महाभारत · अध्याय 3.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.85.1
तान्सर्वानुत्सुकान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः ।
अश्वासयंस्तथा धौम्यो बृहस्पतिसमोऽब्रवीत् ॥ ३.८५.१ ॥
उन सभी पाण्डवों को उत्सुक और दुखी मन वाले देखकर, बृहस्पति के समान धौम्य ने इस प्रकार सांत्वना देते हुए कहा।
3.85.2
ब्राह्मणानुमतान्पुण्यानाश्रमान्भरतर्षभ ।
दिशस्तीर्थानि शैलांश्च शृणु मे वदतोऽनघ ॥ ३.८५.२ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मणों द्वारा अनुमोदित पवित्र आश्रम, दिशाएँ, तीर्थ और पर्वत — हे निष्पाप, मेरे कहते हुए इन्हें सुनो।
3.85.3
याञ्श्रुत्वा गदतो राजन्विशोको भवितासि ह ।
द्रौपद्या चानया सार्धं भ्रातृभिश्च नरेश्वर ॥ ३.८५.३ ॥
हे राजन, जिन्हें सुनकर तुम शोकरहित हो जाओगे — इस द्रौपदी और अपने भाइयों के साथ, हे नरेश्वर।
3.85.4
श्रवणाच्चैव तेषां त्वं पुण्यमाप्स्यसि पाण्डव ।
गत्वा शतगुणं चैव तेभ्य एव नरोत्तम ॥ ३.८५.४ ॥
हे पाण्डव, उनके श्रवण से ही तुम पुण्य प्राप्त करोगे, और हे नरोत्तम, उन तीर्थों में जाकर उससे सौ गुना पुण्य पाओगे।
3.85.5
शृणु पूर्वां दिशं राजन्देवर्षिगणसेविताम् ।
रम्यां ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति ॥ ३.८५.५ ॥
हे राजन, पूर्व दिशा को सुनो, जो देवर्षियों के समूहों द्वारा सेवित है। हे युधिष्ठिर, मैं उसे स्मृति के अनुसार सुनाऊँगा, जो सुंदर है।
3.85.6
तस्यां रदेवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत ।
यत्रतीर्थानि देवानां पुण्यानि च पृथक् पृथक् ॥ ३.८५.६ ॥
हे भारत, उस (दिशा) में, ऋषियों द्वारा सेवित, नैमिष नाम का (स्थान) है, जहाँ देवताओं के अलग-अलग पवित्र तीर्थ हैं।
3.85.7
यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता ।
यज्ञभूमिश्च देवानां शामित्रं च विवस्वतः ॥ ३.८५.७ ॥
जहाँ वह पवित्र और रमणीय गोमती नदी है, जो देवर्षियों द्वारा सेवित है, और देवताओं की यज्ञभूमि तथा विवस्वान् का शामित्र-स्थान है।
3.85.8
तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृतः ।
शिवं ब्रह्मसरो यत्रसेवितं त्रिदशर्षिभिः ॥ ३.८५.८ ॥
उसमें पर्वतों में श्रेष्ठ, पवित्र गय पर्वत है, जो राजर्षियों द्वारा सम्मानित है। वहाँ कल्याणकारी ब्रह्मसरोवर है, जो त्रिदश-ऋषियों द्वारा सेवित है।
3.85.9
यदर्थे पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः ।
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् ॥ ३.८५.९ ॥
हे पुरुषव्याघ्र! जिसके लिए प्राचीन लोग कहते हैं कि बहुत से पुत्र चाहने योग्य हैं — यदि उनमें से एक भी गया जाए (तो वह पर्याप्त है)।
3.85.10
गौरीं वा वरयेत्कन्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।
उत्तारयति संतत्या दश पूर्वान्दशावरान् ॥ ३.८५.१० ॥
गौरी कन्या से विवाह करे, या नीले वृषभ को छोड़े; अपनी संतति से वह दस पूर्वजों और दस वंशजों का उद्धार करता है।
3.85.11
महानदी च तत्रैव तथा गयशिरो नृप ।
यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैरक्षय्यकरणो वटः ॥ ३.८५.११ ॥
वहीं महानदी भी है, तथा हे राजन्, गयशिर भी है, जहाँ ब्राह्मण उस अक्षय-फलदायी वट वृक्ष का गुणगान करते हैं।
3.85.12
यत्रदत्तं पितृभ्योऽन्नमक्षय्यं भवति प्रभो ।
सा च पुण्यजला तत्र फल्गुनामा महानदी ॥ ३.८५.१२ ॥
जहाँ पितरों को दिया गया अन्न अक्षय हो जाता है, हे प्रभो! और वहीं पवित्र जल वाली वह महानदी है, जिसका नाम फल्गु है।
3.85.13
बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ ।
विश्वामित्रोऽध्यगाद्यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधनः ॥ ३.८५.१३ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, वहाँ बहुत मूल और फलों वाली कौशिकी नदी भी है, जहाँ तपोधन विश्वामित्र ने ब्राह्मणत्व प्राप्त किया।
3.85.14
गङ्गा यत्रनदी पुण्या यस्यास्तीरे भगीरथः ।
अयजत्तत्रबहुभिः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ३.८५.१४ ॥
जहाँ पवित्र नदी गङ्गा है, जिसके तट पर भगीरथ ने बहुत सी यज्ञों से, प्रचुर दक्षिणाओं के साथ यज्ञ किया।
3.85.15
पाञ्चालेषु च कौरव्य कथयन्त्युत्पलावतम् ।
विश्वामित्रोऽयजद्यत्र शक्रेण सह कौशिकः ॥ ३.८५.१५ ॥
हे कौरव्य, पाञ्चालों के देश में उत्पलावत नामक स्थान की चर्चा होती है, जहाँ कौशिक विश्वामित्र ने इन्द्र के साथ यज्ञ किया था।
3.85.16
यत्रानुवंशं भगवाञ्जामदग्न्यस्तथा जगौ ।
विश्वामित्रस्य तां दृष्ट्वा चिभूतिमतिमानुषीम् ॥ ३.८५.१६ ॥
जहाँ भगवान जामदग्न्य (परशुराम) ने भी वंशानुक्रम का वर्णन किया, और विश्वामित्र की उस अतिमानुष महिमा को देखकर (उन्होंने यह गाया)।
3.85.17
कान्यकुब्जेऽपिबत्सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ।
ततः क्षत्रादपाक्रामद्ब्राह्मणोस्मीति चाब्रवीत् ॥ ३.८५.१७ ॥
कान्यकुब्ज में भी कौशिक ने इन्द्र के साथ सोमरस पिया। तब क्षत्रियत्व से हटकर उन्होंने कहा, "मैं ब्राह्मण हूँ।"
3.85.18
पवित्रमृषिभिर्जुष्टं पुण्यं पावनमुत्तमम् ।
गङ्गायमुनयोर्वीर संगमं लोकविश्रुतम् ॥ ३.८५.१८ ॥
हे वीर, ऋषियों द्वारा सेवित वह पवित्र, पुण्य, पावन और उत्तम गङ्गा-यमुना का संगम है, जो संसार में प्रसिद्ध है।
3.85.19
यत्रायजत भूतात्मा पूर्वमेव पितामहः ।
प्रयागमिति विख्यातं तस्माद्भरतसत्तम ॥ ३.८५.१९ ॥
जहाँ पूर्वकाल में भूतात्मा पितामह ने यज्ञ किया था, इसीलिए वह प्रयाग नाम से विख्यात है, हे भरतश्रेष्ठ।
3.85.20
अगस्त्यस्य तु राजेन्द्र तत्राश्रमवरो नृप ।
तत्तथा तापसारण्यं तापसैरुपशोभितम् ॥ ३.८५.२० ॥
हे राजेन्द्र, वहाँ अगस्त्य का श्रेष्ठ आश्रम है, हे नृप। वह तापसों का वन है, जो तापसों से सुशोभित है।
3.85.21
हिरण्यबिन्दुः कथितो गिरौ कालञ्जरे महान् ।
आगस्त्यपर्वतोरभ्यः पुण्यो गिरिवः शिवः ॥ ३.८५.२१ ॥
कालंजर पर्वत पर महान हिरण्यबिन्दु कहा गया है; अगस्त्य पर्वत के समीप पवित्र, शुभ पर्वत है।
3.85.22
महेन्द्रो नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मनः ।
अयजत्तत्रकौन्तेय पूर्वमेव पितामहः ॥ ३.८५.२२ ॥
हे कौरव्य, वहाँ महात्मा भार्गव (परशुराम) का महेन्द्र नामक (पर्वत) है, जहाँ हे कौन्तेय, पूर्वकाल में पितामह ने यज्ञ किया था।
3.85.23
यत्रभागीरथी पुण्यां सरस्यासीद्युधिष्ठिर ।
यत्र सा ब्रह्मशालेति पुण्याख्याता विशांपते।
धूतपाप्मभिराकीर्णा पुण्यं तस्याश्च दर्शनम् ॥ ३.८५.२३ ॥
हे युधिष्ठिर, जहाँ भागीरथी पवित्र सरोवर में थी; जहाँ वह पुण्या 'ब्रह्मशाला' नाम से कही गई है, हे विशांपति। पापरहित लोगों से भरी हुई उसका दर्शन पुण्यदायी है।
3.85.24
पवित्रो मङ्गलीयश्च ख्यातो लोके सनातनः ।
केदारश्च मतङ्गस्य महानाश्रम उत्तमः ॥ ३.८५.२४ ॥
पवित्र और मंगलदायी, लोक में सनातन रूप से विख्यात; और मतंग का केदार, महान और उत्तम आश्रम।
3.85.25
कुण्डोदः पर्वतो रम्यो बहुमूलफलोदकः ।
नैषधस्तृषितो यत्र जलं शर्म च लब्धवान् ॥ ३.८५.२५ ॥
कुण्डोद नामक पर्वत रमणीय है, जहाँ मूल, फल और जल बहुत हैं। वहाँ प्यासे नैषध (नल) ने जल और शान्ति पाई।
3.85.26
यत्र देववनं पुण्यं तापसैरुपशोभितम् ।
बाहुदा च नदी यत्रनन्दा च गिरिमूर्धनि ॥ ३.८५.२६ ॥
जहाँ तपस्वियों से सुशोभित पवित्र देववन है, और जहाँ पर्वत-शिखर पर बाहुदा और नन्दा नदियाँ हैं।
3.85.27
तीर्थानि सरितः शैलाः पुण्यान्यायतनानि च ।
प्राच्यां दिशि महाराज कीर्तितानि मया तव ॥ ३.८५.२७ ॥
हे महाराज, पूर्व दिशा में जो तीर्थ, नदियाँ, पर्वत और पवित्र आयतन हैं, वे मैंने आपको बताए।
3.85.28
तिसृष्वन्यासु पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मे शृणु ।
सरितः पर्वतांश्चैव पुण्यान्यायतनानि च ॥ ३.८५.२८ ॥
अब अन्य तीन दिशाओं के पवित्र तीर्थ मुझसे सुनो: नदियाँ, पर्वत और पवित्र आयतन।