Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.80

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.80.1

अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च ।
सत्येन च महाभाग तुष्टोस्मि तव सुव्रत ॥ ३.८०.१ ॥

हे धर्मज्ञ, तुम्हारी इस विनम्रता, संयम और सत्य से, हे महाभाग, हे सुव्रत, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ।

3.80.2

यस्येदृशस्ते धर्मोऽयं पितृवाक्याश्रितोऽनघ ।
तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश्च परमा त्वयि ॥ ३.८०.२ ॥

हे अनघ, तुम्हारा यह धर्म, जो पिता के वचनों पर आश्रित है, ऐसा है; इसी कारण तुम मुझे देख पाते हो, हे पुत्र, और तुम पर मेरा परम प्रेम है।

3.80.3

अमोघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
यद्वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दाताऽस्मि तेऽनघ ॥ ३.८०.३ ॥

अमोघदर्शी मैं, भीष्म — बताओ, तुम्हारे लिए मैं क्या करूँ? हे कुरुश्रेष्ठ, जो भी तुम कहोगे, वह मैं तुम्हें दूँगा, हे अनघ।

3.80.4

प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते ।
कृतमित्येव मन्येऽहं यदहं दृष्टवान्प्रभुम् ॥ ३.८०.४ ॥

हे महाभाग, सर्वलोकपूजित, तुम्हारे प्रसन्न होने पर मैं मानता हूँ कि मेरा कार्य सिद्ध हो गया, क्योंकि मैंने प्रभु के दर्शन पा लिए हैं।

3.80.5

यदि त्वहमनुग्राह्यस्तव धर्मभृतांवर ।
संदेहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे त्वं छेत्तुमर्हसि ॥ ३.८०.५ ॥

यदि मैं तुम्हारे अनुग्रह का पात्र हूँ, तो हे धर्मधारियों में श्रेष्ठ, मैं तुमसे अपना संदेह कहूँगा; उसे तुम्हें दूर करना चाहिए।

3.80.6

अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थानि प्रति संशयः ।
तमहं श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ ३.८०.६ ॥

हे भगवन्, मुझे तीर्थों के विषय में कुछ संदेह है; मैं उसे सुनना चाहता हूँ, और आप ही उसे कहने योग्य हैं।

3.80.7

प्रदक्षिणां यः पृथिवीं करोत्यमरसन्निभ ।
किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि तषोधन ॥ ३.८०.७ ॥

हे अमर के समान, जो पृथ्वी की प्रदक्षिणा करता है, उसका क्या फल है? हे विप्रर्षि, हे तपोधन, वह मुझे बताइए।

3.80.8

हन्त तेऽहंप्रवक्ष्यामि यदृषीणां परायणम् ।
तदेकाग्रमनास्तात शृणु तीर्थेषु यत्फलम् ॥ ३.८०.८ ॥

अच्छा, मैं तुम्हें वह बताऊँगा जो ऋषियों का परम आश्रय है। हे तात, एकाग्र मन से सुनो कि तीर्थों में क्या फल है।

3.80.9

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ।
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ३.८०.९ ॥

जिसके हाथ और पैर तथा मन भलीभाँति संयत हैं, जिसके पास विद्या, तप और कीर्ति है, वह तीर्थ का फल प्राप्त करता है।

3.80.10

प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित् ।
अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ३.८०.१० ॥

जो दान लेने से विरत है, जो जो भी मिले उसी से संतुष्ट है, और जो अहंकार से मुक्त है, वह तीर्थ का फल प्राप्त करता है।

3.80.11

अकल्कको निरारम्भो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स तीर्थफलमश्नुते ॥ ३.८०.११ ॥

जो निष्कलंक, कर्मारंभ से रहित, अल्पाहारी, इन्द्रियजयी और सब पापों से मुक्त है, वह तीर्थ का फल प्राप्त करता है।

3.80.12

अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः ।
आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्धफलमश्नुते ॥ ३.८०.१२ ॥

हे राजेन्द्र, जो क्रोधरहित, सत्यशील, दृढ़व्रती और सब प्राणियों को अपने समान देखता है, वह तीर्थ का फल प्राप्त करता है।

3.80.13

ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवेष्विह यथाक्रमम् ।
फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥ ३.८०.१३ ॥

ऋषियों ने यहाँ देवताओं के लिए यज्ञों को उनके क्रम के अनुसार बताया है, और उनका फल भी यथार्थ रूप से, मृत्यु के बाद और इस लोक में, सब प्रकार से।

3.80.14

न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते ।
बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः ॥ ३.८०.१४ ॥

हे महीपति, दरिद्र व्यक्ति के लिए ये यज्ञ प्राप्त करना संभव नहीं है; यज्ञ बहुत सामग्री वाले होते हैं, नाना प्रकार की सामग्रियों के विस्तार से युक्त।

3.80.15

प्राप्यन्ते पार्थिवैरेतैः समृद्धैर्वा नरैः क्वचित् ।
नार्थन्यूनोपकरणैरेकात्मभिरसंहतैः ॥ ३.८०.१५ ॥

ये यज्ञ कभी-कभी राजाओं द्वारा, या समृद्ध मनुष्यों द्वारा ही प्राप्त होते हैं; धन और साधनों से हीन, एकाकी और असंगठित लोगों द्वारा नहीं।

3.80.16

यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर ।
तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तं निबोध युधांवर ॥ ३.८०.१६ ॥

हे नरेश्वर, जो विधि दरिद्रों के लिए भी प्राप्त करना संभव है, और जो पुण्य यज्ञों के फल के समान है, उसे सुनो, हे योद्धाओं में श्रेष्ठ।

3.80.17

ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम ।
तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ ३.८०.१७ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, यह ऋषियों का परम गुह्य रहस्य है: पवित्र तीर्थों की यात्रा पुण्यमय है, यह यज्ञों से भी श्रेष्ठ मानी जाती है।

3.80.18

अनपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च ।
अदत्त्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते ॥ ३.८०.१८ ॥

जो तीन रात्रि तक व्रत न रखे, तीर्थों में न जाए, और सोना और गायें दान न दे, वह निश्चय ही दरिद्र होकर जन्म लेता है।

3.80.19

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ।
न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ ३.८०.१९ ॥

अग्निष्टोम आदि यज्ञों को विपुल दक्षिणा के साथ करके भी मनुष्य वह फल नहीं पाता, जो तीर्थ में जाने से मिलता है।

3.80.20

सर्वतीर्थेषु राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
पुष्करं नाम विख्यातं महाभागः समाविशेत् ॥ ३.८०.२० ॥

हे राजेन्द्र! सभी तीर्थों में त्रिलोक-विख्यात 'पुष्कर' नामक तीर्थ प्रसिद्ध है; महाभाग मनुष्य को उसमें प्रवेश करना चाहिए।

3.80.21

दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महामते ।
सान्निध्यं पुष्करे येषां त्रिसन्ध्यं कुरुनन्दन ॥ ३.८०.२१ ॥

हे महामति! दस करोड़ हज़ार तीर्थ निश्चय ही पुष्कर के समीप हैं; हे कुरुनंदन! वे तीनों संध्याओं में वहाँ उपस्थित रहते हैं।

3.80.22

आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नित्यं सन्निहिता विभो ॥ ३.८०.२२ ॥

हे विभो! आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य और मरुद्गण, तथा गंधर्व और अप्सराएँ सदा वहाँ उपस्थित रहते हैं।

3.80.23

यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा ।
तपोविशेषैर्बहुभिः स्थानान्यापुर्महौजसः।
दिव्ययोगा महाराज पुण्येन महताऽन्विताः ॥ ३.८०.२३ ॥

जहाँ देवताओं, दैत्यों और ब्रह्मर्षियों ने तप करके, अनेक विशेष तपों द्वारा, महातेजस्वी होकर स्थान प्राप्त किए; हे महाराज! दिव्य योग से युक्त और महान पुण्य से संपन्न वे वहाँ पहुँचे।

3.80.24

मनसाभ्येतुकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ।
पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते ॥ ३.८०.२४ ॥

पुष्कर में मन से पहुँचने की इच्छा रखने वाले मनस्वी के सभी पाप शुद्ध हो जाते हैं, और वह स्वर्गलोक में भी पूजित होता है।

3.80.25

तस्मिंस्तीर्थे महाभागो नित्यमेव पितामहः ।
उवास परमप्रीतो देवदानवसत्तमः ॥ ३.८०.२५ ॥

उस तीर्थ में महाभाग, देवों और दानवों में श्रेष्ठ पितामह सदा ही परम प्रसन्न होकर निवास करते थे।

3.80.26

पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्पिगणाः पुरा ।
सिद्धिं समभिसंप्राप्ताः पुण्येन महताऽन्विताः ॥ ३.८०.२६ ॥

हे महाभाग, पुष्कर में पूर्वकाल में देव और सर्पगण महान पुण्य से युक्त होकर सिद्धि को प्राप्त हुए।

3.80.27

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवांश्च तर्पयेत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके च पूज्यते ॥ ३.८०.२७ ॥

वहाँ जो अभिषेक करता है और पितरों तथा देवों का तर्पण करता है, वह सब पापों से मुक्त होकर ब्रह्मलोक में भी पूजा जाता है।

3.80.28

अप्येकं भोजयेद्विप्रं पुष्करारण्यमाश्रितः ।
तेनासौ कर्मणा भीष्म प्रेत् यचेह च मोदते ॥ ३.८०.२८ ॥

पुष्करारण्य में निवास करते हुए यदि कोई एक ब्राह्मण को भी भोजन कराए, तो हे भीष्म, उसी कर्म से वह इस लोक में और मरने के बाद भी आनंदित होता है।

3.80.29

शाकैर्मूलैः फलैर्वाऽपिचेन वर्तयते स्वयम् ।
तद्वै दद्याद्ब्राह्मणाय श्रद्धावाननसूयकः।
तेनैव प्राप्नुयात्प्राज्ञो हयमेधफलं नरः ॥ ३.८०.२९ ॥

जो स्वयं शाक, मूल या फलों से जीवन चलाता है, वही वह श्रद्धावान और असूया-रहित होकर ब्राह्मण को दे; उसी से बुद्धिमान मनुष्य अश्वमेध का फल प्राप्त करता है।

3.80.30

अपि वाऽप्युदपात्रेण ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयेत् ।
तेनापि पूजनेनाशु प्रेत्यानन्त्याय कल्पते ॥ ३.८०.३० ॥

अथवा जल-पात्र से ब्राह्मणों से स्वस्ति-वाचन कराए; उस पूजन से भी मरने के बाद शीघ्र ही अनंत फल की प्राप्ति होती है।

3.80.31

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वा राजसत्तम ।
न वै योनौ प्रजायन्ते स्नातास्तीर्थे महात्मनः ॥ ३.८०.३१ ॥

हे राजश्रेष्ठ, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य या शूद्र — जो महात्मा के तीर्थ में स्नान करते हैं, वे फिर गर्भ से जन्म नहीं लेते।

3.80.32

कार्तिक्यां तु विशेषेण योऽभिगच्छति पुष्करम् ।
फलं तत्राक्षयं तेन लभते भरतर्षभ ॥ ३.८०.३२ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, जो कार्तिक मास में विशेष रूप से पुष्कर जाता है, उसे वहाँ अक्षय फल प्राप्त होता है।

3.80.33

सायंप्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृताञ्जलिः ।
उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थेषु भारत।
प्राप्नुयाच्च नरो लोकान्ब्रह्मणः सदनेऽक्षयान् ॥ ३.८०.३३ ॥

जो मनुष्य सुबह-शाम हाथ जोड़कर पुष्करों का स्मरण करता है, हे भारत, उसे सभी तीर्थों में आचमन का फल मिलता है और वह ब्रह्मा के सदन में अक्षय लोकों को प्राप्त करता है।

3.80.34

जन्मप्रभृतियत्पापं स्त्रिया वा पुरुषस् वा ।
पुष्करे स्नातमात्रस्य सर्वमेव प्रणश्यति ॥ ३.८०.३४ ॥

जन्म से लेकर स्त्री या पुरुष का जो भी पाप है, पुष्कर में केवल स्नान करने मात्र से वह सब नष्ट हो जाता है।

3.80.35

यथा सुराणां सर्वेषामादिस्तु मधुसूदनः ।
तथैव पुष्करं राजंस्तीर्थानामादिरुच्यते ॥ ३.८०.३५ ॥

जैसे सभी देवताओं में आदि मधुसूदन हैं, वैसे ही हे राजन्, पुष्कर तीर्थों में आदि कहा जाता है।

3.80.36

उष्य द्वादशवर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः ।
क्रतून्सर्वानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ३.८०.३६ ॥

पुष्कर में बारह वर्ष तक संयमी और शुद्ध होकर निवास करने वाला सभी यज्ञों का फल पाता है और वह ब्रह्मलोक को जाता है।

3.80.37

यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते ।
कार्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव तत् ॥ ३.८०.३७ ॥

जो सौ वर्ष पूर्ण अग्निहोत्र की उपासना करता है, अथवा कार्तिक मास में केवल एक रात पुष्कर में निवास करता है, वह उसके समान ही है।

3.80.38

त्रीणि शृङ्गाणि शुभ्राणि त्रीणि प्रस्रवणानि च ।
पुष्कराण्यादिसिद्धानि न विद्मस्तत्र कारणम् ॥ ३.८०.३८ ॥

तीन उज्ज्वल शिखर और तीन झरने हैं; पुष्कर तीर्थ आदिकाल से सिद्ध है — उसका कारण हम नहीं जानते।

3.80.39

दुष्करं पुष्करं गन्तुं दुष्करं पुष्करे तपः ।
दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करम् ॥ ३.८०.३९ ॥

पुष्कर को जाना कठिन है, पुष्कर में तप कठिन है, पुष्कर में दान कठिन है, और वहाँ निवास करना तो अत्यन्त कठिन है।

3.80.40

उष्य द्वादशरात्रं तु नियतो नियताशनः ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य जम्बूमार्गं समाविशेत् ॥ ३.८०.४० ॥

बारह रात्रि निवास करके, संयमी और नियमित आहार वाला होकर, प्रदक्षिणा करके जम्बूमार्ग में प्रवेश करे।

3.80.41

जम्बूमार्गं समाक्श्यि देवर्षिपितृसेवितम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ३.८०.४१ ॥

देवों, ऋषियों और पितरों से सेवित जम्बूमार्ग में भली प्रकार प्रवेश करके वह अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और विष्णुलोक को जाता है।

3.80.42

तत्रोष्य रजनीः पञ्च कषष्ठकालक्षमी नरः ।
न दुर्गतिमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ३.८०.४२ ॥

वहाँ पाँच रात्रि निवास करके, कठिन काल को सहने वाला मनुष्य दुर्गति को प्राप्त नहीं होता, और विष्णुलोक को जाता है।

3.80.43

तत्रगत्वा महाप्राज्ञः कुर्याच्छ्राद्धं दृढव्रतः ।
वाजपेयमवाप्नोति दुष्कृतं चास्य नश्यति ॥ ३.८०.४३ ॥

वहाँ जाकर महाप्राज्ञ, दृढ़व्रती पुरुष श्राद्ध करे; वह वाजपेय यज्ञ का फल पाता है और उसका दुष्कृत नष्ट हो जाता है।

3.80.44

जम्बूमार्गादुपावृकत्यगच्छेत्स्थण्डिलकाश्रमम् ।
न दुर्गतिमवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ३.८०.४४ ॥

जम्बूमार्ग से मुड़कर जो स्थण्डिल के आश्रम जाता है, वह दुर्गति को नहीं पाता और ब्रह्मलोक को जाता है।

3.80.45

आगस्त्यं सर आसाद्य पितृदेवार्चने रतः ।
त्रिरात्रोपोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३.८०.४५ ॥

अगस्त्य सरोवर पहुँचकर, पितरों और देवताओं की पूजा में रत, तीन रात उपवास करने वाला, हे राजन्, अग्निष्टोम यज्ञ का फल पाए।

3.80.46

शाकवृत्तिः फलैर्वाऽपि कौमारं विन्दते पदम् ।
कण्वाश्रमं ततो गच्छेच्ध्रीजुष्टं लोकपूजितम् ॥ ३.८०.४६ ॥

शाकाहारी या फलाहारी होकर भी कौमार पद पाता है; फिर श्रीजुष्ट, लोकपूजित कण्वाश्रम जाना चाहिए।

3.80.47

धर्मारण्यं हि तत्पुण्यमाद्यं च भरतर्षभ ।
यत्र प्रविष्टमात्रो वै सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३.८०.४७ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, वह धर्मारण्य पुण्य और प्रथम है, जहाँ प्रवेश मात्र से मनुष्य सब पापों से मुक्त हो जाता है।

3.80.48

अर्चयुत्वा पितॄन्देवान्नियतो नियताशनः ।
सर्वकामसमृद्धः स्याद्यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ३.८०.४८ ॥

संयमी और नियमित भोजन करने वाला, पितरों और देवताओं का पूजन करके सब कामनाओं से समृद्ध हो और यज्ञ का फल भोगे।

3.80.49

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा ययातिपतनं व्रजेत् ।
हयमेधस्य यज्ञस्य फंल प्राप्नोति तत्र वै ॥ ३.८०.४९ ॥

फिर प्रदक्षिणा करके ययाति के पतन-स्थल को जाए। वहाँ निश्चय ही अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त होता है।

3.80.50

महाकालं ततो गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ॥ ३.८०.५० ॥

फिर संयमी और सात्त्विक आहार वाला होकर महाकाल के पास जाए; कोटितीर्थ में आचमन-स्नान करके अश्वमेध का फल प्राप्त करे।

3.80.51

ततो गच्छेत धर्मज्ञः स्थाणोस्तीर्थमुमापतेः ।
नाम्ना भद्रवटं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ३.८०.५१ ॥

फिर धर्मज्ञ पुरुष को स्थाणु (शिव), उमापति के तीर्थ में जाना चाहिए, जो भद्रवट नाम से तीनों लोकों में विख्यात है।

3.80.52

तत्राभिगम्य चेशानं गोसहस्रफलं लभेत् ।
महादेवप्रसादाच्च गाणपत्यं च विन्दति ॥ ३.८०.५२ ॥

वहाँ जाकर ईशान (शिव) की आराधना करने से हजार गौदान का फल मिलता है; और महादेव की कृपा से गाणपत्य पद भी प्राप्त होता है।

3.80.53

समृद्धमसपत्नं च श्रिया युक्तं नरोत्तमः ।
राज्ञां चैवाधिपत्यं हि तत्र गत्वा समाप्नुयात् ॥ ३.८०.५३ ॥

हे नरश्रेष्ठ, वहाँ जाकर मनुष्य समृद्ध, शत्रुरहित और श्री से युक्त राजाओं का आधिपत्य प्राप्त कर लेता है।

3.80.54

नर्मदां स समासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ।
तर्पयित्वा पितृन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३.८०.५४ ॥

त्रैलोक्य में विख्यात नर्मदा नदी के पास पहुँचकर, पितरों और देवताओं को तर्पण करने से अग्निष्टोम यज्ञ का फल प्राप्त होता है।

3.80.55

दक्षिमं सिन्धुमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
अग्निष्टोममवाप्नोति विमानं चाधिरोहति ॥ ३.८०.५५ ॥

दक्षिण के सिन्धु तक पहुँचकर ब्रह्मचारी, जितेन्द्रिय पुरुष अग्निष्टोम का फल पाता है और विमान पर आरूढ़ होता है।

3.80.56

चर्मण्वतीं समासाद्य नियतो नियताशनः ।
रन्तिदेवाभ्यनुज्ञातमग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३.८०.५६ ॥

चर्मण्वती पहुँचकर संयमी और नियमित आहार वाला पुरुष रन्तिदेव द्वारा अनुमोदित अग्निष्टोम का फल पाए।

3.80.57

ततो गच्छेत धर्मज्ञं हिमवत्सुतमर्बुदम् ।
पृथिव्यां यत्रवै छिद्रं पूर्वमासीद्युधिष्ठिर ॥ ३.८०.५७ ॥

फिर, हे धर्मज्ञ, हिमालय के पुत्र अर्बुद की ओर जाए, जहाँ पृथ्वी में पूर्व में एक दरार थी, हे युधिष्ठिर।

3.80.58

तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८०.५८ ॥

वहाँ वसिष्ठ का आश्रम है, जो तीनों लोकों में विख्यात है। वहाँ एक रात रहने से हजार गायों के दान का फल मिलता है।

3.80.59

पिङ्गतीर्थमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
कपिलानां नरश्रेष्ठ शतस् फलमश्नुते ॥ ३.८०.५९ ॥

पिंगतीर्थ में स्नान करके ब्रह्मचारी और जितेन्द्रिय पुरुष, हे नरश्रेष्ठ, कपिला गायों के सौ गुने फल का भागी होता है।

3.80.60

ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रभासं लोकविश्रुतम् ।
तीर्थं देवगणैः पूज्यमृषिभिश्च निषेवितम् ॥ ३.८०.६० ॥

फिर, हे राजेन्द्र, लोकविख्यात प्रभास की ओर जाए—वह तीर्थ जो देवगणों द्वारा पूजित और ऋषियों द्वारा सेवित है।

3.80.61

देवतानां मुखं वीर ज्वलनोऽनिलसारथिः ।
देवतानां मुखं वीर ज्वलनोऽनिलसारथिः ॥ ३.८०.६१ ॥

हे वीर, देवताओं का मुख अग्नि है, जिसका सारथी वायु है।

3.80.62

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ।
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३.८०.६२ ॥

उस तीर्थ में स्नान करके, पवित्र और संयमित मन वाला मनुष्य अग्निष्टोम और अतिरात्र यज्ञों का फल प्राप्त करता है।

3.80.63

ततो गत्वा सरस्वत्याः सागरस्य च संगमे ।
गोसहस्रफलं तस्य स्वर्गलोकं च विन्दति।
प्रभया दीप्यते नित्यमग्निवद्भरतर्षभ ॥ ३.८०.६३ ॥

फिर सरस्वती और सागर के संगम पर जाकर मनुष्य को हजार गायों का फल और स्वर्गलोक मिलता है। वह सदा अग्नि के समान अपनी प्रभा से दीप्त रहता है, हे भरतश्रेष्ठ।

3.80.64

वरदानं ततो गच्छेत्तीर्थं भरतसत्तम ।
विष्णोर्दुर्वाससा यत्र वरो दत्तो युधिष्ठिर।
प्रभासते यथा सोमः सोश्वमेधं च विन्दति ॥ ३.८०.६४ ॥

फिर, हे भरतश्रेष्ठ, वरदान तीर्थ की ओर जाना चाहिए, जहाँ दुर्वासा ने विष्णु को वर दिया था, हे युधिष्ठिर। वह चंद्रमा की तरह चमकता है और अश्वमेध यज्ञ का फल देता है।

3.80.65

वरदानं ततो गच्छेत्तीर्थं भरतसत्तम ।
विष्णोर्दुर्वाससा यत्र वरो दत्तो युधिष्ठिर।
वरदाने नरः स्नात्वा गोसहस्रफंल लभेत् ॥ ३.८०.६५ ॥

फिर, हे भरतश्रेष्ठ, वरदान तीर्थ की ओर जाना चाहिए, जहाँ दुर्वासा ने विष्णु को वर दिया था, हे युधिष्ठिर। वरदान तीर्थ में स्नान करने वाला मनुष्य हजार गायों का फल प्राप्त करे।

3.80.66

ततो द्वारवतीं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
पिण्डारके नरः स्नात्वा लभेद्बहुसुवर्णकम् ॥ ३.८०.६६ ॥

फिर, संयमी और नियमित आहार वाला मनुष्य द्वारावती जाए। पिण्डारक में स्नान करके मनुष्य प्रचुर स्वर्ण प्राप्त करे।

3.80.67

तस्मिंस्तीर्थे महाभाग पद्मलक्षणलक्षिताः ।
अद्यापि मुद्रा दृश्यन्ते तदद्भुतमरिंदम ॥ ३.८०.६७ ॥

हे महाभाग, उस तीर्थ में कमल के चिह्नों से अंकित छापें आज भी दिखाई देती हैं, यह अद्भुत है, हे शत्रुदमन।

3.80.68

त्रिशूलाङ्कानि पद्मानि दृश्यन्ते कुरुनन्दन ।
महादेवस्य सांनिध्यं तत्र वै पुरुषर्षभ ॥ ३.८०.६८ ॥

हे कुरुनन्दन, वहाँ त्रिशूल के चिह्नों वाले कमल दिखाई देते हैं; हे पुरुषश्रेष्ठ, वहाँ निश्चय ही महादेव की उपस्थिति है।

3.80.69

सागरस्य च सिन्धोश्च संगमं प्राप्य दुर्लभम् ।
तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानसः ॥ ३.८०.६९ ॥

समुद्र और सिन्धु के दुर्लभ संगम को पाकर, जल-राज के उस तीर्थ में, संयत मन से स्नान करके।

3.80.70

तर्पयित्वा पितॄन्देवानृषींश्च भरतर्षभ ।
प्राप्नोति वारुणं लोकं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ ३.८०.७० ॥

हे भरतश्रेष्ठ, पितरों, देवताओं और ऋषियों को तर्पण से तृप्त करके मनुष्य अपने तेज से दीप्त वरुण-लोक को प्राप्त करता है।

3.80.71

शङ्कुकर्णेश्वरं देवमर्चयित्वा युधिष्ठिर ।
अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३.८०.७१ ॥

हे युधिष्ठिर, शङ्कुकर्णेश्वर देव की पूजा करने से अश्वमेध से दस गुना फल प्राप्त होता है, ऐसा बुद्धिमान लोग कहते हैं।

3.80.72

प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ ।
तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ३.८०.७२ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, प्रदक्षिणा करके आगे बढ़ना चाहिए। हे कुरुवरश्रेष्ठ, यह तीर्थ तीनों लोकों में विख्यात है।

3.80.73

शमीति नाम्ना विख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ।
तत्रब्रह्मादयो देवा उपासन्ते महेश्वरम् ॥ ३.८०.७३ ॥

शमी नाम से विख्यात, जो सब पापों का नाश करने वाला है। वहाँ ब्रह्मा आदि देवता महेश्वर की उपासना करते हैं।

3.80.74

तत्रस्नात्वाऽर्चयित्वा च रुद्रं देवगणैर्वृतम् ।
जन्मप्रभृतियत्पापं तत्स्नातस्य प्रणश्यति ॥ ३.८०.७४ ॥

वहाँ स्नान करके देवगणों से घिरे रुद्र की पूजा करने पर, जन्म से लेकर जो भी पाप हो, वह स्नान करने वाले का नष्ट हो जाता है।

3.80.75

शमी चात्रनरश्रेष्ठ सर्वदेवैरभिष्टुता ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र हयमेधमवाप्नुयात् ॥ ३.८०.७५ ॥

यहाँ शमी भी, हे नरश्रेष्ठ, सब देवताओं से स्तुत है। हे नरव्याघ्र, वहाँ स्नान करने से अश्वमेध का फल प्राप्त होता है।

3.80.76

गत्वा यत्रमहाप्राज्ञ विष्णुना प्रभविष्णुना ।
पुरा शौचं कृतंराजन्हत्वा दैवतकण्टकान् ॥ ३.८०.७६ ॥

हे महाप्राज्ञ, वहाँ जाकर, जहाँ प्रभविष्णु विष्णु ने पूर्वकाल में देवताओं के कंटकों का वध करके शौच किया था, हे राजन्।

3.80.77

ततो गच्छेत धर्मज्ञ वसोर्धारामभिष्टुताम् ।
गमनादेवतस्यां हि हयमेधफलं लभेत् ॥ ३.८०.७७ ॥

फिर, हे धर्मज्ञ, वसु की स्तुत धारा पर जाना चाहिए। वहाँ जाने मात्र से ही अश्वमेध का फल प्राप्त होता है।

3.80.78

स्नात्वा कुरुवरश्रेष्ठ प्रयतात्मा समाहितः ।
तर्प्य देवान्पितॄंश्चैव विष्णुलोके महीयते ॥ ३.८०.७८ ॥

हे कुरुवरश्रेष्ठ, स्नान करके, संयमित मन और एकाग्र चित्त से देवताओं और पितरों का तर्पण करके, व्यक्ति विष्णुलोक में सम्मानित होता है।

3.80.79

तीर्थे चात्र सर पुण्यं वसूनां भरतर्षभ ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वसूनां संमतोभवेत् ॥ ३.८०.७९ ॥

हे भरतर्षभ, यहाँ तीर्थ में वसुओं का पवित्र सरोवर है। वहाँ स्नान करके और जल पीकर मनुष्य वसुओं का सम्मानित पात्र बन जाता है।

3.80.80

सिन्धूत्तममिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ।
तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ लभेद्बहुसुवर्णकम् ॥ ३.८०.८० ॥

सिन्धूत्तम नाम से विख्यात वह तीर्थ सब पापों का नाश करने वाला है। हे नरश्रेष्ठ, वहाँ स्नान करने से मनुष्य को बहुत सा सोना प्राप्त होता है।

3.80.81

ब्रह्मतीर्थं समासाद्य शुचिः शीलसमन्वितः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥ ३.८०.८१ ॥

ब्रह्मतीर्थ पर पहुँचकर, पवित्र और शीलयुक्त होकर मनुष्य ब्रह्मलोक प्राप्त करता है और परम गति को जाता है।

3.80.82

कुमारिकाणां शक्रस्य तीर्थं सिद्धनिषेवितम् ।
तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥ ३.८०.८२ ॥

कुमारिकाओं का, इन्द्र का तीर्थ सिद्धों से सेवित है। वहाँ स्नान करने से मनुष्य शीघ्र स्वर्गलोक प्राप्त कर लेता है।

3.80.83

रेणुकायाश्च तत्रैव तीर्थं सिद्धनिषेवितम् ।
तत्र स्नात्वा भवेद्विप्रो निर्मलश्चन्द्रमा यथा ॥ ३.८०.८३ ॥

रेणुका का भी तीर्थ वहीं है, जो सिद्धों से सेवित है। वहाँ स्नान करने से ब्राह्मण चन्द्रमा के समान निर्मल हो जाता है।

3.80.84

अथ पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः ।
पञ्चयज्ञानवाप्नोति क्रमशो येऽनुकीर्तिताः ॥ ३.८०.८४ ॥

फिर पंचनद जाकर, संयमी और मिताहारी होकर मनुष्य क्रम से उन पाँच यज्ञों को प्राप्त करता है जिनका वर्णन किया गया है।

3.80.85

ततो गच्छेत राजेन्द्र भीमायाः स्थानमुत्तमम् ।
तत्रस्नात्वा न योन्यां वै भवेद्भरतसत्तम ॥ ३.८०.८५ ॥

फिर, हे राजेन्द्र, भीमा के उत्तम स्थान पर जाना चाहिए। वहाँ स्नान करने से मनुष्य निश्चय ही पुनः गर्भ में नहीं आता, हे भरतश्रेष्ठ।

3.80.86

देव्याः पुत्रो भवेद्राजंस्तप्तकुण्डलभूषणः ।
गवां शतसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३.८०.८६ ॥

हे राजन्, वह देवी का पुत्र होगा, तप्त स्वर्ण के कुण्डलों से शोभित। मनुष्य लाख गायों के दान का फल प्राप्त करता है।

3.80.87

गिरिकुञ्जं समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
पितामहं नमस्कृत्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८०.८७ ॥

तीनों लोकों में विख्यात पर्वत-कुंज पर पहुँचकर, पितामह को नमस्कार करने से हजार गायों का फल प्राप्त होता है।

3.80.88

ततो गच्छेत धर्मज्ञ विमलं तीर्थमुत्तमम् ।
अद्यापि यत्रदृश्यन्ते मत्स्याः सौवर्णराजताः ॥ ३.८०.८८ ॥

फिर, हे धर्मज्ञ, निर्मल और उत्तम तीर्थ पर जाना चाहिए, जहाँ आज भी सोने और चाँदी के रंग वाली मछलियाँ दिखाई देती हैं।

3.80.89

तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं वासवं लोकमाप्नुयात् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् ॥ ३.८०.८९ ॥

वहाँ स्नान करने से मनुष्य शीघ्र इन्द्र-लोक को प्राप्त करता है। सभी पापों से शुद्ध आत्मा वाला होकर वह परम गति को जाए।

3.80.90

वितस्तां च समासाद्य संतर्प्य पितृदेवताः ।
नरः फलमवाप्नोति वाजपेयस्य भारत ॥ ३.८०.९० ॥

और वितस्ता नदी पर पहुँचकर पितरों और देवताओं को तृप्त करने से, हे भारत, मनुष्य वाजपेय यज्ञ का फल प्राप्त करता है।

3.80.91

काश्मीरष्वेव नागस्य भवनं तक्षकस्य च ।
वितस्ताख्यमिति ख्यातं सर्वपापप्रमोचनम् ॥ ३.८०.९१ ॥

कश्मीर में ही नाग तक्षक का भवन है, और वहाँ वितस्ता नाम से विख्यात वह तीर्थ है जो सब पापों से मुक्ति देता है।

3.80.92

तत्रस्नात्वा नरो नूनं वाजपेयमवाप्नुयात् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेच्च परमां गतिम् ॥ ३.८०.९२ ॥

वहाँ स्नान करके मनुष्य निश्चय ही वाजपेय यज्ञ का फल पाता है; सब पापों से शुद्ध आत्मा वाला होकर वह परम गति को प्राप्त होता है।

3.80.93

ततो गच्छेत मलदां त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ।
पश्चिमायां तु संध्यायामुपस्पृश्य यथाविधि ॥ ३.८०.९३ ॥

फिर मनुष्य को मलदा के पास जाना चाहिए, जो तीनों लोकों में विख्यात है; वहाँ पश्चिम संध्या के समय विधि के अनुसार आचमन करके।

3.80.94

चरुं सप्तार्चिषे राजन्यथाशक्ति निवेदयेत् ।
पितॄणामक्षयं दानं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३.८०.९४ ॥

हे राजन्, सप्तार्चि अग्नि को अपनी शक्ति के अनुसार चरु अर्पित करना चाहिए; ज्ञानी लोग कहते हैं कि पितरों के लिए दिया गया दान अक्षय होता है।

3.80.95

ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
गुह्यकाः किन्नरा यक्षाः सिद्धा विद्याधरा नराः ॥ ३.८०.९५ ॥

ऋषि, पितर, देवता, गन्धर्व और अप्सराओं के गण, गुह्यक, किन्नर, यक्ष, सिद्ध, विद्याधर और मनुष्य।

3.80.96

राक्षसा दितिजा रुद्रा ब्रह्मा च मनुजाधिप ।
नियतः परमां दीक्षामास्थायाब्दसहस्रिकीम् ॥ ३.८०.९६ ॥

राक्षस, दैत्य, रुद्र और ब्रह्मा भी, हे मनुजाधिप; संयमी होकर परम दीक्षा धारण करके सहस्र वर्षों तक।

3.80.97

विष्णोः प्रसादनं कुर्वंश्चरुं च श्रपयंस्तथा ।
सप्तभिः सप्तभिश्चैव ऋग्भिस्तुष्टाव केशवम् ॥ ३.८०.९७ ॥

विष्णु की प्रसन्नता के लिए यज्ञ करते हुए तथा चरु पकाते हुए, इसी प्रकार सात-सात ऋचाओं से उन्होंने केशव की स्तुति की।

3.80.98

ददावष्टगुणैश्वर्यं तेषां तुष्टस्तु केशवः ।
यथाभिलषितानन्यान्कामान्दत्वा महीपते ॥ ३.८०.९८ ॥

केशव ने प्रसन्न होकर उन्हें अष्टगुण ऐश्वर्य प्रदान किया, और हे महीपति, उनकी इच्छा के अनुसार अन्य कामनाएँ भी दीं।

3.80.99

तत्रैवान्तर्दधे देवो विद्युदभ्रेषु वै यथा ।
नाम्ना सप्तचरुं तेन ख्यातं लोकेषु भारत ॥ ३.८०.९९ ॥

वहीं वह देव बादलों में बिजली की भाँति अन्तर्धान हो गया; हे भारत, उसी कारण से उस स्थान का नाम सप्तचरु लोकों में प्रसिद्ध हुआ।

3.80.100

गवां शतसहस्रेण राजसूयशतेन च ।
अश्वमेधसहस्रेण श्रेयान्सप्तार्चिषे चरुः ॥ ३.८०.१०० ॥

एक लाख गायों के दान से, सौ राजसूय यज्ञों से और हजार अश्वमेध यज्ञों से भी सप्तार्चि (अग्नि) के लिए चरु श्रेष्ठ है।

3.80.101

ततो निवृत्तो राजेन्द्र रुद्रं पदमथाविशेत् ।
अर्चयित्वामहादेवमश्वमेधफलं लभेत्। ॥ ३.८०.१०१ ॥

फिर, हे राजेन्द्र, लौटकर रुद्र के स्थान में प्रवेश करे; महादेव की पूजा करके अश्वमेध का फल प्राप्त करे।

3.80.102

मणिमन्तं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
एकरात्रोपितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३.८०.१०२ ॥

मणिमत् तीर्थ पहुँचकर संयमी ब्रह्मचारी एक रात वहाँ रहे; हे राजन्, उसे अग्निष्टोम का फल प्राप्त होगा।

3.80.103

अथ गच्छेत राजेन्द्र देविकां लोकविश्रुतम् ।
प्रसूतिर्यत्र विप्राणां श्रूयते भरतर्षभ ॥ ३.८०.१०३ ॥

फिर, हे राजेन्द्र, लोकविख्यात देविका की ओर जाना चाहिए, जहाँ ब्राह्मणों की उत्पत्ति सुनी जाती है, हे भरतश्रेष्ठ।

3.80.104

त्रिशूलपाणएः स्थानं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
देविकायां नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य महेश्वरम् ॥ ३.८०.१०४ ॥

त्रिशूलधारी (शिव) का स्थान तीनों लोकों में विख्यात है। देविका में स्नान करके मनुष्य महेश्वर की भली प्रकार पूजा करे।

3.80.105

यथाशक्ति चरुं तत्र निवेद्य भरतर्षभ ।
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य लभते फलम् ॥ ३.८०.१०५ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, वहाँ यथाशक्ति चरु निवेदित करके मनुष्य सब कामनाओं से समृद्ध यज्ञ का फल प्राप्त करता है।

3.80.106

कामाख्यं तत्र रुद्रस्य तीर्थं देवनिषेवितम् ।
तत्रस्नात्वा नरः क्षिप्रं सिद्धिं प्राप्नोति भारत ॥ ३.८०.१०६ ॥

वहाँ रुद्र का कामाख्य नामक तीर्थ है, जिसका देवता सेवन करते हैं। हे भारत, वहाँ स्नान करके मनुष्य शीघ्र सिद्धि प्राप्त करता है।

3.80.107

यजनं याजनं चैवतथैव ब्रह्मबालुकम् ।
पुष्पाम्भश्च उपस्पृश्य न शोचेन्मरणं गतः ॥ ३.८०.१०७ ॥

यजन, याजन तथा ब्रह्म-बालुका (के तीर्थ) भी ऐसे ही हैं; पुष्प-जल से आचमन करके मृत्यु को प्राप्त हुए (व्यक्ति के लिए) शोक न करे।

3.80.108

अर्धयोजनविस्तारां पञ्चयोजनमायताम् ।
एतां हि देविकामाहुः पुण्यां देवर्षिसेविताम् ॥ ३.८०.१०८ ॥

आधा योजन चौड़ी और पाँच योजन लंबी, इसी देविका को पुण्य और देवर्षियों द्वारा सेवित कहते हैं।

3.80.109

ततो गच्छेत धर्मज्ञ दीर्घसत्रं यथाक्रमम् ।
तत्र ब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च परमर्षपः।
दीर्घसत्रमुपासन्ते दीक्षिता नियतव्रताः ॥ ३.८०.१०९ ॥

फिर धर्मज्ञ पुरुष को क्रम से दीर्घसत्र में जाना चाहिए। वहाँ ब्रह्मा आदि देवता, सिद्ध और परम ऋषि दीक्षित होकर, नियत व्रत धारण करके दीर्घसत्र की उपासना करते हैं।

3.80.110

गमनादेव राजेन्द्र दीर्घसत्रमरिंदम ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति भारत ॥ ३.८०.११० ॥

हे राजेन्द्र, हे शत्रुदमन, वहाँ जाने मात्र से ही मनुष्य राजसूय और अश्वमेध यज्ञों का फल प्राप्त कर लेता है, हे भारत।

3.80.111

ततो विनशनं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
गच्छत्यन्तर्हिता यत्रमेरुपृष्ठे सरस्वती ॥ ३.८०.१११ ॥

फिर नियमित और संयमित भोजन करने वाले पुरुष को विनशन में जाना चाहिए, जहाँ मेरु के पृष्ठ पर सरस्वती अन्तर्हित होकर बहती है।

3.80.112

चमसेऽथ शिवोद्भेदे नागोद्भेदे च दृश्यते ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र द्योतते शशिवत्वदा।
स्नात्वा तु चमसोद्भेदे अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३.८०.११२ ॥

फिर चमस में, शिवोद्भेद और नागोद्भेद में (तीर्थ) दिखाई देता है। वहाँ स्नान करके, हे नरव्याघ्र, मनुष्य उसी समय चन्द्रमा के समान चमकता है। चमसोद्भेद में स्नान करके अग्निष्टोम यज्ञ का फल प्राप्त होता है।

3.80.113

शिवोद्भेदे नरः स्नात्वा गोसहस्रफंल लभेत् ।
नागोद्भेदे नरः स्नात्वा नागलोकमवाप्नुयात् ॥ ३.८०.११३ ॥

शिवोद्भेद में स्नान करके मनुष्य को सहस्र गायों का फल प्राप्त होता है। नागोद्भेद में स्नान करके मनुष्य नागलोक को प्राप्त करता है।

3.80.114

शशयानं च राजेन्द्रतीर्थमासाद्य दुर्लभम् ।
शतरूपप्रतिच्छन्नाः पुष्करा यत्र भारत ॥ ३.८०.११४ ॥

हे राजेन्द्र, दुर्लभ शशयान तीर्थ पर पहुँचकर, हे भारत, जहाँ सैकड़ों रूपों से ढके हुए पुष्कर (कमल) हैं।

3.80.115

सरस्वत्यां महाराज शतं संवत्सरं च ते ।
दृश्यन्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तां वै कार्तिकीं सदा ॥ ३.८०.११५ ॥

हे महाराज, सरस्वती में सौ वर्षों तक वे (तीर्थ) दिखाई देते हैं। हे भरतश्रेष्ठ, कार्तिक (पूर्णिमा) पर वे सदा (तीर्थयात्रा द्वारा) सम्पन्न किए जाते हैं।

3.80.116

तत्रस्नात्वा नरव्याघ्र द्योतते शशिवत्सदा ।
गोसहस्रफलं चैव प्राप्नुयाद्भरतर्षभ ॥ ३.८०.११६ ॥

हे नरव्याघ्र, वहाँ स्नान करके (मनुष्य) सदा चन्द्रमा की भाँति चमकता है, और हे भरतर्षभ, वह सहस्र गायों का फल प्राप्त करता है।

3.80.117

कुमारकोटीमासाद्य नियतः कुरुनन्दन ।
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥ ३.८०.११७ ॥

हे कुरुनन्दन, संयमी होकर कुमारकोटि (तीर्थ) पर पहुँचकर वहाँ अभिषेक करे, और पितरों तथा देवताओं की पूजा में लीन रहे।

3.80.118

गवामयुतमाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।
ततो गच्छेत धर्मज्ञ रुद्रकोटिं समाहितः ॥ ३.८०.११८ ॥

वह दस हज़ार गायों का फल प्राप्त करता है और अपने कुल का उद्धार करता है। हे धर्मज्ञ, फिर एकाग्र होकर रुद्रकोटि (तीर्थ) की ओर जाए।

3.80.119

पुरा यत्र महाराज मुनिकोटिः समागता ।
हर्षेण महताऽऽविष्टा रुद्रदर्शनकाङ्क्षया ॥ ३.८०.११९ ॥

हे महाराज, पूर्वकाल में जहाँ दस करोड़ मुनि एकत्र हुए थे, महान हर्ष से भरे हुए, रुद्र के दर्शन की इच्छा से।

3.80.120

अहंपूर्वमहंपूर्वं द्रक्ष्यामि वृषभध्वजम् ।
एवं संप्रस्थिता राजन्नृषयः किल भारत ॥ ३.८०.१२० ॥

"मैं पहले देखूँगा, मैं पहले देखूँगा वृषभध्वज (शिव) को!" हे राजन्, हे भारत, इस प्रकार निश्चय ही ऋषि प्रस्थान कर गए।

3.80.121

ततो योगीश्वरेणापि योगमास्थाय भूपते ।
तेषां मन्युप्रणाशार्थमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ ३.८०.१२१ ॥

तब योगेश्वर ने भी योग का आश्रय लेकर, हे राजन, उन भावितात्मा ऋषियों के क्रोध को नष्ट करने के लिए (ऐसा किया)।

3.80.122

स्रष्टा कोटीस्तु रुद्राणामृषीणामग्रतः स्थिता ।
मया पूर्वतरं दृष्ट इतिते मेनिरे पृथक् ॥ ३.८०.१२२ ॥

रुद्रों के सृष्टिकर्ता करोड़ों (रुद्र) ऋषियों के आगे खड़े थे। (ऋषियों ने) अलग-अलग सोचा कि 'मैंने इन्हें पहले देखा है।'

3.80.123

तेषां तुष्टो महादेवो मुनीनां भावितात्मनाम् ।
भक्त्या परमया राजन्वरं तेषां प्रदिष्टवान् ॥ ३.८०.१२३ ॥

महादेव उन भावितात्मा मुनियों से प्रसन्न हुए। हे राजन, उनकी परम भक्ति से संतुष्ट होकर उन्होंने उन्हें वर दिया।

3.80.124

अद्यप्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्भविष्यति ।
तत्रस्नात्वा नरव्याघ्र रुद्रकोट्यां नरः शुचिः ॥ ३.८०.१२४ ॥

आज से तुम्हारे लिए धर्म की वृद्धि होगी। हे नरश्रेष्ठ, वहाँ रुद्रकोटि में स्नान करके मनुष्य शुद्ध हो जाता है।

3.80.125

अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।
ततो गच्छेत राजेन्द्र संगमं लोकविश्रुतम् ॥ ३.८०.१२५ ॥

(मनुष्य) अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और अपने कुल का उद्धार करता है। फिर, हे राजेन्द्र, उसे संसार में प्रसिद्ध संगम पर जाना चाहिए।

3.80.126

सरस्वत्या महापुण्यं केशवं समुपासते ।
यत्रब्रह्माहयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ ३.८०.१२६ ॥

सरस्वती का महापुण्य स्थान है, जहाँ लोग केशव की उपासना करते हैं; जहाँ ब्रह्मा, नाग, देवता और तपोधन ऋषि (उनकी उपासना करते हैं)।

3.80.127

अभिगच्छन्ति राजेन्द्र चैत्रशुक्लचतुर्दशीम् ।
तत्रस्नात्वा नरव्याघ्र विन्देद्बहुसुवर्णकम्।
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ३.८०.१२७ ॥

हे राजेन्द्र, चैत्र शुक्ल चतुर्दशी को (लोग वहाँ) जाते हैं। हे नरव्याघ्र, वहाँ स्नान करके मनुष्य बहुत सारा सुवर्ण प्राप्त करे, और सभी पापों से शुद्ध आत्मा होकर ब्रह्मलोक को जाता है।

3.80.128

ऋषीणां यत्र सत्राणि समाप्तानि नराधिप ।
तत्रावसानमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् । ॥ ३.८०.१२८ ॥

हे नराधिप, जहाँ ऋषियों के सत्र समाप्त हुए थे, वहाँ (जाकर) अवसान को प्राप्त करके (मनुष्य) सहस्र गौओं का फल प्राप्त करे।