीने पुरंदरे ।
वर्ण्यमानेषु च तदा सत्यवादिषु राजसु ॥ ३.७७.३५ ॥
सभा भरली आणि पुरंदर सुखाने बसलेले असता, सत्यवादी राजांचे वर्णन केले जात होते.
3.77.36
तस्यां संसदिसर्वस्माद्धरिश्चन्द्रोऽपि पप्रथे ।
यज्ञदानतपःशीलसत्यवाक्यदृझव्रतैः ॥ ३.७७.३६ ॥
त्या सभेत सर्वांपेक्षा अधिक हरिश्चंद्रही यज्ञ, दान, तप, शील, सत्यवचन आणि दृढव्रत यांमुळे प्रसिद्ध झाला.
3.77.37
वसिष्ठः परमप्रीतः स्वयाज्यपरिकीर्तनात् ।
तथापि विश्वामित्रस्तं न सेहे सत्यभूषितम् ॥ ३.७७.३७ ॥
आपल्या यजमानाची स्तुती ऐकून वसिष्ठ अत्यंत प्रसन्न झाले; तरीही विश्वामित्रांना सत्यभूषित त्या राजाचा सहवास सहन झाला नाही.
3.77.38
हरिश्चन्द्रं प्रति तदा विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
पणः कृतस्तदा पश्चाद्विश्वामित्रेण पार्थिवः ॥ ३.७७.३८ ॥
तेव्हा विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात हरिश्चंद्राविषयी एक पैज लागली; नंतर विश्वामित्रांनी त्या राजाविषयी (पैज) ठेवली.
3.77.39
राज्याच्चापि सुखाच्चापि सहसा चावरोपितः ।
अवाप परमं दुःखं मरणादमनोहरम् ॥ ३.७७.३९ ॥
राज्य आणि सुखापासूनही अचानक च्युत होऊन त्याला मरणापेक्षाही अप्रिय असे परम दुःख प्राप्त झाले.
3.77.40
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्चैव द्रौपद्या च समन्वितः।
विस्मयं परमं गत्वा साधुसाध्वित्यभाषत ॥ ३.७७.४० ॥
ते ऐकून धर्मराज युधिष्ठिर अत्यंत प्रसन्न झाले; बंधू, ब्राह्मण आणि द्रौपदीसह परम आश्चर्यचकित होऊन ते म्हणाले, 'साधु, साधु!'
3.77.41
ततो हरिश्चन्द्रकथां च सर्वे ।
श्रुत्वा तु राजा मनुजेन्द्रकेतुः।
विहाय शोकं विजहार भूयः ।
स्मरन्हरिश्चन्द्रमनन्तकीर्तिम् ॥ ३.७७.४१ ॥
नंतर सर्वांनी हरिश्चंद्राची कथा ऐकली; मनुजेंद्रकेतू तो राजा शोक सोडून अनंतकीर्ती हरिश्चंद्राचे स्मरण करत पुन्हा विहार करू लागला.
3.77.42
कथामेवं तथा कृत्वा हरिश्चन्द्रनलाश्रयाम् ।
आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्बृहदश्वो जगाम ह।
उक्त्वा चाशु सरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः ॥ ३.७७.४२ ॥
अशा प्रकारे हरिश्चंद्र आणि नल यांची कथा सांगून, सर्व पांडवांचा निरोप घेऊन महातपस्वी बृहदश्व निघून गेले; आणि लगेच आचमनासाठी सरोवराकडे गेले.
3.77.43
बृहदश्व गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम् ।
वर्तमनं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम् ॥ ३.७७.४३ ॥
बृहदश्व गेल्यानंतर, कठोर तपात मग्न असलेला, वायू भक्षण करणारा ज्ञानी सव्यसाची पार्थ याच्याविषयी (युधिष्ठिराने) ऐकले.
3.77.44
ब्राह्मणएभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः ।
तीर्थशैलवनेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः ॥ ३.७७.४४ ॥
इकडून तिकडून येणाऱ्या ब्राह्मणांकडून, तपस्व्यांकडून, तीर्थ, पर्वत आणि वनांतून एकत्र आलेल्यांकडून (पार्थाबद्दल) दृढव्रती (युधिष्ठिराने) ऐकले.
3.77.45
इतिपार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः ।
न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति ॥ ३.७७.४५ ॥
अशा प्रकारे महाबाहू पार्थाने दुर्लभ तप आरंभिले आहे; यापूर्वी असा उग्र तपस्वी दुसरा कोणी पाहिला नव्हता.
3.77.46
यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः ।
मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव ॥ ३.७७.४६ ॥
धनंजय पार्थ हा तपस्वी, नियतव्रती, एकाकी संचार करणारा मुनी आणि श्रीमान आहे; जणू मूर्तिमंत धर्मच.
3.77.47
तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने ।
अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम् ॥ ३.७७.४७ ॥
हे राजा! महावनात तप करणाऱ्या त्या भावाबद्दल ऐकून पांडवपुत्र कौंतेय याने आपल्या प्रिय बंधू जय (अर्जुन) याच्यासाठी शोक केला.
3.77.48
दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने ।
ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ ३.७७.४८ ॥
जळत्या मनाने, महावनात आश्रय शोधणारे युधिष्ठिर विविध ज्ञान असलेल्या ब्राह्मणांना विचारू लागले.
3.77.49
प्रतिगृह्याक्षहृदयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आसीद्धृष्टमना राजन्भीमसेनादिभिर्युतः ॥ ३.७७.४९ ॥
अक्षहृदय स्वीकारून कुंतीपुत्र युधिष्ठिर, हे राजा, भीमसेनादींसह प्रसन्न मनाचे झाले.
3.77.50
स्वभ्रातॄन्सहितान्पश्यन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अपश्यन्नर्जुनं तत्रबभूवाश्रुपरिप्लुतः ॥ ३.७७.५० ॥
आपले बंधू एकत्र असलेले पाहूनही कुंतीपुत्र युधिष्ठिरांना तेथे अर्जुन न दिसल्याने ते अश्रूंनी भरून गेले.
3.77.51
संतप्यमानः कौन्तेयो भीमसेनमुवाच ह ।
कदा द्रक्ष्यामि वै भीम पार्तमत्र तवानुजम् ॥ ३.७७.५१ ॥
संतप्त झालेले कुंतीपुत्र भीमसेनाला म्हणाले: "हे भीमा, तुझ्या धाकट्या भावाला, पार्थाला, येथे मी कधी पाहीन?"
3.77.52
मत्कृते हि कुरुश्रेष्ठ तष्यते परमं तपः ।
तस्याक्षहृदयज्ञानमाख्यास्यामि कदा न्बहम् ॥ ३.७७.५२ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, माझ्यासाठी तो परम तपात तळमळत आहे. अक्षहृदयाचे ज्ञान मी त्याला केव्हा सांगेन?
3.77.53
स हि श्रुत्वाऽक्षहृदयं समुपात्तं मया विभो ।
प्रहृष्टः पुरुषव्याघ्रो भविष्यति न संशयः ॥ ३.७७.५३ ॥
हे प्रभो, मी मिळवलेले अक्षहृदय ऐकून तो पुरुषव्याघ्र नक्कीच आनंदित होईल, यात संशय नाही.